Уопсастыба

Бүрээт, нуучча, карачай хааннаах Зыряновтар

«Дьокуускайга олорор сорох бүрээттэр бэйэлэрин тылларынан, сахалыы, нууччалыы кэпсэтэллэр, өссө английскайдыы билэллэр. Биллэн турар, оннук дьон тарбахха баттаналлар, бүрээт тыла монгол, саха тыла түүр төрүттээх, ол иһин тылларбыт майгыннаспаттар”, — диэн кэпсээнин саҕалыыр Василий Зырянов, өрөспүүбүлүкэҕэ бүрээттэр түмсүүлэрин эдэр салайааччыта.

Кини 1986 с. Дьокуускайга күн сирин көрбүтэ, төрөппүттэрэ 1970-ус сылларга Саха Сиригэр көһөн кэлбиттэрэ. Ийэтэ «Северянка» иис паабырыкатыгар, аҕата оптуобус суоппарынан, онтон «Водоканалга» үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ биэс эдьиийдэрдээх, онтон саамай кыралара, күүтүүлээх уоллара кини. Элбэх оҕолоох Зыряновтар дьиэ кэргэттэрэ Опера уонна балет тыйаатырын кэннигэр куорат килбэйэр киинигэр улахан чааһынай дьиэҕэ олорбуттара. Василий дьиэтин таһыгар 17 №, онтон 33 № -дээх оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.

Кэргэнэ Мария Кавказ хайаларын Карачаево-Черкесиятыттан төрүттээх, нуучча уонна карачайка хаана буккуспут, Зыряновтар төрөппүттэрин курдук эмиэ улахан иллээх дьиэ кэргэнинэн олороллор, түөрт оҕолоохтор, икки уол уонна икки кыыс. Улахан уол Тимур буоксанан дьарыктанар, күрэхтэһиилэргэ кыттар, онтон сыры-сыллата кыргыттар Адиса, Айаана, кыра уоллара Арслан уһуйааҥҥа сылдьар.

Норуоттар сомоҕолоһууларын сыла кинилэр дьиэ кэргэннэрин кытта ыкса ситимнээх, оҕолор бүрээт, нуучча, Кавказ хааннаахтар. Оҕолорун нууччалыы иитэллэр, дьиэ кэргэнинэн бүрээттии ыллыыллар, кэнсиэргэ кытталлар. Маша Санкт Петербургтан Дьокуускайга төрөппүттэригэр кэлэ сылдьан Василийы кытта билсэн, аналын булан, сүрэҕинэн сөбүлээн, манна хаалан ыал буолбуттара. Биир кэмҥэ бииргэ үлэлии сылдьан элбэхтик кэпсэтэр, эбиэттиир, киэһэ куорат устун хаамар, ис санааларын үллэстэр буолан хаалбыттара.

Ыал ийэтэ төһө даҕаны хайалаах Кавказтан төрүттээҕин иһин, бүрээт аһын, чуолаан буузы сөбүлээн оҕолорун кытта бары дьиэ кэргэнинэн астыыллар, кыһын кэтилиэт, бэлимиэн оҥорон тоҥороллор. Мария дойдутугар Пятигорскайга олорор аймахтарыгар бара сылдьан, нуучча улуу суруйааччыта Михаил Лермонтов олорбут сирин, минеральнай уулардаах аатырбыт куруортары көрбүттэрэ, Домбайга бара сылдьыбыттара.

Дьиэ кэргэнинэн Кавказка, Кырыымҥа сөбүлээн сынньаналлар. Маша 4 саастааҕар төрөппүттэрэ Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ, оскуоланы бүтэрэн баран үгүс оҕолор курдук улахан куоракка тардыһан, Санкт Петербурга барбыта даҕаны, дьылҕата тардан, манна кэлэн олоҕун аргыһын көрсөн, түөрт оҕону төрөтөн, дьиэ кэргэн сылаас сыһыаныгар, истиҥ тапталыгар олороллор. Уоппускаларыгар сылаас дойдуга бардахтарына кырыа кыһыннаах, тоһуттар тымныылаах Саха Сирин син биир ахтан кэлэллэр. Кинилэр курдук элбэх омук киһитэ манна кэлэн иккис дойду оҥостон, сөбүлээн олохсуйаллар, сүрэхтиин-быардыын тардыһаллар.

Мария колорист парикмахер идэлээх, иккиэн айар-тутар эйгэлээхтэр, Василий Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын кииигэр үлэлиир, идэтинэн туруорааччы режиссер, кэнсиэртэри, араас тэрээһиннэри туруорар. Норуоттар сомоҕолоһууларын, ону сэргэ култуура сылыгар ноҕоруускалара эбиллэн, тэрээһин тиһигин быспакка ыытыллар.

Тапталынан оҥоһуллубут буузы

Бүрээттэр түмсүүлэрэ норуоттар ассамблеяларыгар киирэр, ол иһин өрөспүүбүлүкэ бары тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кытталлар. Василий сүрүн үлэтин таһынан «Дьол» вокальнай этноквартекка дьарыктанар, нуучча¸ эбэҥки, саха, бүрээт тылынан ыллыыллар. Москубаҕа икки бэстибээлгэ өрөспүүбүлүкэ чиэһин көмүскүөхтээхтэр, «День Победы» аатырбыт ырыаны 11 тылынан толоруохтара.

Быйыл ыам ыйын 9 күнүгэр Кыайыы болуоссатыгар Улуу Кыайыыны уруйдаан, Лев Лещенко легендарнай ырыатын 11 тылынан дохсун ытыс тыаһыгар доҕуһуоллатан ыллаатылар. Былырыын өрөспүүбүлүкэ норуоттарын Ассамблеятын аатыттан «Доҕордоһуу» пуойаһынан Благовещенскайга бара сылдьыбыттара, кэнсиэр көрдөрбүттэрэ.

Киэҥ нэлэмэн истиэп олохтоохторо, бүрээттэр, төрүт астарыттан барбыт мииннээх, элбэх эттээх буузы элбэх киһи сөбүлүүр. «Саамай үчүгэй буузы киһи бэйэтэ дьиэтигэр эти эрийэн, тиэстэни мэһийэн үөрэ-көтө, астына-дуоһуйа оҥорбут аһа хаһан баҕарар минньигэс буолар. Ырысыаба бэрт судургу, эккэ ол-бу туманы кутуллубат, эт бэйэтин амтана биллиэхтээх, тиэстэтэ чараас, этэ элбэх буолуохтаах. Урут тоҥоруллубут буузыны дьиэҕэ киллэрэн, арыынан биһэллэрэ уонна пароваркаҕа буһараллара. Билигин олох сайдан, куйаар ситимин маркетплейстарыгар дьоҕус силикон олбохтору атыылыыллар, көстүрүүлэ иһигэр онно ууну кутан буһардахха, сыстыбат. Дьон тус-туһунан буһарар, саамай сүрүнэ сүрэҕиҥ тапталын, илииҥ сылааһын иҥэрэн астаатаххына, хайа баҕарар ас табыллар», — диир Василий.

Истиэп норуоттара, бүрээттэр, судургу эрээри, тотоойу, киһини сылытар-сылаанньытар астаахтар, эт аска ынах уонна бараан этин тутталлар, үрүҥ аһы сөбүлүүллэр, сахалар курдук саламаат, ону таһынан, хатарыллыбыт иэдьэгэйтэн айрхаан оҥороллор, кымыс курдук сэгээ көйөрөллөр. Үүттээх күөх чэйгэ кыратык арыыны, тууһу эбэллэр. Бэрэскигэ майгынныыр арыыга эттээх бурдук аһы хушууры, иһигэр эттээх лэппиэскэни шарбины ыһаарылыыллар. Шулэн диэн дьиэҕэ оҥоһуллубут лапсалаах, эбэтэр бухлер элбэх эттээх, хортуоскалаах, күөх лууктаах барбыт миини истэххэ, бүгүҥҥү сэһэргэһээччим этэринэн, сылайбыккын даҕаны умнан кэбиһэҕин.

Дьокуускайга саамай хотугу Дацан

Бүрээттэр буддизм итэҕэллээхтэр, Дьокуускайга Борисовкаҕа Арассыыйаҕа саамай хотугу Дацан баар, былыргы Тибет тылыттан оскуола диэн тылбаастанар, дьон манна хуралы ааҕаллар, көрдөһө, махтана кэлэллэр. Дацан иһигэр күн эргииринэн хаамаллар, алтаарга көхсүлэринэн турбаттар, айдаарыа суохтаахтар, сиэри-туому толорорго минньигэһи, чэй, бичиэнньэ аҕалан анал остуолга уураллар.

Национальнай таҥастара — курдаах, дьэрэкээн өҥнөөх уһун халаат, сиэҕэ хара хаймыылаах, кыһын түүлээх, сайын чараас. Коническай быһыылаах баархат бэргэһэлэрэ киистэлээх, кыһыл оҕуруолаах. Таҥастарын оһуорун-бичигин көрөн ким хайа ийэ-аҕа ууһуттан, хантан төрүттээҕин билиэххэ сөп. Сэлиэти дьахталлар кэтэллэр, эдэр кыргыттар кэппэттэр. Саппыкыларын төбөтө сынтаҕар, ол эбэтэр буддизм иэҕэллээх бүрээттэр оту-маһы, тааһы тыыннаах диэн алдьатыа, тэпсиэ суохтаахтар, тулалыыр айылҕаҕа ураты харыстабыллаах сыһыаннаахтар. Сири тэбимээри атахтарын таҥаһын төбөтүн сынтаҕар оҥороллор.

Кинилэр икки улахан национальнай бырааһынньыктаахтар, кыһын илиҥҥи халандаарынан олунньу-кулун тутар ыйдарга Саҥа Дьылы, үрүҥ ый күнүн Сагаалган ыйы супту бэлиэтииллэр. Аймахтарыгар, доҕотторугар ыалдьыттыы тиийэллэр, бэйэ-бэйэлэрин эҕэрдэлэһэллэр, араас дьүһүннээх хадаак, уһун былааты, үрүҥ аһы бэлэх бэрсэллэр.

Маҥан хадаак ыраас, истиҥ, холку санааны кэрэһилиир, халлаан күөҕэ муударай буолууну, эйэни, араҕас итэҕэли, баайы-дуолу, кыһыл уот күүһүн, көмүскэли, от күөҕэ ситиһиини, иллээх буолууну, сайдыыны туоһулуур. Хадаагы аймахтарыгар, лаамаларга ытыктабылларын биллэрэн, сүгүрүйэн туран бэлэхтииллэр. Былааты моонньуларыгар, эбэтэр алтаарга, Будда статуятыгар, ытык маска баайаллар, ону быраҕар, киртитэр бобуллар. Сагаалган үгэс быһыытынан Дьокуускайга Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинигэр ыыталлар, Бурятияттан ыалдьыттар кэлэллэр, кэнсиэр көрдөрөллөр.

Иккис бырааһынньыгы Сурхарбан ыһыах курдук сайын Үс Хатыҥҥа, ол иннинэ пааркаҕа, ардыгар Чочур Мырааҥҥа оҥороллор, кус быһый, ат бөҕө тустууктар, илии-атах оонньуутун күрэстэһээччилэрэ күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр, ох саанан ыталлар. Быйыл пааркаҕа кэнсиэр көрдөрүөхтэрэ, Чочур Мырааҥҥа түмсүөхтэрэ.

Хаартыска: Василий Зырянов архыыбыттан.