Бэлиитикэ

Нарыйа Иванова -- Саха сирин Киин быыбардыыр хамыыһыйатыгар быраабынан хааччыйыы уонна хонтуруол салаатын салайааччыта. Ону тэҥэ Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай университет юристары бэлэмниир колледжыгар преподаватель. Устудьуон сылларыттан уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөх буолан, тустаах үлэтин таһынан ыччат быыбардыыр хамыыһыйатын салайар. Эдэр дьон быыбар уонна быраап эйгэтигэр билиилэрин хаҥаталларыгар туһуламмыт бырайыактары олоххо киллэрэр.

-- Нарыйа, эйигин ааспыт идэлээх бырааһынньыккынан, итиэннэ кэлэн иһэр РФ Конституциятын күнүнэн эҕэрдэлиибит! Бачча кэрэчээн бэйэлээх кыыс тоҕо юрист идэтин талбыккыный?

-- Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, VII-XI кылаастарга “Саха” НКИХ “Хотугу сулус” оҕо телерадиоакадемиятыгар эдэр кэрэспэдьиэн быһыытынан дьарыктаммытым. Оччолорго суруналыыс буолуохпун олуһун баҕарар этим. Ол сылдьан суруналыыстар хайдах үлэлииллэрин кэтээн көрөн баран, бу идэ миэхэ сөп түбэспэтин кэккэ биричиинэнэн өйдөөбүтүм. Онон юрист буоларга быһаарыммытым. Оскуолабын кыһыл көмүс мэтээлинэн түмүктээн баран, 5 сыл ХИФУ юридическай факультетыгар уһуйуллан, кыһыл дипломнаах бүтэрбитим.

Юрист идэтэ  киэҥ хабааннаах. Ханнык баҕарар эйгэҕэ үлэлиэххин сөп. Бэйэ дьарыгыттан саҕалаан -- сүдү эппиэтинэстээх судьуйаҕа тиийэ. Онон олоххо олус наадалаах, туһалаах, киэҥ эйгэлээх диэн санаанан салайтаран талбытым. Билигин эргиллэн көрдөхпүнэ, сөпкөда быһаарыммыт эбиппин.

Бэлиэтээн этиэм этэ, телерадиокадемиям биэрбит үөрүйэхтэрэ, сатабыллара билиҥҥи идэбэр уонна, уопсайынан, олохпор улахан көмөлөөхтөрүн.

-- Инстаграмҥын эҥин көрдөххө, бэйэҕин конституционалист быһыытынан билиһиннэрэр эбиккин дии?

-- Мин юридическай факультет конституционнай, муниципальнай уонна норуоттар икки ардыларынааҕы бырааптарга кафедратын бүтэрбитим. Устудьуоннуу сылдьан науканан үлүһүйэн дьарыктаммытым. Салайааччым Альбина Афанасьевна Степанова салалтатынан араас таһымнаах олимпиадаларга уонна кэмпириэнсийэлэргэ кыттарым. Онон салгыы бу кафедрам аспирантуратыгар туттарсан киирэн, 2018 сыллаахха түмүктээбитим. Билигин бу хайысхаҕа, конституционнай быраап эйгэтигэр, үлэлии-хамсыы сылдьарбыттан астынабын.

-- Ол аата конституционнай быраап эйгэтигэр үлэлиигин?

-- Быраап араас эйгэтигэр устудьуоннуур сылларбыттан холонон көрөн саҕалаабытым. Аспирантурабар научнай квалификационнай үлэм тиэмэтэ аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар судаарыстыба уонна олохтоох дьаһалта быһаарыныыларыгар кыттыыны ылыыларын туһунан этэ. Ол кэмҥэ, хайдах эрэ, аҥаардас науканан бараары гынным быһыылаах диэн, тэҥинэн үлэлииргэ быһаарыммытым. Ол кэмҥэ биир улахан өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиҥҥэ кыттаары олорон, Дмитрий Николаевич Мироновтыын сэргэстэһэ буола биэрбитим. Дмитрий Николаевиһы бука бары билэҕит: РФ үтүөлээх юриһа, наука дуоктара, бэрэпиэссэр, уһун кэм устата СӨ Конституционнай суутугар бэрэссэдээтэллээбитэ, билигин Төрүт сокуон сүбэтин сүбэһитэ. Арай кини араас ыйытыктары биэрдэ уонна кэпсэтии түмүгэр: «Эн  быыбардыыр хамыыһыйаҕа үлэҕэ холонон көрүөххүн сөп эбит»,-- диэтэ. Миэхэ кини сүбэтэ суолдьут сулус курдук иһилиннэ, онон уһаппакка-кэҥэппэккэ, Саха сирин Киин быыбардыыр хамыыһыйатыгар тиийэн, каадыр резервэтигэр турдум. Ол сыл быыбарга дуогабарынан үлэлэстим, онтон өссө сыл курдугунан куонкуруһу ааһан, үлэҕэ киирэн, күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьабын.

Үлэбит ис хоһоонун судургутук быһаарар эбит буоллахха, дойдубут территориятыгар ыытыллар араас таһымнаах быыбардары, референдумнары тэрийэбит. Гражданнарбыт куоластыыр бырааптарын туһанан, быыбарга көхтөөхтүк кытталларын туһугар тэрийэр уонна методическай үлэни ыытабыт, ол эбэтэр РФ Конституциятын 32-с ыстатыйата үлэлиирин хааччыйабыт. Уонна манна диэн эттэххэ, быыбардыыр быраап диэн конституционнай быраап биир сүрүн салаата буоллаҕа дии.

-- Дойдубут Конституциятын күнүгэр даҕатан, бу Төрүт сокуоммут туһунан ааҕааччыларбытыгар кылгастык сырдат эрэ.

-- Конституция – дойду сүрүн сокуона. Дойдубутугар араас көрүҥ сокуоннар ылыллан үлэлииллэр: федеральнай конституционнай сокуоннар, федеральнай сокуоннар, кодекстар, сокуоҥҥа сөп түбэһэр нуорма-быраап аахталара, о.д.а.

Билиҥҥи туругунан Арассыыйа Конституциятын 141-с ыстатыйалара уопсастыба бары эйгэтин сүрүнүн олохтууллар. Үгүс дьон: “Конституция судаарыстыба олоҕор номнуо киирбити эбэтэр уруккуттан баары эрэ бигэргэтэр”, -- дииллэр. Ол эрээри наука хараҕынан, Конституция балаһыанньалара бүтүн дойду хайдах быһыылаахтык сайдан иһиэхтээҕин тосхоллууллар. Онон, мин саныырбынан, Конституцияҕа баар сыаллар аҥаардас судаарыстыба эрэ ситиһиэхтээх соруктара буолбатах, бу бука бары дойдубут сайдыытын туһугар үлэбит сүнньэ буолар.

141-с ыстатыйа 9 балаһатыгар түмүллэн сылдьаллар: конституционнай тутул сүрүнэ, киһи уонна олохтоох дьон бырааптара уонна көҥүлэ, федеративнай тутул, РФ Бэрэсидьиэнэ, Арассыыйа Федеральнай Мунньаҕа, РФ Бырабыыталыстыбата, судебнай былаас уонна борокуратуура, олохтоох бэйэни салайыныы тутула, конституционнай көннөрүүлэр уонна Конституцияны хат көрүү. Дьэ, бу балаһалар дойдубут олоҕун сүнньүн барытын олохтууллар. Баар бары сокуоннар төрдүлэрин-төбөлөрүн бу нуормалартан ылаллар. Уобарастаан этэр эбит буоллахха, Конституция диэн улахан мас силиһэ, оттон мас бэйэтэ уонна кини лабаалара бу дойдубутугар баар араас көрүҥ сокуоннар, аахталар буолаллар.

Онон Конституция ханна эрэ ыраах сылдьар сокуон буолбатах, бу биһиги күннээҕи олохпутугар баар уонна сарсыҥҥыбытын түстүүр балаһыанньалар, быраабылалар.

-- Былырыын киирбит уларыйыылар тустарынан санааҕын үллэһин эрэ.

-- Ааспыт 2020 сыл Арассыыйа устуоруйатыгар эмиэ биир сүдү суолталаах сыл этэ. Бүтүн дойду үрдүнэн Конституцияҕа уларытыылары киллэрэр туһуттан улахан куоластааһын ыытыллыбыта. Көннөрүүлэр, эбиилэр дьон-сэргэ куоластааһынын түмүгүнэн бигэргэммиттэрэ.

Хас биирдии олохтоох, ордук чуолаан юрист идэлээх киһи, ити тэрээһиҥҥэ уонна уларыйыыларга араас-араас сыһыаннаах: сорох өйүүр-өйдүүр, сорох сөбүлэспэтин биллэрэр. Ол эрээри кэм-кэрдии баран иһэр, сокуон ону кытта тэҥҥэ хаамсар, ардыгар иннигэр түһэн урутуур, ардыгар бириэмэтиттэн уонна балаһыанньатыттан көрөн, уларыйан-тэлэрийэн, сөп түбэһэн иһиэхтээх.

Сорох уларыйыыларга ыйытыктар бааллар. Ол эрээри, этэргэ дылы, «после боя кулаками не машут». Дьон куоластааһыҥҥа таһаарыллыбыт бырайыагы кытта сөбүлэспитэ -- уларыйыы маҥнайгы хардыыта буолар. Оттон, дьэ, бу саҥардыллыбыт Конституцияҕа киирбит уларыйыылар араас хабааннаах сокуоннары ылыналларыгар төрүөт буоланнар, уларыта тутууну түстүүллэр. Сүрүнэ онно сытар диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Конституцияҕа киллэриилэр бланкетнай, ол эбэтэр атын нуормаларга сирдиир көрүҥнээхтэр. Онон бу ааспыт сыл уонна үүнэр сыл өссө да элбэх уларыйыыны кэрэһилииллэр.

-- Эн кэтээн көрүүгүнэн, Конституция ханнык балаһыанньалара болҕомтону ордук тардыбыттарай? Бүгүҥҥү туругунан төһөтө олоххо бигэтик киирдэ?

-- Бу уларыйыылар, уопсайынан, Арассыыйа территориятыгар былаас тэрээһинин уонна үлэтин тутулугар саҥа тыыны киллэрэр соруктаахтар этэ. Ол курдук, тустаах сокуонунан дойдубутугар аны араас хабааннаах федеральнай территориялар олохтонуохтарын сөп буолла. Холобура, 2020 сыллаахха Сочи куорат Адлер оройуонугар “Сириус” диэн федеральнай территория олохтоммута. Манна “Сириус” диэн үөрэх киинэ үлэлиирин билэбит. Бу федеральнай территорияҕа, анал сокуон этэринэн, олохтоох түһээн уонна усунуос баар буолуоҕун сөп. Аны туран, Москуба дойдубут киин куората буоларын өссө төгүл бу уларыйыылар бигэргэттилэр. Ол эрээри федеральнай былаас уорганнара дойду атын куораттарыгар федеральнай конституционнай сокуонунан олохтонор кыахтаннылар. Эрдэ РФ Дьиэ кэргэҥҥэ кодексын таһымыгар “эр киһи уонна дьахтар эрэ кэргэннии буолуохтарын сөп” диэн этиллибит эбит буоллаҕына, билигин бу ирдэбил Конституцияҕа киллэрилиннэ. “Олохтоох бэйэни салайыныы уонна былаас судаарыстыбаннай тиһигэ аһаҕас былаас тиһигэр киирсэллэр” диэн балаһыанньа ылылынна. Итини кэккэ судаарыстыбабыт уорганнарын тутулларыгар, эбээһинэстэригэр уонна бырааптарыгар элбэх уларытыылар, саҥа өйдөбүллэр баар буоллулар. Ону таһынан социальнай-экэнэмиичэскэй, култуурунай, национальнай, о.д.а. ыйытыктарга Конституцияҕа чиҥэтии быһыытынан балаһыанньалар эбилиннилэр.

-- Саха сирин таһымыгар ити уларыйыылар хайдах дьайдыларый?

-- Бука бары быйыл бэлиэтии көрбүппүт курдук, Саха сиригэр Конституционнай суут суох буолла уонна бу уорган оннугар Саха сиринээҕи Төрүт сокуон сүбэтэ тэрилиннэ. Бу сүбэ Ил Түмэн иһинэн үлэлиир буолар. Бу уорган сүрүн соруга -- Саха сирин сокуоннара Конституция балаһыанньаларыгар сөп түбэһэр буолууларын кэтээн көрүү. Итиэннэ кылгастык эттэххэ, конституционнай сыаннастар сайдыыларын уонна ону харыстааһын туһуттан үлэлиир буолар. Онтон атын баар бары уларыйыылар хайаатар да дойду бары уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кыралаан киирэн иһиэхтэрэ.

-- Ааҕааччыларбытыгар туһаайан тугу этиэҥ этэй?

-- Бастатан туран, Арассыыйа Конституциятын күнүнэн бука барыгытын эҕэрдэлиибин! Баҕарыам этэ, дойдубут сайдыытыгар бары көхтөөхтүк кыттан, салгыы туруулаһарбытыгар. Ордук чуолаан дойдубутугар быраап билиитин таһыма өссө үрдүүрүн баҕарабын. Ол туһуттан дьыссааттан саҕалаан, судаарыстыбабыт тутулун оҕолорбутугар үөрэтиэх тустаахпыт. Оскуолаҕа обществознание биридимиэтин чэрчитинэн Конституцияны уонна атын сокуоннар уопсай хартыыналарын үөрэтии таһыма биллэ тупсуохтаах. Бу олоххо киирэригэр обществознание уонна быраап учууталларын бэлэмнээһин, мин тус бэйэм санаабар, юридическай факультекка ыытыллыахтаах. Оттон юрист дьон хас биирдиибит аҥаардас барыс эрэ туһуттан үлэлиэ суохтаахпыт, дьоммут уонна дойдубут туһугар социальнай эппиэтинэстээх буоларбытын умнуо суохтаахпыт. Этэҥҥэ буолууну уонна доруобуйаны!