Уопсастыба

Сырылас тымныы күн, сылаас дьиэ түннүгүнэн дьыбардаах сарсыарда томороон көстүүтүн одуулуу олорон, итии үүттээх чэйи сыпсыйартан ордук дьол суох. Чэй барахсан тымныыга киһи этин-сиинин ириэрэр, итиинэн-сылааһынан, күүһүнэн-уоҕунан толорор уратылаах. Бу абыраллаах утах түҥ былыр үөскээбитэ биллэр. Күн бүгүн бүтүн аан дойду дьоно киһи аймах олоҕор чэй уһулуччу суолтатын көрдөрөөрү, ахсынньы 15 күнүгэр Чэй күнүн бэлиэтииллэр.

Саамай хотугу чэй

Чэй күнүн былыр-былыргыттан чэйи хомуйуу уонна оҥоруу муҥутуурдук сайдыбыт дойдуларыгар: Индияҕа, Шри-Ланкаҕа, Бангладешка, Непалга, Кытайга, Вьетнамҥа, Индонезияҕа, Кенияҕа, Малайзияҕа, Угандаҕа уонна Танзанияҕа — ордук далааһыннаахтык бырааһынньыктыыллар. Кэлиҥҥи сылларга Саха сиригэр чэйи оҥоруу эмиэ күүскэ сайдар кыахтанна. Сатабыллаах урбаанньыттар уонна энтузиастар кучу отунан араас амтаннаах, доруобуйаҕа олус туһалаах чэйдэри оҥоро үөрэннилэр. Үксүгэр саха чэйин өбүгэлэрбит үтүө үгэстэригэр олоҕуран оҥороллор.

2016 сыллаахха урбаанньыт Нюргуяна Заморщикова «Сахачай» диэн ураты бренди төрүттээбитэ. Күн бүгүн бу бренд өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр кытта киэҥник биллэр. Бүгүн Нюргуяна Юрьевна биһиэхэ саамай хотугу чэйи оҥоруу хайдах саҕаламмытын туһунан кэпсээтэ:

– Бастаан саҕалыырбытыгар чэй туһатын, сыаннаһын туһунан номнуо үчүгэйдик билэр, быһаарсар этибит. Ол курдук, өрдөөҕүттэн чэйинэн дьарыктанабыт — «Туймаада» атыы-эргиэн киинигэр «Унция» диэн чэй маҕаһыыннаахпыт. Ити сыл аан дойду экэниэмикэтин балаһыанньата уустугуран барбыта. Инньэ гынан, дуоллар кууруһа эмискэ үрдээн тахсыбыта. Биһиги Кытайы кытта ыкса үлэлэһэр урбаанньыттар улаханнык оҕустарбыппыт. Биисинэспит омук харчытыттан, бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй хамсааһыннартан улахан тутулуктааҕын өйдөөбүппүт. Онон дуоллартан тутулуга суох буолуу суолун-ииһин көрдөөн барбыппыт. Биирдэ кэргэним: «Кучу отунан (Иван-чай) чэй оҥорон көрбөппүт дуо? Былыр-былыргыттан сахалар бултуу, оттуу сылдьан көөнньөрөн иһэллэр», – диэн тыл көтөхпүтэ. Инньэ гынан интэриниэтинэн кучу отунан дьарыктанар хампаанньалары сыныйан үөрэппиппит. Ол түмүгэр биир биллэр оҥорон таһаарааччыга тахсыбыппыт. Кини хайдах бачча улахан өрөспүүбүлүкэҕэ күн бүгүнүгэр диэри бэйэ чэйин оҥорооччу суоҕуттан улаханнык сөхпүтэ. «Аныгы технологиялары туһанан, олус туһалаах уонна амтаннаах чэйи оҥоруоххутун сөп эбит. Саха сирин үүнээйилэрэ, кучу ото олус күүстээх састааптаахтар», – диэн сүбэлээбитэ. Онон Питеринэн, Кытайынан, Япониянан сылдьан, чэй оҥорорго үөрэммиппит. Ити курдук, барыта орун-оннугар түһэн, кыраттан саҕаламмыта.

Уопсайынан, чэй диэн тугуй? Туохха наадалаах утаҕый? Сахалар бары үүттээх хара чэйи иһэрбитин сөбүлүүбүт. Бастатан туран, кини биһигини бытарҕан тымныыга ириэрэр, испитигэр сылаас киллэрэр. Иккиһинэн, утахпытын ханнарар. Оттон утаҕы хаачыстыбалаах утаҕынан ханнарар санааҕа да астык, доруобуйаҕа да хас эмэ бүк туһалаах. Ол курдук, күнүн аайы утаҕы ханнарар чэйбит эмиэ хаачыстыбалаах буолуохтаах. Чэй хаачыстыбата ханна уонна хайдах усулуобуйаҕа үүнэриттэн улахан тутулуктаах. Холобур, хайалаах сирдэргэ саамай хаачыстыбалаах чэй үүнэр. Төһөнөн үрдүк хайаҕа үүнэр да, соччонон үчүгэй. Тоҕо диэтэххэ, хайа чыпчаала тымныы, тыйыс усулуобуйалаах. Онон Саха сирин ирбэт тоҥноох айылҕатыгар үүммүт үүнээйи чэйэ эмиэ олус хаачыстыбалаах буолан тахсар. Ол иһин биһиги бородууксуйабытын «саамай хотугу чэй» диэн ааттыыбыт.

Араас оту булкуйан, чэйдэри оҥорорго үөрэннэбит. Ол гынан баран, итиннэ олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһабыт. Тоҕо диэтэххэ. Саха сиригэр үүнэр от барыта олус күүстээх састааптаах. Холобур, көннөрү хатарыллыбыт оту киһи чэй курдук сэрэнэн, нуормалаан иһиэхтээх. Күнүн аайы иһэрэ үгүс түгэҥҥэ көҥүллэммэт. Оттон биһиги чэйбит аныгы технологиялар көмөлөрүнэн оҥорон таһаарыы аҕыс түһүмэҕин ааһар. Ол суотугар күнүн аайы иһиллэр үрдүк хаачыстыбалаах чэй буолан тахсар. Билигин биһиэхэ элбэх киһи суруйар, санаатын үллэстэр. Ким эрэ: «Кучу чэй көмөтүнэн анаалыстарым тубустулар», — диир, ким эрэ: «Хааным баттааһына түстэ», — диир. Ол гынан баран, биири бэлиэтиэхпин баҕарабын. Биһиги эмтээх чэйи буолбакка, күнүн аайы иһиллэр чэйи оҥоробут. Оттон хаачыстыбалаах бородууксуйа, биллэн турар, туһата элбэх.

Аны туран, чэйбитин араас амтанныыбыт. Итиннэ эмиэ олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһабыт. Холобур, моонньоҕон, отон, дьэдьэн сэбирдэхтэрин эбэн, ураты амтаны үөскэтэбит. Ол эрээри, састаабын 10 %-тан ордугу укпаппыт. Өскөтүн эбиискэтэ элбэх буоллаҕына, чэй көннөрү от хомууругар кубулуйар. Онтуҥ киһиэхэ араастык дьайыан сөп. Онон биһиги бүгүҥҥү үлэбит сүрүн бириинсибэ – күнүн аайы иһиллэр үрдүк хаачыстыбалаах чэйи оҥоруу буолар.

Айылҕа эмтээх сүмэһинэ

Амма Болугурун олохтооҕо Мария Петрова чэйинэн уонна эмтээх отторунан өрдөөҕүттэн дьарыктанар. Кини «Айылҕа эмтээх сүмэһинэ» уонна «Чэй кистэлэҥин арыйбыт отоһут Мария Петрова» диэн дьон-сэргэ киэҥ биһирэбилин ылбыт икки кинигэлээх. Отоһут: «Чэй доруобуйаҕа олус туһалаах, эмтиир күүстээх», — диэн этэр.

– Былыр нууччалар кучуттан копорскай чэй оҥороллоро. Ону Бүөтүр I ыраахтааҕы саҕана атыыһыттар валюта оннугар туттубуттара. Нуучча чэйэ аһара үчүгэй буолан, кытайдар ырыынактарын былдьата сыспыттара. Онон Арассыыйа чэйин утары күүстээх үлэ ыытыллыбыта. Ол түмүгэр биһиги чэйбит аан дойду ырыынагыттан үтүрүллүбүтэ. 1917 сыллаахха, өрөбүлүүссүйэ кэнниттэн, Арассыыйаҕа копорскай чэйи оҥоруу букатыннаахтык тохтообута. Аммалар кытай «дорообо» чэйин олох уруккуттан билэллэр эбит. Былыргы үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Амма соморсуннарын өбүгэлэрин сорохторо, нууччаларга дьаһаах төлөөмөөрү, XVII үйэҕэ Кытайга көһөн барбыттар. Ити дьон өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха сиринээҕи аймахтарын кытта билсэ олорбуттар. Кистэлэҥ ыллыктарынан бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта сылдьыһар, ылсар-бэрсэр эбиттэр. Ол да иһин буолуо, 1844 сыллаахха ыраахтааҕы экспедициятын харчытынан 74 аттаах Соморсун таһаҕасчыта Учур хайаларын быыһынан Кытайтан Саха сиригэр копорскай чэйи аҕалбыттара биллэр.

Бэйэм отуттан тахса сыл эмтээх отторунан дьарыктанабын. Аммаҕа «Амма чэйэ» диэн түмсүүлээхпит. Саха сирин үүнээйитэ туһата элбэх. Киһиэхэ төрөөбүт дойдутун ото-маһа этигэр-хааныгар ордук чугас, онон түргэнник үтүөрдэр, эмтиир. Норуот мэдиссиинэтигэр В.Кондаков оскуолатыгар уонна А.Федоров уһуйааныгар үөрэммитим. Владимирскай уобалас биллэр отоһута Александр Вяземскай ыстатыйаларынан сирдэтэн, копорскай чэйи оҥорорго үөрэммитим. Билигин аймахтарым, билэр дьонум көрдөһүүлэринэн эмтээх чэйдэри оҥоробун. Биллэн турар, эмтээх отунан сэрэхтээхтик дьарыктаныахха наада. Үксүгэр айылҕаҕа чугас киһи хомуйара, хатарара ордук. Чэй киһи доруобуйатыгар сүҥкэн туһалаах: киһини уоскутар, утутар, бааһы, искэни үтүөрдэр, иһи-үөһү ыраастыыр. Бу чэйдэри киһи сааһын уонна ыарыыларын учуоттаан оҥоруохха наада, – диэн сэһэргээтэ чэйи эмп быһыытынан туттар отоһут Мария Евсеевна.

Истиҥ сыһыан муҥутуур чыпчаала

Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин ыалдьыты чэйинэн күндүлүүрү – «киһиэхэ истиҥ сыһыан муҥутуур чыпчаала» диэн бэлиэтиир.

 – Бастатан туран, Чэй күнүнэн амтаннаах чэйи таптааччылары барыларын итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Саха омукка былыр-былыргыттан чэй олус үрдүктүк сыаналанар. Төһө да, илиҥҥи дойдулар курдук, биһиэхэ чэй олоҕурбут сиэрэ-туома суох буоллар, хас биирдии саха ыала ыалдьыт дьиэҕэ киирдэҕинэ, хайаатар даҕаны үүттээх итии чэйинэн көрсөр үтүө үгэстээх. Бу – ыалдьыкка истиҥ сыһыан муҥутуур чыпчаала буолар. Онон, сахалар, чэйи сыаналыыр омук буолабыт. Ити – сиэрдээх олохпут быстыспат сорҕото. Хомойуох иһин, аныгы үйэҕэ чэйи көөнньөрөр үтүө үгэспит умнуллан эрэр курдук. Ол оннугар маҕаһыынтан хайдаҕа биллибэт хаачыстыбалаах бакыаттаах чэйи иһэр буоллубут. Онон олохтоох урбаанньыттар саха чэйин үтүө үгэстэрин сөргүтэллэрэ, аныгы технологиялар көмөлөрүнэн хаачыстыбалаах таһымҥа таһаараллара, күнүн аайы иһиллэр чэй гынан оҥороллоро – хайҕаллаах дьыала. Саҥа сылга Саха сирин чэйи оҥорооччуларыгар барыларыгар өссө да кэҥии, сайда туралларыгар баҕарабын! – диэн Андрей Михайлович бэйэтин эҕэрдэтин тиэртэ.