Бэлиитикэ

Суолталаах докумуон

— Муус устар 27 күнэ Саха сирин устуоруйатыгар ураты суолталаах. 1920 с. П.А. Ойуунускай салайааччылаах анал хамыыһыйа национальнай сүбэрэнитиэккэ олоҕурбут Саха Өрөспүүбүлүкэтин кэлэр дьылҕатын быһаарар бырайыагы бэлэмнээбитэ. Биир сүрүн көҕүлээччи М.К. Аммосов этэ. Чопчу кини ССКП уонна РСФСР Омуктар дьыалаларыгар норуодунай комиссариатын иннилэригэр Саха Аптаныамынай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин тэрийэр туһунан боппуруоһу көтөхпүтэ. Кини дакылаатыгар олоҕуран, уобаластааҕы баартыйа мунньаҕа аптаныамыйаны киллэрэр туһунан резолюция ылыммыта. Маны 1921 с. алтынньытыгар буолбут Саха сиринээҕи өрөбөлүүссүйэ кэмитиэттэрин бастакы сийиэһигэр эмиэ өйөөбүттэрэ. 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр РСФСР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ВЦИК) Президиума Саха АССР тэрийэр туһунан уураах ылыммыта. Ол састаабыгар Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү, Үөһээ Дьааҥы уонна Ленскэй уокуруктар киирбиттэрэ. Ол кэмҥэ нэһилиэнньэ ахсаана 299,5 тыһыынчаҕа тэҥнэһэр этэ.

Ити сыл бэс ыйыгар Платон Алексеевич Ойуунускай салайааччылаах бастакы бырабыыталыстыба тэриллибитэ, манна саха чулуу уолаттара Максим Кирович Аммосов, Исидор Никифорович Барахов, Степан Васильевич Васильев, Степан Максимович Аржаков уонна да атыттар үлэлээбиттэрэ. Саха Сирэ урут сүөһү, сылгы, таба иитиитинэн, балыктааһынынан, булдунан дьарыктанар буоллаҕына, бу сүрүн уларыйыылар кэннилэриттэн сахалыы тылы сайыннарыы, үөрэҕирии күүскэ тэнийэн барар. Көмүс, алмаас, таас чох бырамыысыланнаһа, энергетика күүскэ сайдар.

Бу кэмтэн ыла омукпут судаарыстыбаннаһа олохтоммута,  олохтоох дьон сэбиэскэй былааска итэҕэйэрэ күүһүрбүтэ, култуура, үөрэхтээһин, ускуустуба, билим, олох-дьаһах саҥа таһымҥа тахсыбыта, экэниэмикэ, бырамыысыланнас, доруобуйа, тыа хаһаайыстыбатын салаалара сайдыы өттүгэр салаллыбыттара.

Төрүт Сокуон

1928-1990 сылларга саха судаарыстыбаннаһын туруулаһыы сэбиэскэй олох бары эйгэтигэр, ол курдук култуура, литература, үөрэҕэрии, наука, оҥорон таһаарыы, партийнай тэрилтэлэр араас таһымнаах түһүлгэлэригэр сүрдээх уустук быһыыга-майгыга, быыстала суох бара турбута. Бу саха омугун ситэ-хото чинчийиллэ-үөрэтиллэ илик кэрдиис кэмигэр сүрдээх мындыр, хос түгэхтээх, дириҥ ис хоһоонноох, олус киэҥ үлэ ыытылла турбутун И.Е.Винокуров, Г.П.Башарин, Г.И.Чиряев, А.Е. Мординов, М.А. Алексеев, Н.И.Шарин, Е.Д.Кычкин, Т.Г.Десяткин, С.Н.Платонов уонна да атыттар килбиэннээх олохторо, үлэлээбит үлэлэрэ туоһулуур.

Өрөспүүбүлүкэ сүбэрэнитиэтын ылыы — бастатан туран, бэйэҕэ эппиэтинэһи сүгүү буолар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсэдьиэнэ Михаил Николаев уонна  12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр үрдүк эппиэтинэһи ылынан, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин иһинэн судаарыстыбаннай сүбэрэнитиэт туһунан дэкэлэрээссийэни бигэргэппиттэрэ. Бу дьоһун докумуон Саха сирин Арассыыйа Федерациятын састаабыгар судаарыстыба быһыытынан биллэрбитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Конституциятын (Төрүт Сокуонун) оҥорууга төрүөт буолбута.

Итинэн өрөспүүбүлүкэ бэйэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын, нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын тупсарыыга тугу ордук чорботорун, ханнык хайысхалары сүрүн оҥосторун бэйэтэ быһаарынар кыахтаммыта. Бу сүҥкэн докумуон  өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар улахан төһүү буолбута. Ыһыллыы-тоҕуллуу саамай уустук кэмигэр бу Дэкэлэрээссийэ уонна саҥа Төрүт Сокуон норуоту биир санааҕа түмпүттэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Дэкэлэрээссийэҕэ тирэҕирэн, итиэннэ чуолаан Бэрэсидьиэн Михаил Николаев муударай салайыытынан сөптөөхтүк дьаһаммыта уонна атын өрөспүүбүлүкэлэри сэргэ саҥа Арассыыйа тэҥ бырааптаах субъегын быһыытынан Федеративнай дуогабарга илии баттаспыта. Ол түмүгэр, Арассыыйа Федеративнай судаарыстыба быһыытынан чөл хаалара ситиһиллибитэ.

Ил Дархан уонна Ил Түмэн

Кэлин дойдубут уонна кини субъектарын быраап өттүгэр статустара чуолкайдаммыта уонна уларыйбыта. Ол гынан баран, урукку аптаныамынай өрөспүүбүлүкэ статуһугар холоотоххо, өрөспүүбүлүкэ билиҥҥи быраапка уонна бэлиитикэҕэ бырааба, боломуочуйата кэҥэтиллибитинэн хаалбыта. 1990 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр сүбэринитиэт туһунан дэкэлэрээссийэ ылыныллан, сувереннай Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуона бигэргэнэр. Саха Сиригэр  Ил Дархан уонна Ил Түмэн баар буолбута, сахалыы гиимнээхпит, гиэрбэлээхпит, былаахтаахпыт.

Дэкэлэрээссийэҕэ өрөспүү­бүлүкэни сайыннарыы, дьон олоҕун тупсарыы сүрүн хайысхалара чопчу ыйыллыбыттара. Сүбэринитиэт туһунан дэкэлэрээссийэ сүрүн сыала-соруга –  салайыныы этэ. Кини бигэргэтиитэ: «Бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанар, экэнэмиичэскэй өттүнэн сайдыылаах эрэ эрэгийиэннэр Улуу Арассыыйаны сайыннараллар». Саха Сирин саҥа демократияҕа уонна быраапка олоҕурбут  судаарыстыбаннаһын үөскэтии төрдө итинтэн тахсар.

Дэкэлэрээссийэ дьоһуннаах соруга – култуураны, төрүт үгэстэри, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын сайыннарыы. Михаил Ефимович маннык суолу тутустахпытына сайдыы түргэтиирин, омук быһыытынан өй-санаа уһуктарын, ис турук күүһүрэрин өйдөөбүтэ. Дэкэлэрээссийэ өрөспүүбүлүкэҕэ олорор, үлэлиир омуктар, сахалар, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар эйэлээх, биир санаалаах буолалларын хааччыйар. Ол түмүгэр, саха уонна нуучча тыллара судаарыстыбаннай таһымнаннылар. Инники өттүгэр сөптөөх суолу тутустубут диэххэ сөп, ол курдук тэрээһин, сайдыы бары көрүҥнэрэ тылтан улахан тутулуктаахтар. Сүбэрэнитиэт төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын, үгэстэрин сайыннарыыны мэктиэлиир. Сүбэринитиэт туһунан дэкэлэрээссийэ балаһыанньаларын олоххо киллэрэргэ улахан үлэ барбыта. Дьон олоҕун таһыма, туруга биллэрдик уларыйбыта, бэйэтин кыаҕынан, дьоҕурунан, күөмчүлэммэккэ, дэлэгэйдик, байылыаттык олорор усулуобуйа үөскээбитэ. Үлэни кыайар киһи бэлэми кэтэспэккэ дохуоттанар кыахтаммыта.

Сүбэринитиэппит былдьаммытын курдук саныыр сыыһа

Өрөспүүбүлүкэ билиҥҥи Арассыыйа дуогабарын пуорматыгар олоҕурар — Федеративнай дуогабарга илии баттаспыта. Биһиги Сахабыт Сирэ ити дуогабар баттаһыытын биир көҕүлээччитэ этэ. Бу судургута суох, уустук хаамыы. Федеративнай да, союзнай да судаарыстыбаҕа кини субъектара уонна дойду киин былааһа бэйэлэрин бырааптарын уонна боломуочуйаларын хардарыта бэйэ-бэйэлэригэр тыырсаллар (делегирование быһыытынан). Онто суох табыллыбат. Бу кэмҥэ, биллэн турар, өрөспүүбүлүкэ 1991 сыллаах Дэкэлэрээссийэтигэр олоҕуран ылыммыт сорох боломуочуйаларын уонна бырааптарын дойду киин былааһыгар төттөрү биэрбитэ.

Кэм-кэрдии ирдэбилинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонуттан «сүбэрэнитиэт» диэн тыл чахчы ылыллыбыта. Итини өрөспүүбүлүкэ сүбэрэнитиэтэ былдьаммытын, эбэтэр көрүнньүк тылга эрэ хаалбытын курдук саныыр төрүт сыыһа. Тоҕо диэтэххэ, сүбэринитиэт судаарыстыбаҕа эрэ баар буолар. Биһиги судаарыстыбабыт – Арассыыйа Федерацията, кини сүбэринитиэттээх судаарыстыба. Оттон Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Арассыыйа судаарыстыбатын быстыбат сорҕото. Арассыыйа сүбэринитиэтэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүбэринитиэтэ. Судаарыстыба сүбэрэнитиэта үс көрүҥнээх: бэлитиичэскэй, национальнай уонна экэнэмиичэскэй.

Бастакыта судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, уопсастыбаннай тэрилтэлэр туруоруммут сыалларын ситиһэр, иккиһэ – норуоттар, нациялар интэриэстэрин кытары сибээстээх уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй идиэйэнэн салайтарыллар, үсүһэ хаһаайыстыба, экэниэмикэ сайдыытыгар туһуламмыт үлэ буолар. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо бу үс хайысханан үлэлээн-хамсаан, дойдубутун бөҕөргөтөбүт, Арассыыйа сүбэринитиэтин туругурдабыт. Дьон-сэргэ, ордук ыччат дьэ маны чопчу өйдүүрэ наада. Дойду салалтата РФ Конституциятын сэттис ыстатыйатынан салайтаран, нэһилиэнньэ дьоһуннук олорор усулуобуйатын тэрийэр соруктаах. Кини ылынар сокуоннара, дьаһаллара, бырагыраамалара барыта киһи сөптөөх үөрэхтээх, үлэлээх, хамнастаах, дьиэлээх-уоттаах, биэнсийэлээх буоларын, дьиэ кэргэнин иитэрин, көҥүллүк сайдарын хааччыйар усулуобуйаны тэрийиигэ туһуланаллар. Бу дойдубут социальнай хайысхалаах судаарыстыба буоларын, сүбэрэнитиэта бөҕөргүүрүн мэктиэтэ.

Билигин дьон олоҕо-дьаһаҕа биллэ тубуста, кыаммат, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо көмө сөптөөхтүк оҥоһуллар. Үөрэх, доруобуйа харыстабыла, култуура сайда турар. Саха Сирэ бэйэтин дьоҕурунан, култууратынан, атын даҕаны ситиһиилэринэн аан дойду таһымыгар таҕыста. Сахалар, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар, бу кэмҥэ  тылбытын, төрүт култуурабытын, духуобунай баайбытын төнүннэрэн, кыаҕырдыбыт. Бэйэбит национальнай тэлэбиидэнньэлээхпит, араадьыйалаахпыт, хаһыаттардаахпыт. Ыһыах күнэ, Олоҥхо күнэ, Хомус күнэ, Оһуохай күнэ олохтоннулар. Судаарыстыбаннай сүбэринитиэт биллэриллибитэ саха норуотун эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ бары норуоттарын сомоҕолоото. Духуобунас, сиэр-майгы өттүнэн күүстээх эрэгийиэн диэн билиннилэр.

Онон Саха Сирэ бэйэтин сайдыытынан Арассыыйа Уһук Илин уокуругар инники буолуоҕа диэн Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев өтө көрүүтэ туолла диэн этиэххэ сөп.

Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.