Уопсастыба

Эбэҥки норуотун чулуу уолун туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев оҕо сылдьан көрөн  билэр киһитин 2013 сыллаахха бу курдук бэлиэтээн турардаах: “ Кини Эдьигээн Хатыгын нэһилиэгэр булчут кэргэнигэр төрөөбүтэ, 1937 сыллаахха  ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бастакы, 1946 сыллаахха иккис Ыҥырыыларын дьокутаатынан талыллыбыта. 1939 сыллаахха,  26 сааһыгар Эдьигээҥҥэ оройуоннааҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн анаммыта уонна бу дуоһунаска 14 сыл бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1938 сылтан Хотугу муора суолун Главкатын салайааччыта, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Иван Папанины кытта ыкса үлэлэспитэ уонна биир маҥнайгынан  “Бочуоттаах Полярник” аата иҥэриллибитэ.

Николай Васильевич 1950 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан  талыллыбыта, Үлэ кыһыл Знамята уордьанынан, Сэбиэскэй Сойуус элбэх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Киһи быһыытынан чулуу хаачыстыбалара, салайар үлэҕэ ураты дьоҕура, дьону кытта судургу, истиҥ сыһыана билиҥҥээҥҥэ диэри норуот өйүгэр-санаатыгар тыыннаах, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ кичэллээхтик бэриллэн иһэр.   

Кэм кэрдии хардыытынан  да көрдөххө, дойдубут, олохпут устуоруйатын ылыныы, үөрэтии, сыаналааһын уларыйар, атын, араас өттүттэн көрүү үөскээн иһэр. Оннук буолуохтаах даҕаны. Николай Васильевиһы үйэтитии билигин  да салҕанан иһэрэ  бары өттүнэн туһалаах дии саныыбын. Кини бэйэтин кэмигэр ыраах тайҕаҕа төрөөбүт, улааппыт киһи дойду Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан, оройуон ситэриилээх сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, кэлин араас хаһаайыстыбаннай-тэрийэр, салайар  үлэлэргэ олоҕун барытын норуотун, дойдутун туһугар анаабыта. Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэмигэр кини чурапчылары - көһөрүүгэ түбэспит үгүс колхуостаахтары, атын да көһөрүүлээхтэри хоргуйан-тоҥон өлүүттэн быыһаабыта билиҥҥэ диэри норуот номоҕор сылдьар.    Эдьигээн дьоно-сэргэтэ сэрии ыар кэмнэригэр Николай Васильевич хайдахтаах курдук дойдутун дьонун-сэргэтин   туһугар кыһаллан турууласпытын махтанан хоһооҥҥо хоһуйбуттара, ырыаҕа тиспиттэрэ, испэктээх туруоран дьүһүйбүттэрэ.

Николай Васильевич Шемяков аата Эдьигээн, Булуҥ, Чурапчы  улуустарыгар эрэ буолбакка, Саха Өрөспүүбүлүкэтин  парламеныгар үйэтитиллэр, сыаналанар. Ол курдук, 1990 -с сыллартан саҕалаан, үбүлүөйдээҕи төрөөбүт күннэрэ бэлиэтэнэллэр, холобура: 2013 с- 100 сыла, 2023 с.- 110 сыла Ил Түмэн мунньахтыыр саалатыгар ыытыллыбыттара.   Быйыл 2026 сылга Н.В Шемяков Хотугу муора суолун  чинчийиигэ, аһыллыытыгар айылҕаны, сири-уоту билэр олохтоох дьонтон маҥнайгынан кыттыспыт  киэн туттар киһибитигэр “Бочуоттаах полярник” аата иҥэриллибитэ 87 сылын туолар. 

Николай Васильевич кыра кыыһа Татьяна Николаевна Шемяковалыын аҕыйах хонуктааҕыта кэпсэтиибитигэр Хотугу муора суолун чинчийиигэ дьоһун кылаатын киллэрбит эбэҥки чулуу уолун аатын үйэтитии туһунан санаатын биллэрдэ.

-Аны аҕыйах хонугунан, ыам ыйын 13 күнүгэр биһиги аҕабыт, Эдьигээн оройуонун олохтоохторо бары киэн тутта ахтар-саныыр киһилэрэ Николай Васильевич Шемяков төрөөбүт күнүн көрсүөхпүт.

Аҕабын санатар бэлиэ күнүнэн ситимнээн эһиги дьүүлгүтүгэр биир этиибин билиһиннэриэхпин баҕарабын. Биллэрин курдук, Николай Васильевич ССРС Үрдүкү Сэбиэтин икки ыҥырыыларыгар дьокутааттыы сылдьан,  1930-40-с сылларга  Өлүөнэ өрүс аллараа сүүрүгэр  Эдьигээҥҥэ, Тиксиигэ уонна салгыы хотугу муораларынан устар суолу тутууга, олохтооһуҥҥа, хоту улуустар кииннэригэр, бөһүөлэктэригэр авиаплощадкалары тутууга бастакы этиилэри киллэрбитэ, туруорсубута уонна бастакынан бэйэтэ ылсан, олоххо киллэрсибитэ. Кини олоҕун,  биографиятын  үөрэппит үлэлэргэ, бэчээттэммит кинигэлэргэ ыйыллыбытынан уонна  архыып докумуоннара туоһулуулларынан ол барыта бигэргэнэн турар. 

Итилэри бэлиэтээн тураммын уонна Николай Васильевич үтүө аата үйэлэргэ  сирин-уотун харыстыы, норуотугар дурда-хахха буола турдун диэн санааттан Хотугу муораларынан, Саха Сирин өрүстэринэн устар хараабылга кини аатын –эбэҥки чулуу уолун Николай Васильевич Шемяков аатын иҥэриэххэ диэн этии киллэрэбин. Билигин Хотугу муора суолун уруккулуу чөлүгэр түһэрэн, салгыы сайыннарыыга улахан хамсааһын тахсан эрэр. Лаптевтар муораларын кытылыгар, Булуҥ улууһун Найба сэлиэнньэтэ турар дириҥ уулаах буухтаҕа улахан муора пуордун, аныгылыы тупсаҕай бөһүөлэги тутар бырайыак федеральнай таһымҥа быһаарыллан турар, киин сирдэри кытта ситимниир суол-иис, тырааныспар логистиката оҥоһуллара былааҥҥа киирбит.

Аҕам бу Найбаҕа балайда сылдьыбыт сирэ буоларын билэбин. Булуҥ эҥээр, Найба дьонун-сэргэтин кытта үгүстүк алтыспытын туһунан элбэҕи кэпсиирин өйдүүбүн. Тус олоҕор да бу сиртэн чугас ситимнээҕин биһиги оҕолоро, кыргыттара билэбит.  

Кыра оҕо эрдэхпиттэн аҕабын оҕолуу таптыырым билигин сааһыран да баран уҕараабат, өссө дириҥээн, кэҥээн иһэргэ дылы. Оччолорго оҕо да буолларбыт, кини хайдах майгылааҕын, дьиэ кэргэнигэр,ийэбитигэр Евдокия Ефремовнаҕа, оҕолоругар истиҥ сыһыанын, куруук кини кэлэрин кэтэһэрбитин, ахтарбытын сүрэхпитигэр сыһыаран  үйэлэргэ умнубаттыы илдьэ сылдьабыт. Аҕам  кэпсиирин өйдөөн хаалбыппынан, кини 30-40-с сылларга хотугу муоранан уу суолун олохтооһуҥҥа сахалартан бастакы  капитан Афанасий Богатыреву кытта Эдьигээнтэн Тиксиигэ тиийэ Өлүөнэ бары үөстэрин көрдөрбүтүн, картаҕа киллэртэрбит. Ону таһынан хоту сиргэ авиация саҥа саҕаланыытыгар сири-уоту уһулуччу билэринэн олохтоохтортон бастакы сирдьитинэн буолбута биллэр. Билигин санаатахпына, кини ити саҕана полярник-летчиктары кытта ыкса билсэр эбит. Ол курдук Валерий Чкаловы кытта көтүспүтүн кэпсиирэ уонна биир кэмҥэ өр  командировкаҕа сылдьан баран төннөн  кэлэригэр, уһун, хара тирии кууркалаах, дьон хаһан да харахтаан көрбөтөх  омук таҥастарын кэтэн кэлбитэ дииллэрин сабаҕалаатахпына, бука Чкалов Америкаҕа көтөрүгэр барса сылдьыбыт буолуон сөп.  Дэлэҕэ даҕаны, 1939 сыл ахсынньы 15 күнүгэр киниэхэ Саха Сирин олохтоох дьонуттан биир бастакынан ССРС СНК Севморпуть Кылаабынай Управлениетын «Бочуоттаах полярник» бэлиэтэ уонна дастабырыанньата туттарыллыа дуо?! Оттон биир дьиктитэ диэн, 2013 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр  Ил Түмэҥҥэ  Н.В. Шемяков 100 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх мунньах кэмигэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Владимир Путин ыйааҕынан ити күнү Уһук Хоту үлэлиир исписэлиистэргэ анаан  Полярник күнүнэн  биллэрбитэ. 

Ол Чкалов көтүүтүн кэми киинэҕэ уһулбуттарын көрдөххө, хоту сири устууга кадрга мин аҕабар майгынныыр, хотугулуу таҥастаах  киһи кылгастык элэҥнээн көстөрө ити мин сабаҕалааһыммын бигэргэтэр курдук. Аҕабыт оччолорго буоларын курдук, ол туһунан кимиэхэ да кэпсээбэт, таайтаран эрэ этэр эбит. 

Николай Васильевич  бар дьонугар аһаҕас, сылаас, истиҥ сыһыаннааҕа. Олоҕун ол да иһин норуотугар, дойдутугар анаабыта бэрт улахан толкуйтан, дириҥ санааттан сиэттэрэн, үөскээн таҕыстаҕа. Ону кытта, кини олоҕо, дьылҕата  өбүгэлэрбитин кытта кистэлэҥ, дьикти ситимнээҕин сэрэйиэххэ сөп. Билигин, 113 сыл ааспытын да иһин    аҕабыт  Николай Васильевич Шемяков  төрөөбүт Эдьигээнигэр бюст буолан  дойдубутун,  бар дьонун кытта бииргэ курдук, дурда-хахха буолан араҥаччылыы турара саныырбытыгар да үчүгэй, эрэх-турах да  курдук, -диэн Татьяна Николаевна бу этиитин Эдьигээн улууһун Сугулаанын (мунньаҕын) уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) дьокутааттара бэлиэҕэ ылан өйдүөхтэрэ, өйүөхтэрэ диэн эрэнэрин биллэрэр.

Алексей Матвеев