Бэлиитикэ

Өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар аан дойдутааҕы сэлии саппааһа 70 %-тан тахса мунньуллубутун бэлиэтииллэр. Сэлии фаунатын чинчийэр аан дойду киинин тэрийии боппуруостара араас сылларга көтөҕүллүбүтэ. 2018 сыллаахха Ил Дархан Айсен Николаев уурааҕынан өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар сэлии фаунатын палеонтологическай матырыйаалларын таҥан, үөрэтэн туһанар уонна олоххо киллэрэр кэнсиэпсийэ бигэргэммитэ. Киин олоххо киирэр оҥкула оҥоһуллан эрэр, 2027 сыл бүддьүөтүн ылыныыга тутуутун үбүлээһинэ көрүллүөхтээх.

Бу күннэргэ Сэлии аан дойдутааҕы киинин кэпсиэпсийэтин билиһиннэрдилэр. Киин өрөспүүбүлүкэбит киин куоратыгар – Дьокуускайга – тутуллара былааннанар.

Кэнсиэпсийэни СӨ Билимин акадьыамыйатын исписэлиистэрэ, ХИФУ П.А. Лазарев аатынан Сэлии түмэлэ, П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥ института уонна “Якутский научный центр СО РАН” киин оҥордулар.

Сэтинньи 20 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ бырайыак кэскилин дьүүллэстилэр. Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэххэ кэмтитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева: “Саха сирэ ирбэт тоҥҥо турар буолан сэлиини хараллан сытар. Бу Аан дойду чинчийээчилэригэр тугунан да сыаналаммат күндү матарыйаал буолар”, – диэн мунньаҕы саҕалаата. Сэлии аан дойдутааҕы киинин тутуу 2035 сылга диэри РФ Арктика сирин-уотун сайыннарыы Стратегиятыгар, ону таһынан 2030 сылга диэри Дьокуускай куорат агломерациятын социальнай-экэнэмиичэскэй тиһиктээх сайдыытын өр кэмнээх былааныгар сигэнэр.

– Дьокутааттар бүгүн саха учуонайдарын чинчийиилэрэ дойдубутугар, аан дойдуга туох оруоллаахтарын, кинилэр кыахтарын, ситиһиилэрин өйдүүргүт суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, 2027 сылга саҥа тутуллуохтаах аан дойду таһымнаах киин бырайыактыыр докумуонун үбүлээһин боппуруостарын номнуо дьүүллэһэн саҕалыахпыт, – диэн Антонина Григорьева быһааран эттэ.

Палентолог-учуонай, СӨ Билимин акадьыамыйатын сэлии фаунатын чинчийэр отдел салайааччыта Альберт Протопопов Сэлии аан дойдутааҕы киинин бырайыагын билиһиннэрдэ. Кини этэринэн, маннык киин Саха сиригэр тутуллара оруннаах. Саха сирэ сэлии уҥуоҕун кырамтатын булууга бастакы миэстэни ылар. Кэлиҥҥи сылларга киэҥник биллибит сүрүн генетическэй арыйыылары биһиги дойдубутугар ыыппыттар. Ол курдук, 2018 сыллаахха Юка сэлии килиэккэлэриттэн үллэһиллэр килиэккэлэри булбуттар. Онтон 2024 сыллаахха – хромосомалары. Сэлии уҥуоҕун көрдүүр, онон дьарыгырар дьон ахсаана элбиир. Бу салаа үгүөрү үбү киллэрэр. Сылга ортотунан 150 туонна сэлии уҥуоҕун тас дойдуларга тахсар. – Чинчийии үлэтэ 2006 сылтан саҕаламмыта. 2015 сылга Швецияттан сылдьар партнердарбыт сэлии ядернай геномун расшифровкалаабыттара эрээри, бу үлэлэр Саха сиригэр олохсуйа сылдьыбыт сэлиилэргэ сигэммэтэхтэрэ. 2018 сыллаахха Юка сэлии уҥуоҕуттан үллэһиллэр кыахтаах килиэккэлэри ылбыттара. Улахан арыйыы, сөҕүү-махтайыы буолбута. 2024 сыллаахха хромосомалары ылбыттара. Сэлиини сөргүтүүнү японецтар саҕалаабыттара, онтон кореецтар, кэлин американецтар ылсан эрэллэр. Кэлиҥҥи арыйыылар бары Саха сиригэр көстүбүт сэлиилэргэ оҥоһулуннулар. Саха сиригэр тутуллуохтаах Сэлии аан дойдутааҕы  киинигэр бэйэбит исписэлиистэрбит үлэлииллэрэ ордук”, – диэн Альберт Протопопов эттэ.

Сэлии аан дойдутааҕы киинин тутарга бырайыактыыр офис салайааччыта Борис Борисов санаатын бу курдук үллэһиннэ:

– Арктика аан дойду болҕомтотун киинигэр сылдьар. Билим, технология, инвестиция күөн күрэстэһэр сиринэн буолла. Инньэ гынан, Арассыыйа Арктикаҕа аан дойду таһымнаах бэйэтин киинэ арыйарыан, араас таһымнаах чинчийиини ыытыан баҕарар. Маныаха сыһыаннаах бырайыагы палеонтология, гиниэтикэ, Арктика биологията, экологическай кэтээн көрүү өттүнэн биһиги өрөспүүбүлүкэбит эрэ дьиҥ-чахчы олоххо киллэрэр кыахтаах. Биһиги бырайыакпыт федеральнай соругу толорор суолталаах. Билими, култуураны, туризмы, үөрэхтээһини, экологияны бииргэ түмэр, аныгыы көрүүлээх, ураты ньымалаах улахан бырайыак буолар. Киин билимҥэ саҥа хайысхалары арыйыаҕа, биһиги чинчийэр кииннэрбит, институттарбыт кыахтарын күүһүрдүөҕэ, элбэх үлэ миэстэтэ тахсыаҕа. Бырайыак  СӨ бырабыыталыстыбатыгар хас да сүрүн көрүүнү ааһан, Ил Дархан, бырабыыталыстыба дьаһалтатын кытта түмүктүүр сөбүлэһиигэ сылдьар. Манна даҕатан эттэххэ, сүрүн эбийиэктэр бырайыактыыр-симиэтэлиир докумуоннарын оҥоруу 2027 сыллаахтан саҕаланара былааннанар. 2027-2028 сылларга тутуу үбүлээһинэ чуолкайданыахтаах.

***

Сэлии киинэ аныгы кэмҥэ эппиэттиир научнай базалаах буолуоҕа. Ол курдук, криохранилище, анал лабаратыарыйалар, дааннай цифровой киинэ, хонуу ыстаансыйалара баар буолуохтара. Туристарга аналлаах блок үс түһүмэхтэниэҕэ: түмэл комплекса, муус кэм паарката уонна гостиница кластера. Балар билими, үөрэхтээһини, култуураны уонна туризмы барыларын түмүөхтэрэ, Арктика сайдыытыгар сүҥкэн суолталаах буолуохтара. Ону тэҥэ Арассыыйа уонна да атын дойдулар научнай кииннэригэр үлэһиттэри бэлэмнээһиҥҥэ, стажировкалааһыҥҥа болҕомто ууруллуоҕа.

Кэнсиэпсийэ көрүллүүтүн кэннэ үлэ хаамыыта бырайыак иннинээҕи түһүмэххэ киириэҕэ. Киин тутуута 2027 сылга былааннанар. Сүрүн эбийиэктэрэ Дьокуускайтан чугас Табаҕа тумулугар тутуллуохтара. Тутууга 5 млрд солк. үп-харчы барара сабаҕаланар. Билигин киин тутуллуохтаах сирин архитектурнай-градостроительнай кэнсиэпсийэтин оҥороллор, инженернэй-геологическай усулуобуйаны ырытан-анаалыстаан көрөллөр, сири учаастагын иэнин чуолкайдаһаллар.

Сэлии аан дойдутааҕы киинин үлэтин сүрүн хайысхатынан ураты палеонтологическай эбийиэктэри харыстааһын, ол иһигэр тымныы турукка, биологическай матырыйааллары аныгы технологиянан үөрэтии кэскилин кытта үлэлэһии буолуохтаах. Сэлии фаунатын үөрэтиигэ, палеонтологическай мунньуллуулары экспонациялааһыҥҥа, билим уонна үөрэх тэрээһиннэрин олоххо киллэрэргэ аан дойду таһымнаах научнай- чинчийэр үлэни ыытыы – киин сүрүн соруга. Маны сэргэ аан дойду тутаах научнай уонна үөрэх тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлэһиэҕэ.

Арктика туризмын саҥа кластерыгар ыйга 800 киһи сылдьыаҕа диэн сабаҕалыыллар. 102-гэ диэри үлэ миэстэтэ тахсара былааннанар, эрэгийиэҥҥэ каадырынан хааччыйыыга көмөлөһүөҕэ. Сыл аайы интеллектульнай бас билиини (патент, табаарынай бэлиэ уо.д.а.) оҥорон таһаарыаҕа, ону күүскэ сайыннарыаҕа. Уопсайынан, эрэгийиэммит сайдыытыгар төһүү суолталаах бырайыак буолара күүтүллэр.

Санатан этэбит, Сэлии аан дойдутааҕы киинин тутуу 2035 сылга диэри РФ Арктика сирин-уотун сайыннарыы Стратегиятыгар уонна 2030 сылга диэри Дьокуускай куорат агломерациятын социальнай-экэнэмиичэскэй тиһиктээх сайдыытын өр кэмнээх былааныгар киирэн турар.