Уопсастыба

-Александр Григорьевич, «Өлбөт үйэлээх пуолкаҕа» кыттаҕын дуо, дьиэ кэргэҥҥиттэн ким Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ сылдьыбытай?

-Мин чугас дьоммуттан Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ эһэм быраатын хайдах булбуппун туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. 2015 с. Кырыымҥа Севастополь куоракка доҕотторбун кытта бара сылдьыбытым. Хара муора кытылыгар турар куораты өстөөхтөх саба түһүүтүттэн көмүскэспит буойуннарга аналлаах «35 батарея» диэн түмэлгэ киирдибит, ону хаартыскаҕа түһэрэри боболлор эбит. Ол түмэл атриумугар Севастополь куораты туруулаһарга олохторун толук уурбут буойуннар ааттарын суруйбуттар. Мин ол испииһэккэ эһэм кыра быраатын Александр Николаевич Подголовы буллум, кини Омскай уобаластан төрүттээх, Читаттан сэриигэ ыҥырыллан барбыта.

Биһиги кини көмүс уҥуоҕа ханна хараллыбытын даҕаны билбэт этибит. Аҕам сэрии кэмигэр Уус Маайаҕа Ыныкчааҥҥа көмүһү хостуур бириискэҕэ үлэлээбитэ. Ийэлээх-аҕам үс кыыстаммыттара, онтон оһоҕос түгэҕэ төрдүс оҕолоро мин төрөөбүтүм. Баҕар, эһэм быраатын аатын миэхэ биэрбиттэрэ буолуо. Онон 70-ча сыл буолан баран биирдэ биллибит Севастополь куораты туруулаһарга 35 батареяҕа сэриилэспит, Кыайыы туһугар олоҕун толук уурбут эбит. Хомойуох иһин, хаартыската даҕаны суох, онон “Өлбөт үйэлээх пуолкаҕа” хаартыската суох тахсабын.

Онтон аҕам быраата Оппуонньа Саха Сиригэр олорбута, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ кыттыбыта, «Суһал көмөҕө» суоппардаабыта. Кини сиэнэ Евгений Подголов Нерюнгри куоракка судьуйанан үлэлиир.

-Кэнэҕэс көлүөнэҕэ эйэлээх олоҕу бэлэхтээбит бэтэрээннэр интэриэстэрин көмүскүүргэ сис кэмитиэккэ туох үлэ ыытылларый?

-Ааспыт үйэ 1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэриитигэр сылдьыбыт саллааттартан биһиэхэ кэлэн кэпсэтиэн, кыһалҕалаах боппуруоһун быһаарсыан сөптөөх бэтэрээннэр хаалбатылар даҕаны диэххэ сөп. Баар да буоллахтарына номнуо 100 саастарын аастахтара. Бэтэрээннэри көмүскүүргэ, олохторун таһымын тупсарарга федеральнай таһымнаах сокуон ылыныллыбыта ыраатта. Дьиэнэн, сир учаастагынан хааччыйарга, ис-тас өрөмүөнү оҥорорго, харчынан көмө биэрэргэ үтүмэннээх үлэ оҥоһулунна.

Өрөспүүбүлүкэ сокуоннара бэтэрээннэргэ күүс-көмө буолан туһалыылларын туһугар баар сокуоннары саҥардан, кэккэ уларытыылары киллэрэн биэрэбит. Эрэгийиэннэр баһылыктара, өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана Аҕа дойдуну көмүскээбит, Улуу Кыайыыны уһансыбыт бэтэрээннэри өйүүргэ ыйаах таһаарар. Аҕа дойдуну көмүскээччилэри социальнай, материальнай, өй-санаа өттүнэн өйүүргэ Саха Сиригэр үгүс-үтүмэн сокуон ылыныллан турар.

-Оттон тус көрсүһүүгэ кимнээх, туох кыһалҕалаах кэлэллэрий?

-Сис кэмитиэккэ үксүн Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара, кинилэр дьиэ кэргэттэрэ, Бырамыысыланнай уокуругум олохтоохторо араас боппуруоска көмө көрдөөн кэлэллэр. Кинилэри дьиэ-уот ис-тас боппуруоһа долгутар, итиэннэ сураҕа суох сүппүт буойуннары көрдүүргэ көмөлөһөбүт. Бу соторутааҕыта эрэ билиэҥҥэ түбэспит быраатын булбут дьахтар махтанан суруйда. Сүппүт буойуну буларга сылы супту араас биэдэмистибэлэргэ сурук суруйан, бэрт сыралаах үлэни оҥордубут. Өрөспүүбүлүкэттэн Анал байыаннай дьайыыга баран сураҕа суох сүппүт буойуннары көрдүүргэ оробуочай бөлөх салайааччыта буоларым быһыытынан, оҕотун, кэргэнин, быраатын, убайын сүтэрбит дьон кэлэллэр.

Анал байыаннай дьайыыттан кэлбит дьон үлэ буларыгар, ис кыаҕын арыйан, уопсастыбаҕа туһалаах буоларын, бэйэтин миэстэтин буларын туһугар кыһаллабыт. «Саха Сирэ — дьоруойдар дойдулара» диэн салайар каадырдары бэлэмниир бырагыраама уопсастыбаннай сэбиэтин кытта үлэлэһэбин. Бу бырагыраама өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан үлэлиир, Аҕа дойдубутун көмүскэспит хорсун буойуннарбыт ис кыахтарын, салайар дьоҕурдарын арыйар сыаллаах-соруктаах.

Норуот дьокутаата буоларым быһыытынан, тус көрсүһүүгэ кэлбит хас биирдии кыһалҕалаах дьоҥҥо көмөлөһө сатыыбын. Оннооҕор оскуола оҕолоро бэйэлэрин икки ардыгар өйдөспөккө иирсээн таҕыстаҕына кытта орооһорго тиийэбин. Дьон кыһалҕата тус-туһунан.

-Сис кэмитиэт ону таһынан уопсастыбаннай көҕүлээһиннэри өйүүр, ол туһунан билиһиннэриэҥ дуо?

-Олохпут таһымын тупсарарга уопасастыбаннас көҕүлээһиннэрэ, этиилэрэ дьоһун кылааты киллэрэр. Култуура, үөрэх, экология, социальнай эйгэ салаатын тупсарыыга бэрт элбэх бырайыактар киирэллэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ кэммиэрчэскэйэ суох сүүһүнэн араас түмсүүлэр бааллар, кинилэр интэриэстэринэн арахсан, киһи быраабын көмүскүүллэр, тулалыыр эйгэни харыстыырга үлэлэһэллэр, кыаммат араҥа, доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо көмөлөһөллөр о.д.а. хайысхалаахтар. Хас биирдии киһи тугу интэриэһиргиирин көрөн кинилэргэ кыттыһыан сөп. Мин кинилэр бырайыактарын, аахсыйаларын, көҕүлээһиннэрин өйүүргэ көмөлөһөбүн.

Аҕа дойдуга бэриниилээх буоларга билигин улахан болҕомто ууруллар, устуоруйа кэрчиктэрин билиэхтээхпит, оскуола оҕолоругар өйдөтөр-иитэр үлэни, экскурсияны ыытабыт. Сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин уопсастыбаннай түмсүүлэрин, «Сэрии оҕолоро» диэн түмсүүнү кытта ыкса үлэлэһэбит.

-Кыайыы күнэ эйиэхэ туох суолталааҕый?

-Кыра эрдэхпиттэн аҕам Кыайыы күнэ саамай сүрүн улахан бырааһынньык диэн үөрэппитэ, ийэлээх-аҕам сэрии аччык, тоҥуу-хатыы кэмин эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ. Ол иһин оҕолорбун эмиэ Кыайыыны уһансыбыт дьоҥҥо сүгүрүйэргэ, кинилэри ытыктыырга үөрэппитим. Ханнык дуоһунаска үлэлиирбиттэн тутулуга суох ыам ыйын 9 күнүгэр булгуччу Кыайыы болуоссатыгар тиийэбин, сибэкки дьөрбөтүн уурабын.

Кыайыы күнүнэн сааһыттан тутулуга суох Саха Сирин бары олохтоохторун эҕэрдэлиэхпин баҕарабын, бүтүн аан дойдуну фашизм хара дьайыттан босхолообут хорсун буойуттарга сүгүрүйүөх, махтаныах тустаахпыт. Нэһилиэк аайы үгүс ыалы хаарыйбыт бу харах уулаах бырааһынньык. Биһиги Кыайыыны ситиспит норуоппут, онон киэн туттуохха, кэнэҕэс көлүөнэҕэ кэпсиэххэ наада.

Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.