Уопсастыба

Дьыл оҕуһун муоһа мөккүөрү мөҥүрэтэр

Сахалар Дьыл оҕустаахпыт. Өбүгэлэрбит кыһыҥҥы тымныыны оҕуска  холууллара. Үрүҥ Айыы Тойон аан дойдуну айарыгар киһиттэн: «Кыһын уһун буолуон баҕараҕын дуу эбэтэр сайын дуу?», -- диэн ыйытар. Онуоха киһи атыыртан эбэтэр атыыр оҕустан талларарыгар этэр. Оҕус: «Сайын муннум сытыйара бэрт. Кыһын уһун буоллун», -- диэн таҥараттан көрдөһөр. Онуоха атыыр сөбүлээбэккэ, оҕус үөһээ илин тиистэрин туура тэбэн кэбиһэр. Оҕус онно хардаран, атыыр үөһүн көҥү кэйэр. Онтон ыла ынах сүөһү үөһээ илин тиистэрэ, сылгы үөһэ суох буолбуттара, кыһын сайыннааҕар уһаабыта үһү.

Онон, кыһын уһаабытыгар буруйдаах – оҕус, Дьыл оҕуһа. Ити эрээри, аныгы сахалар оҕуспут муоһа хаһан тосторун туһунан сыл аайы мөккүөр бөҕө буолабыт. Бөлүһүөк учуонай Д.С.Макаров «Народная мудрость: знания и представления» (1983) кинигэтигэр Дьыл оҕуһун бастакы муоһа тохсунньу 31, иккис муоһа олунньу 12 күннэригэр тостоллорун, моойдоох баһа олунньу 24 күнүгэр быстарын туһунан суруйбута. Кут-сүр түсчүтэ Л.А.Афанасьев-Тэрис бу көрүүнү тутуһара. Оттон устуоруйа билимин дуоктара А.И.Гоголев таҥара күннэрин саха олоҕор-дьаһаҕар сөп түбэһиннэрэр: «Бастакы Охонооһойопко -- тохсунньу 31 күнүгэр бастакы муоһа, Иккис Охонооһойопко -- олунньу 8-гар иккис муоһа тостор, Үһүс Охонооһойопко – олунньу 15-гэр төбөтө быстар, Сылаас Өлөксөйгө -- олунньу 28 күнүгэр көхсө көҥүрүйэр» диир.      

Түмэл тэриллэригэр төрүөт буолбута

Үйэ анараа өттүгэр, быһа холоон, 130-тан тахса сыллааҕыта Семен Егоров диэн киһи Бүлүү Сыдыбылын таһыттан сүүнэ улахан муостаах оҕус төбөтүн уҥуоҕун булбут. Кини сэдэх булумньутун Иркутскайга ыытарга көрдөспүтүн 1887 сыл олунньутугар Саха уобалаһын статитистическай кэмитиэтин мунньаҕар дьүүллэһэн баран, Дьокуускайга хаалларарга уонна музей тэрийэр үлэни саҕалыырга диэн уураахтаабыттар. Онон, ити булумньу маҥнайгы экспонат буоларын ааһан, Саха сиригэр музей (билиҥҥи Ем. Ярославскай аатынан түмэл) тэриллэригэр төрүөт буолбут.

Оҕус муоһа 98 см уһуннаах, муостарын икки арда – 32 см. Онон кыыл оҕус буолара чуолкай. Кыыл оҕустар Хотугу Эмиэрикэҕэ, Дьопуруопаҕа уонна Азияҕа, ол иһигэр Саха сиригэр, олус хойуутук үөскээн ааспыттар. Саха сиригэр мөлүйүөн сыллар тухары сэлиилэри, носорогтары кытта биир кэмҥэ үөскүү сылдьыбыттар уонна ол кыыллардааҕар хойутуу эстибиттэр. Мылахчынтан булуллубут оҕус өлүгүн чинчийбит профессор К.К.Флеров «Саха сиригэр кыыл оҕустар 2 тыһыынча сыллааҕыта диэри баалларын, өссө итинтэн хойут эстибит буолуохтарын сөбүн» сабаҕалаабыта.  Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэр сүнньүлэрин олохтоохторо бултаһаллар эбит. Ол туоһута – былыргы дьон уруһуйдаабыттара Суруктаах Хайаҕа баар.

Ойуур оҕустара – төрүт дойдуларыгар

СӨ Экологияҕа министиэристибэтэ кэпсэтэн, 2006 с. Канада «Элк-Айленд» национальнай пааркатыттан 30 ойуур бизонун аҕалан, Хаҥалас улууһугар Буотама үрэх сүнньүгэр олохсуппута. Онтон салгыы 2011, 2013 сылларга уонна быйыл 30-туу ньирэйи аҕаллылар. Бастакы бизоннар 2008 сылтан төрүөх биэрбиттэрэ. Инньэ гынан, билигин ахсааннара 250 төбөҕө тиийдэ. Ойуур оҕустара биэс сиргэ – Хаҥаласка «Уус Буотама», Горнайга «Тыымпынай», Сунтаарга «Тумара» питомниктарга, «Орто дойду» уонна «Саха сирин тыыннаах алмаастара» зоопааркаларга күрүө-бүтэй иһигэр иитиллэн тураллар. Ону таһынан 2017 сылтан «Сиинэ» айылҕа пааркатыгар (Горнай) көҥүл ыыппыттара.

Ойуур бизона – Айылҕа харыстабылын норуоттар икки ардыларынааҕы сойууһун Кыһыл испииһэгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит кыыл. Канадаҕа чааһынай тэрилтэлэр иитэннэр, эккэ тутталлар, атыылыыллар, туристарга бултаталлар эбит. Этэ деликатес, мраморнай эрээри, оҕус-оҕус курдук, кытаанах дииллэр. Эрэстэрээҥҥэ анал технологиянан астыыллар үһү. Улахан оҕус туоннаҕа диэри үктүүр. Биһиэхэ, Саха сиригэр, муҥутаан 900 киилэҕэ тиийэр.  Аны 70-80 сылынан бултуохха сөп буолуо.

Саха оҕуһа эһэни охсуһан кыайбыта

Саха сүөһүтүн удьуорун харыстыырга хамсааһын тахсан, 1994-1995 сс. Эбээн Бытантайтан Куорунай Улуу Сыһыытааҕы учаастагар 72 төбө саха сүөһүтүн аҕалан, иитиигэ туруорбуттара. Оччоттон саха сүөһүтүн тилиннэриигэ үлэлиир ТХНЧИ селекцияҕа лабораториятын научнай үлэһитэ, «Саха сүөһүтэ» хааһына тэрилтэтин селекциялыыр зоотехнига Степан Заровняев: «Эбээн Бытантай Дьарҕаалааҕыттан 2004 с. Быйаҥ диэн атыыр оҕуһу атастаһыкка аҕалбытым. 2006 сыл сайыныгар эһэ мэнээктээн, уонча сүөһүбүтүн тардыбыта. Биир күн сүөһүлэрбит туохтан эрэ үргэн, сүүрүүнэн кэлэн ааспыттара. Сарсыныгар оҕуспут баас-үүт буолан, көхсүгэр-самыытыгар тыҥырах суоллаах, аҥаар хараҕа тэстэн кэлбитэ. Муоһа барыта хаан этэ. Эһэ онтон ыла сүппүтэ», -- диэн кэпсиир. Быйаҥы кэлин Аммаҕа Олом Күөлгэ «үлэлэтэ» ыыппыттар.

«Үүтү-эти дэлэтэбит» диэн ааттаан сиэнчэрдээһин бэлиитикэтигэр  обкомтан саҕалаан холкуос бэрэссэдээтэлигэр тиийэ бас бэриммиттэрэ, симментал боруода племенной оҕустары соҕурууттан маҥнай аҕалалларыгар саха оҕуһа эрэ утары охсуһа сатаабыта – буолбут чахчы. Уҥуоҕунан кыра, ыйааһынынан баһыйтарар эрээри, саха оҕуһа уһун тыыннаах, сытыы муостаах, ньоҕой буолан, симменталлары хоторун туһунан аҕа саастаах дьон кэпсииллэрин истэн улааппыппыт. Ити гынан баран, бэлиитикэ сүгэтэ-быһаҕа саха оҕуһун, саха сүөһүтүн кыайбыта.

Степан Иннокентьевич этэринэн, саха оҕуһун сиэмэтиттэн билигин 70 тыһ. тахса доза хараллан сытар. «Ити уонча оҕустан ылыллыбыт сиэмэ. Ол кыра. Дьиҥэр, 100 оҕустан ылан ууруллуохтаах. Мин мэлдьи туруорсар этим. Саҥа тэриллибит «Сахаагроплем» тэрилтэ өйөөн эрэр», -- диир селекциялыыр зоотехник.  

Ураты тулуурдаах сүөһү – Майаҕатта

Аҕыйах сыллааҕыта Уус Алдан Тулунатын олохтоохторун Дьяконовтар оҕус борооскулара кыстык буолбутугар хотоҥҥо киирбэккэ, аҕыс айдааны тардыбыта. Үгүстэр ону истэн «туох акаары сүөһүтэй, ахсынньы-тохсунньу тымныытыгар баҕас тоһун ылар ини» диэн тойоннообуттара. Харса-хабыра суох майгытын иһин саха дьоно Майаҕатта диэн ааттаабыт ньирэйдэрэ 2016 сыллаахха тохсунньуга төрөөбүтэ. Сайын устата күөх дуолга таалалаан бороохтуйбут оҕус борооску хотоҥҥо, сииктээх, сыттаах-сымардаах сиргэ, киирэртэн кыккыраччы батан кэбиһэн, чэбдик салгынынан тыынарын, тымныыга, аһаҕас халлаан анныгар кыстыырын ордорбута.

Майаҕатта ити дьыл этэҥҥэ туораабыта. Дьиэлээхтэр сүөһүлэрин уулата таһаардахтарына, ийэтин эмэр эбит, онон сэниэлэнэн тулуктаспыт буолуохтаах дииллэр. Көҥүл тыыннаах сүөһү,  кыратыгар кыайтарбатах буоллаҕына, эгэ, иккис кыһыныгар бас бэриниэ баар дуо? Эмиэ таһырдьа, ойуур саҕатыгар кыстаан турбута. Улахан тымныылар бүппүттэрэ. Сааскы чысхааннаах тибиилэр саҕаламмыттара. Хаһаайыттара оҕустарын сүтүктээн көрдөөннөр, хотоол, омуһахтыҥы сиргэ түһэн өлөн сытарын булбуттара. Ити муус устар саҥатыгар этэ. Бэтэринээрдэр тымныйан, ыалдьан өлбүт сибики баарын булбатахтара. Хотоолго тибии типпит халыҥ хаарыгар түһэн көлүттэн хаалан быстардаҕа. Майаҕатта саха хаана оонньоон, икки кыһын кытаанах тымныытын тулуйбут буолуохтаах.