Бэлиитикэ

Мэдиссиинэ киинэ, стадионнар тутуллубуттара

-Сахамин Миланович, бу 35 сыл тухары эн санааҕар суверенитет олохтоох дьоҥҥо туох көдьүүстээх өттүнэн дьайда?

- Саамай сөптөөх ыйытыгы биэрдиҥ, 35 сыл диэн устуоруйа кэрчигэр кылгас курдук эрээри, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ тэтимнээхтик сайдарыгар улахан кэрдиис. 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Михаил Ефимович судаарыстыбаннай суверенитет туһунан декларацияҕа илии баттаспыта. Бу докумуон сүрүн ис хоһооно оччолорго судаарыстыбаннай былааһы хайдах тэрийэн ыытар туһунан, итиэннэ социальнай-экэнэмиичэскэй, култуурунай сайдыыга хайысхалары быһаарар, сири, баайы-дуолу туһаныыга төрүөт буолбута. Итиниэхэ олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бэлиэ ылынан, гиэрбэлэммитэ, былаахтаммыта.

Михаил Николаев көҕүлээһининэн Саха ССР судаарыстыбаннай статуһун, бас билэр баайын туһунан сүрүн сокуону ылыммыттара, онтон Арассыыйаны кытта сөбүлэһиини түһэрсэн, бу докумуоннарга олоҕуран, 1992 с. муус устар 27 күнүгэр Төрүт Сокуоммут олоххо киирбитэ.

Арассыыйаны ол кэмҥэ салайан олорор бэрэсидьиэни Борис Ельцины кытта Михаил Николаев кэскиллээх кэпсэтиини ыытан, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар сүрүн олук ууруллубута. Суверенитет туһунан декларацияҕа олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ урукку Сэбиэскэй Сойуустан хаалбыт тэрилтэлэри салайсар, үбү-харчыны дьаһайсар кыахтаммыта.

Ол суотугар бүддьүөккэ үп-харчы киирэн, нэһилиэнньэ доруобуйатын тупсарарга Мэдиссиинэ национальнай киинэ, стадионнар, спортивнай саалалар тутуллубуттара, бырамыысыланнас бөдөҥ хампаанньалара: «АЛРОСА», «Комдрагмет», «Нижнеленскай», “Сахазолото”, “Анаабыр алмаастара” о.д.а. тэриллибиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэ бэйэтэ бас билэр «Сахаавиа», «Сахателеком», “Саха Сирин тимир суоллара” тэрилтэлэрдэммитэ. 1990-ус сылларга улуустарга алмааһы кырыылыыр собуоттар тутуллубуттара, тыа сиригэр 28 оннук собуот баар этэ.  

«Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы оҕо успуордун оонньуулара ыытыллан, үгүс успуорт эбийиэктэрэ тутуллан дьэндэйэн тахсыбыттара, дьиэ кэргэн сыаннастарын өрө тутарга ийэ күнэ, аҕа күнэ олохтоммута, итинник киһи ааҕан сиппэт дьон олоҕун тупсарыыга устуоруйаҕа киирэр килбиэннээх үлэ ыытыллыбыта. Итиниэхэ барытыгар судаарыстыбаннай суверенитет туһунан декларация төрүөт буолбута.

Үп хас да бүк эргиллэн кэлэр

-Суверенитет 5 ыстатыйатыгар Саха Сиригэр баар ууну, ойууру, айылҕа баайын өрөспүүбүлүкэ бас билэр диэн сурулла сылдьар этэ. Саха Сиригэр баар тэрилтэлэр сир баайын туһаналларын иһин төлөбүрү, бүддьүөккэ нолуогу төлүүллэр диэн ыйыллар. Оттон ис дьиҥэр билигин балаһыанньа хайдаҕый?

-Ити 1990 с. ылыныллыбыт декларация, билигин биһиги Арассыыйа Федерациятын Төрүт сокуонугар олоҕуран, олохпут тутула салаллар. Дойду Төрүт сокуонун 1993 с. ылыммыттара, онтон бүтүн Арассыыйа үрдүнэн куоластааһын түмүгэр 2020 с. уларытыылар киирбиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэ Төрүт сокуонун Арассыыйа Төрүт сокуонугар сөп түбэһиннэрэр сыалтан 2002-2022 сыллар тухары үгүс уларытыылар киирбиттэрэ.

Онон баайы-дуолу туһаныы 1990-ус уонна 2000 сылларга тус-туһунан бэрээдэгинэн барар. Төрүт сокуоммутугар туох боломуочуйалаахпыт, бүддьүөт, экэниэмикэ, үп-харчы, нолуок бэлиитикэтэ барыта тыырыллан, сааһыланан турар. Ол чэрчитинэн Арассыыйа бүддьүөтүн ситимэ биир кэлим консолидированнай тутуллаах. Билигин уубут, ойуурбут, сирбит баайа федеральнай бас билиигэ киирэр, сорох хайысхаларга кыттыгас бас билии диэн баар. Федеральнай баайы-дуолу туһаныы үбэ-харчыта Арассыыйа бүддьүөтүгэр киирэр. Онтон субъектарга датаассыйа, субвенция буолан тыырыллар.

Холобур, ууну туһаныыттан киирбит үптэн өрөспүүбүлүкэ уутун хаһаайыстыбатыгар халаан уутун сэрэтэргэ, даамбаны тутарга, дьону быыһыырга, эмсэҕэлээбит ыалларга көмө оҥорорго үтүмэн харчы көрүллэр. Итиниэхэ 1-1,5 млрд. солк. ороскуоттанар. Онон бу салааҕа Арассыыйаттан хас да төгүл элбэх үп-харчы кэлэр. Оттон ойууру туһаныыга 3 млрд. солк. үп федеральнай киин, 30 мөл. солк. өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр киирэр. Ол үбүҥ ойуур баһаардарын умулларыыга хас да бүк эргиллэн кэлэр.

Айылҕа баайын туһаныыга «АЛРОСА» өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн чиэппэрин хааччыйан олорор. Олохтоох бүддьүөт нолуоктан, итиэннэ атын сиртэн киирэр үптэн таҥыллар, ол иһигэр айылҕа баайын туһаныыттан нолуок киирэр.

Сир баайын хостуурга тутуллар нолуоктан быйыл Саха Сирин бүддьүөтүгэр 40,2 млрд. солк. киириэхтээх, онтон алмааһы туһаҕа таһаарарга 23,3 млрд. солк. үп хааһынаны байытыахтаах.

-Саха Сиригэр Арассыыйа алмааһын 99%, аан дойду алмааһын 25% хостууллар, оттон кыһыл көмүһү, таас чоҕу туһаҕа таһаарарга өрөспүүбүлүкэ дойду үрдүнэн иккис миэстэни ылар эрээри, эрэгийиэн тоҕо дотаассыыйаҕа олороруй?

-Федеральнай уонна эрэгийиэн бүддьүөтүгэр нолуок хайдах-хантан киирэрэ тыырыллан турар, тиийбэт үп киин сиртэн биһиэхэ дотаассыйа быһыытынан кэлэр. Сир баайын эрэ туһанан дохуот ылабыт диэн буолбатах, атын хайысхалар эмиэ бааллар. Күн бүгүн дохуоппут ороскуоппутун барытын кыайан толуйбат, ол иһин ол араастаһыыта Арассыыйа бүддьүөтүттэн көрүллэр. Холобур, национальнай бырайыактар чэрчилэринэн, кэлиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ суол-иис оҥоһулунна, доруобуйа харыстабылыгар, үөрэхтээһиҥҥэ, култуураҕа материальнай-тиэхиньиичэскэй бааза саҥардылынна, социальнай эбийиэктэр тутулуннулар, уопсастыбаннай эйгэ тупсарылынна.

2022 сыллаах Төрүт сокуонунан ыйдарабыт

-Национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ суверенитеты биэрбит Борис Ельцин былаастан барбытын кэннэ суверенитет, чуолаан Төрүт сокуон үгүс ыстатыйалара Арассыыйа сокуонугар сөп түбэспэт диэн көннөттөрбүттэрэ, сороҕун сотторбуттара, оччотугар билигин суверенитеппыт туох суолталааҕый?

-Сахабыт Сирин Төрүт сокуонун РФ Төрүт сокуонугар сөп түбэһиннэрэр сыалтан ити курдук үгүс-үтүмэн уларыйыы түмүгэр 2022 с. эрэдээксийэнэн үлэлиир. Онно дойду Бырабыыталыстыбатын кытта сыһыаннаһыылар, ханнык боппуруостары кыттыгас көрөрбүт, туох боломуочуйалаахпыт барыта сурулла сылдьар.

 -Сахабыт Сирин суверенитетын уруккутун, билиҥҥитин туһунан туох санаалааххыный?

-Төрүт сокуоҥҥа сурулларынан, биһиги РФ субъега буоларбыт быһыытынан, боломуочуйабытын, баайбытын-дуолбутун тыырсабыт. Дойду сокуонугар олоҕуран, олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын тэрийэн, олохпутун оҥостобут. РФ Төрүт сокуонугар олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ Төрүт сокуона ылыныллар.

Илиҥҥи экэнэмиичэскэй пуорумҥа дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин атын эрэгийиэннэри кытта холоотоххо, Саха Сирин сайдыыта харахха быраҕыллар диэн бэлиэтээтэ.

Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын өйүүргэ 120 тахса сокуон киирдэ

-Федерация Сүбэтигэр өрөспүүбүлүкэ сокуону таһаарар уорганыттан киирбит бэрэстэбиитэл, сенатор быһыытынан бу икки сыл кэриҥэ ханнык боппуруостары быһаарарга үлэлэстиҥ?

-Сүрүн үлэм диэн федеральнай сокуоннары ылыныыга үлэлэһии, кэлин Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын, кинилэр дьиэ кэргэннэрин өйүүргэ 120 тахса сокуон киирдэ. Өрөспүүбүлүкэ аатыттан сокуоннары ылыныыга дьүүллэһэн, уопсай куоластааһыҥҥа кыттабын. Иккис улахан хайысха — социальнай бэлиитикэ, бу чэрчитинэн дьиэ кэргэн, ыччат олоҕун, демографияны тупсарарга үгүс-үтүмэн сокуон ылыныллар.  

Ил Түмэн икки көҕүлээһинэ федеральнай сокуон күүһүн ылла. Хоту улуустарга бөҕү-сыыһы харайарга перегрузочнай ыстаансыйа баар буолуоҕа, онно кытаанах хомунаалынай тобоҕу 12 ый иһигэр мунньуохтара. Эрэгийиэннээҕи оператор төһө бөх мунньуллубутуттан көрөн тиэйиэҕэ. Ону таһынан, тэрилтэлэр федеральнай операторы кытта дуогабар түһэрсэн, I уонна II кылаас сэрэхтээх тобоҕу муниципальнай тэриллии сиригэр 24 ый устата харайар кыахтаныахтара. Итиэннэ баайы-дуолу туһаныыга электроннай илии баттааһын киирдэ. Инфаструктура сайдыытыгар, бүддьүөккэ, нолуокка уларытыылары киллэрэргэ элбэх сокуон көрүллэр.  

Сенатор Ил Түмэн, Бырабыыталыстыба туруорбут боппуруостарын федеральнай былаас уорганнарыгар тириэрдэргэ үлэлэһэр, дойду Бырабыыталыстыбатыгар саҥа миниистирдэри таларга, Генеральнай Борокуруор ананарыгар о.д.а. каадыр боппуруостарын быһаарарга куоластыыр.

Үлэм туһунан кылгастык билиһиннэрдэххэ итинник. Түгэнинэн туһанан, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун суверенитеппыт ылыныллыбыт бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлиибин!

Хаартыска: Сахамин Афанасьев архыыбыттан.