Ил Түмэҥҥэ

— Бүгүн улахан боппуруостар көрүлүннүлэр, ол иһигэр биэс суут учаастагар мөрөбүөй судьуйалары таллыбыт, Ис Дьыала миниистирин 2024 с. үлэтин-хамнаһын туһунан отчуотун иһиттибит. Өрөспүүбүлүкэҕэ буруйу оҥоруу хартыыната уопсайынан ыллахха, куһаҕана суох. Ыар буруйу оҥоруу көрдөрүүтэ кыччаабыт. Хомойуох иһин, биһиэхэ төлөпүөн, интэриниэт ситимин нөҥүө түөкүннээһин элбии турар. Ол иһин биһиги ис дьыала уорганнарыгар сөптөөх этиилэри оҥордубут уонна учаастактааҕы боломуочуйалаах полиция үлэһиттэрин ситэри толоро иликпит. Улуустарга, нэһилиэктэргэ сырыттахха бу туһунан тоһоҕолоон бэлиэтииллэр. Норуот дьокутааттара буоларбыт быһыытынан, Ис дьыала миниистиригэр ону тириэртибит. Үлэни күүһүрдэн, хас биирдии учаастакка боломуочуйалаах полиция үлэһитэ баар буоларын ситиһиэхтээхпит. Ону таһынан Улуу Кыайыы 80 сылынан, өрөспүүбүлүкэҕэ баар 9 сэрии бэтэрээнигэр, 1500 кэриҥэ тыыл бэтэрээннэригэр уонна сэрии сылларын оҕолоругар көмө тиһиктээхтик бара турарыттан астынныбыт. Быһаарыллыбыт үп-харчы олунньу бүтүөр диэри ылыахтаах дьоҥҥо тиийдэ.

Ыччаты патриотическай иитии хайысхатыгар сокуоҥҥа уларытыыны киллэрдибит. Аны төрдүс, бэһис оҕо төрөөтөҕүнэ ийэ хапытаала төлөнөрүн курдук сокуон үс барылын бүтүннүү ылынныбыт. Судаарыстыбаннай босуобуйаны улаатыннарыы өттүгэр сокуону көрдүбүт, -диэн парламент бэрэссэдээтэлэ кылгастык билиһиннэрдэ.

Чопчулаатахха, бу сиэссийэҕэ ылыныллыбыт сокуонунан норуот дьокутааттара Ил Дархан көҕүлээһинин өйөөтүлэр. Ол туһунан Айсен Николаев телеграм-ханаалыгар: «Үгүс көрсүһүүлэргэ элбэх оҕолоох төрөппүттэр төрдүс уонна онтон кэлэр оҕо төрөөтөҕүнэ, судаарыстыбаттан чопчу көмө суох диэн боппуруоһу көтөҕөөччүлэр. Онон бу кыһалҕаны туоратарга быһаарыныы ылынныбыт. Төрдүс уонна онтон кэлэр оҕо төрөөтөҕүнэ, дьиэ кэргэттэр өрөспүүбүлүкэтээҕи Ийэ хапытаалын хат ылар кыахтаннылар, бүгүн Ил Түмэн бу боппуруоһу өйөөтө», — диэн  суруйда.

Биллэрин курдук, өрөспүүбүлүкэтээҕи Ийэ хапытаалын суумата икки төгүл үрдээн, 300 тыһыынча солкуобайга тэҥнэспитэ. Үһүс оҕо төрөөтөҕүнэ, эмиэ бэриллэр этэ. Билигин 4-с, 5-с, 6-с… оҕо төрөөтөҕүнэ, «Үйэ оҕолоро» өрөспүүбүлүкэтээҕи хапытаалы сэргэ, уопсай суумата 433 тыһ. солк. тиийдэ.

Ону таһынан, пленарнай мунньахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр оҕо төрөөһүнүнэн уонна иитиитинэн сибээстээн ыйдааҕы босуобуйа төлөбүрүн туһунан» сокуон барылын бүтэһиктээх ааҕыыга бигэргэттилэр уонна федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн ылыннылар. Билигин оҕо төрөөһүнүгэр уонна иитиитигэр ананар ыйдааҕы босуобуйаны быһаарарга (биир кэлим босуобуйа), сайабылыанньа биэрээччи уонна кини дьиэ кэргэнин үлэтиттэн, урбааныттан уонна да атын көрүҥнээх дьарыктарыттан киирэр дохуоттара учуоттанар буолуоҕа.

Саҥа быраабыла быһыытынан, биир кэлим босуобуйаны ыла сылдьар дьиэ кэргэн 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕалаан, төлөбүрү ылыыга биэрэр докумуоннара судургутуйда. Босуобуйа ылар дьиэ кэргэн наадыйыыларын толору сыаналааһын наадата суох буолла, урукку төлөммүт кэмҥэ уонна оннук суума бэриллиэҕэ. Төлөбүр эрдэ анаммыт босуобуйа болдьоҕор оҥоһуллуоҕа, ол бүппүтүн кэннэ, оҕолорго барыларыгар биирдэ саҥа сайабылыанньаны биэриэххэ наада буолуо.

Ол курдук, 2025 сылтан саҕалаан, бары оҕолорго босуобуйаны ылыы болдьохторо бииргэ оҥоһуллуохтара, бары оҕоҕо биир кэмҥэ сайабылыанньа бэриллиэҕэ.

 «Саха сүөһүтүн генофондатын харыстааһын уонна туһаныы туһунан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр 200-7 №-дээх сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылылынна. Бу уларыйыылар племенной сүөһү иитиитин эйгэтигэр федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары киллэриини кытары сибээстээхтэр. Чуолаан, 2023 сыл атырдьах ыйын 4 күнүнээҕи сокуон «племенной сүөһү», «бонитировка» уонна «племенное свидетельство» диэн тиэрминнэри чуолкайдаата. 2023 сыл ахсынньы 25 күнүнээҕи сокуон племенной сүөһүлэри ууһатыыга сиэмэни уонна эмбриону туһаныы усулуобуйатын быһаарбыта.

Сокуон барыла генофонда туһунан сокуон 1 ыстатыйатын хаттаан көрөргө, чуолаан федеральнай сокуонунан олохтоммут саҥа өйдөбүлү учуоттаан «бонитировка» быһаарыытын уларытарга этиллэр. Маны таһынан, «мечение» диэн өйдөбүлү суох оҥорорго былааннанар. Саҥардыллыбыт быһаарыылар СӨ сокуонун 7 уонна 12 ыстатыйаларыгар ыйыллыахтара. Онон ити уларытыылары ылыныы федеральнай нуормаларга сөп түбэһиннэрэн, Саха сүөһүтүн генофондатын тупсарыы үлэтигэр туһуланар.

Бу күн парламентарийдар бастакы ааҕыыга 191-7 №-дээх «Булт уонна булт ресурсаларын харыстааһын туһунан» СӨ сокуонун 11-с ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрии туһунан» СӨ сокуонун барылын көрдүлэр уонна ылыннылар (норуот дьокутааттарын А. М. Находкин, А. И. Корякин, А. П. Атласов, И. И. Григорьев, В. М. Прокопьев көҕүлээһиннэрэ)

Сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин быһаарбытынан, сокуон барыла 2009 с. от ыйын 24 күнүнээҕи  209-ФЗ №-дээх «Булт уонна булт ресурсаларын харыстааһын уонна Арассыыйа Федерациятын кэккэ сокуон аахталарыгар уларытыылары киллэрии туһунан» Федеральнай сокуон 31-с ыстатыйатын 6-с чааһыгар сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Маныаха, уопсай сирдэргэ бултуур физическэй сирэйдэр икки ардыларыгар булт ресурсаларын үллэрии  бэрээдэгэ РФ субъегын сокуонунан олохтонор.

Дьиикэй хотугу табаны уонна кииһи бултааһын квотатын үллэриигэ сайабылыанньа киириитин бэрээдэгэ «Булт уонна булт ресурсаларын харыстааһын туһунан» СӨ сокуонун 11-с ыстатыйатынан ыытыллар. Бултуурга көҥүлү ыларга сайабылыанньаны эрэгийиэннээҕи судаарыстыбаннай өҥө порталын нөҥүө, итиэннэ СӨ экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин ханнык баҕарар территориальнай салаатыгар  бэйэлэрэ тиийэн түһэриэхтэрин сөп. Булчут сайабылыанньатыгар, 29.08.2014 с. № 379 №-дээх СӨ айылҕа харыстабылын министиэристибэтинэн бигэргэтиллибит бултааһыҥҥа көҥүлү биэрии бэрээдэгинэн, бултуур ресурсатын ахсаанын ыйар. Бэрээдэк 14-с пуунугар олоҕуран, кииһи бултааһын ахсаана бигэргэммит квотанан бэриллэр. Онуоха, биир булчукка бэриллэр булт квотатын хааччахтааһын сокуонунан быһаарыллыбатах. Ол иһин, булдунан сөбүлээн дьарыктанар эбэтэр спортивнай интэриэстээх биир киһи уопсай бултуур сирдэргэ бултууругар бүтүн улуус эбэтэр куорат олохтоммут лимиитин барытын ылыан сөптөөх балаһыанньата үөскээн тахсар. Итинэн сибээстээн, сокуон итэҕэһинэн туһаныыны туоратар сыалтан, «Булт уонна булт ресурсаларын харыстааһын туһунан» СӨ сокуонун 11-с ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр тоҕоостоох.

Хаартыскалар Василий Кононов түһэриилэрэ, Ил Түмэн