Экэниэмикэ

БҮДДЬҮӨТ УЙБАТ НОҔУРУУСКАТА

Кыһалҕа биирдэ үөскээн, соһуччу тахсан кэлбэтэҕэ биллэр. Хас эмэ сыл устата куутуйаланан, күрдьүк хаарыныы улаата, үрдүү турдаҕа. Ол туһунан сэрэйбэтэхпит, билбэтэхпит, билбэтэҕэ буолбуппут диэн баайсыахха эмиэ олуона. Ол курдук, 2024 сыл бэс ыйыгар Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев норуот дьокутааттарыгар туһаайан, хомунаалынай төлөбүрдэргэ судаарыстыбаннай субсидиялааһын үрдээһинэ бүддьүөккэ улаханнык охсорун уонна ону сабар дохуот харчыта тиийбэтин этэн турардаах. Салгыы алтынньыга кини хомунаалынай субсидиятыгар бүддьүөт харчыта тиийбэтин туһунан биллэрбитэ. Испиикэр ити сыл ахсынньытыгар Саха Сирин сүрүн информационнай ситимнэрин суруналыыстарыгар анаан 2024 сылы түмүктүүр парламент брифинигэр субсидия боппуруоһунан сүрүн иһитиннэрии оҥорбута. Бу улахан резонансы таһаарбыт этиитигэр Алексей Ильич хомунаалынай салааҕа судаарыстыбаннай субсидиялааһын харгыһа суох улаатыыта өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр сөҕүмэр ноҕуруусканы сүктэрбитин, ол түмүгэр икки сылынан (2026 сылга) бүддьүөт сорох ороскуоттаах чааһын төлөбүрдэрин хааччыйыы кыаллыа суоҕа диэн, быһаарар суоллары тобулар, куру тардынар кэм иһэрин бэлиэтээбитэ.

ТОБУЛЛУННАР ХАННЫК

2025 сыл саҕаланыаҕыттан Ил Түмэн уонна өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата бииргэ үлэлэһэннэр, хомунаалынай төлөбүрдэри субсидиялааһын боппуруоһун быһаарыыга анал былааны ылыммыттара. Үлэ оннуттан хамсаабыта, уустук кыһалҕаны быһаарар суолу тобулуу уустук айана саҕаламмыта. Тохсунньу 15 күнүгэр СӨ Ил Дарханын дьаһалынан биэдэмистибэлэр икки ардыларынааҕы оробуочай бөлөх тэриллибитэ. Онно парламент бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Юрий Николаев, профильнай кэмитиэт бэрэсэдээтэлэ Александр Корякин, норуот дьокутааттара Иван Данилов уонна Виктор Федоров киирбиттэрэ. Ити сыл олунньутугар Ил Түмэн Сүбэтигэр субсидиялааһын үрдээһинин тохтоторго туһуламмыт былаан дьүүллэһиллибитэ. Норуот дьокутааттара хомунаалынай тэрилтэлэригэр тарыыптар араастаһыыларын субсидиялааһыҥҥа үгүс үп көрүллэрин бэлиэтээн туран, ороскуоттары аччатарга этиилэрин киллэрбиттэрэ. Ол курдук, Саха Сирин үрдүнэн уопсай ааҕыынан хочуолунайдар 70-80 %, ититэр ситимнэр 65-75 %, уу ситимнэрэ 60-70%, дизельнэй электроыстаансыйалар 50-60%, тыа сиригэр электролииньийэлэр 80 %, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр 45-50 %, оттон тыа сиригэр 70 % эргэрбиттэрэ ыйыллыбыта. Ону таһынан, ОДьКХ субсидиялааһынын төлөбүрүн үрдээһинэ, төлөммөтөх иэс мунньуллуута 2018 сылга 50 млрд солкуобайтан 2025 сылга 50 млрд солк диэри тиийиитэ сүрүн уустук быһыытынан сыаналаабыттара. Ол курдук, сорох ыраах нэһилиэктэргэ биир киһиэхэ субсидия суумата ыйга 250 тыһ солк тиийэр. Нэһилиэнньэ бигэргэммит тарыыптан 10-30% төлүүр, 70-90 % бүддьүөккэ сүктэриллэр. Маннык тэрээһин салҕанан бардаҕына, ороскуот өссө эбии улаатарыгар, субсидия суумата салгыы үрдүүрүгэр тиэрдэр диэн бары сөбүлэспиттэрэ. Алексей Еремеев эбэн бэлиэтээбитинэн, ититиллэр иэн кээмэйэ сыллата улаатан иһэрин, кэнники сылларга 700 тыһ кв миэтэрэ иэннээх саҥа тутуулар киирбиттэрин ааҕан туран, улуустарга социальнай эйгэ эргэ пуондатыттан 30 % -на сабыллыбакка, салгыы ититии ситимигэр холбонон бүддьүөккэ кырата суох ноҕуруусканы биэрэ туралларын ыйбыттара.

Норуот дьокутааттара бүддьүөт маннык ыарахан ноҕуруусканы кэлэр сылларга кыайан уйбатын чорботон, бу кыһалҕаны быһаарарга этиилэрин, көрүүлэрин билиһиннэрбиттэрэ. Холобура, нэһилиэнньэҕэ анал социальнай нуормалары олохтуурга, убаҕас бытовой тобохтору тиэйиини субсидиялааһынтан тохтоторго, тарыып бэлиитикэтин хаттаан көрөргө, чэпчэтиилэргэ эрэбиисийэни ыытарга уонна чааһынай хампаанньаларга конкуренцияны үөскэтэргэ диэн туруорсубуттара.

Уустук балаһыанньаны быһаарыыга бастакы олугу уурбут көрсүһүү ол гынан туох түмүгү таһаарбытай? ОДьКХ субсидиялааһыныгар реформа ыыппатахпытына, 2029 сылга диэри кириисискэ киириэхпитин сөп, онон социальнай нуормалары оптимизациялааһыны, хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа саҥардыыны уонна кииннэммит ититэр ситимтэн аптаныамынайга көһөрүүнү ыыттахпытына эрэ бөҕө тирэхтэниэхпит диэн бигэ быһаарыыга кэлбиттэрэ. Онуоха муниципалитеттар, өрөспүүбүлүкэ уонна федеральнай киин түмсэн, биир сөптөөх быһарыныыны ылынарга ыҥырбыттара. Ол инниттэн былааннаммыт тэрээһиннэри сылларынан аттаран туруорар ордугун эппиттэрэ: бастакы уочаратынан ыытыллар тэрээһиннэр - 0-2 сыл, орто болдьохтоох тэрээһииннэр –2-5 сыл, уһун болдьохтоох тэрээһиннэр - 5 сылтан ордук. Ону тэҥэ, Саха Сирин чоҕу хо с т у у р         т э р и л т эл э р и н  тө һ ө көдьүүстээхтик үлэлииллэрин бэрэбиэркэлииргэ, хостонуллар чох хаачыстыбатын үрдэтэргэ, аныгы технологиялары киллэрэргэ туһуламмыт санаалар этиллибиттэрэ. Санатан бэлиэтээтэххэ, 2025 сыл балаҕан ыйыгар өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата 2030 сылга диэри субсидия үрдээһинин хааччахтыырга туһуламмыт тэрээһиннэр кэлим былааннарын бигэргэппитэ.

7 УЛУУСТАН САҔАЛАНЫАҔА

Ити курдук уустуктары туоратыы былаана ылыллан, маҥнайгы чопчу дьайыылар 2026 сылга биллэн эрэллэр. Олортон биир бастакы биллэр хамсааһыны ыам ыйын 12 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ “Гаас киирбит нэһилиэнньэлээх пууннарыгар кииннэммит итиинэн хааччыйыыны аптаныамынайга көһөрүү туһунан” бырабыыталыстыба чааһыгар билиһиннэрдилэр. Мунньаҕы парламент тутууга, олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа уонна энэргиэтикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Корякин салайда. Сүрүн иһитиннэриини оҥорбут СӨ ОДьКХ уонна энэргиэтикэҕэ миниистирэ Вячеслав Емельянов норуот дьокутааттарыгар бастатан туран билигин улуустарга кииннэммит итиинэн хааччыйыы балаһыанньатын билиһиннэрдэ. Ол курдук кииннэммит итиини биэрии хайысхата билигин, олох хаамыытынан, экэниэмикэҕэ уларыйыылар киирэ туралларынан лаппа улахан уустуктары көрсөрүн эттэ. Онон бу кыһалҕаны быһаарарга, үөскээбит балаһыанньаттан тахсарга сөптөөх суолу тобулуу бэрээдэгинэн, гааһынан оттуллар улахан, кииннэммит ситимнэртэн аптаныамынай ититиигэ саҥалыы көрүү үөскээбит. Былааны билиһиннэрэригэр, бырайыакка гаас тиийбит 7 улууһугар уларытыы киирэрин бэлиэтээтэ.

Тэрээһиҥҥэ кыттыбыт СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Дмитрий Садовников бу уустуктары быһаарыыга бырабыыталыстыба дьокутааттар өйөбүллэригэр улахан интэриэстээҕин туһунан уонна билигин уустуктары баһаарарга аһаҕастык кэпсэтэрбит олус суолталаах диэн мээнэҕэ эппэтэҕин бэлиэҕэ ылыахха сөп. Бырабыыталыстыба былаанын сүнньүн көрдөххө, реформа кылаабынай соруга - итиини туһанааччылары гааһынан оттуллар аптаныамынай ситимҥэ көһөрүү. Бу улуустарга “СӨ ОДьКХ” судаарыстыбаннай унитарнай тэрилтэ бас билииитигэр баар 161 хочуолунайтан ититиллэр эбийиэктэри аптаныамынайга көһөрүөхтээхтэр. Бу хочуолунайтартан 86-та ночооттоохтук үлэлииллэрин бэлиэтээтилэр. Киин ситимнэргэ холбонон турбут эбийиэктэргэ тас өттүттэн саҥа гаас хочуоллары, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ бытовой хочуоллары туруоруохтара. Ону кытта сорох эбийиэк- тэргэ модуль-блок хочуолунайдары тутуохтарын сөп. Бырабыыталыстыба чилиэннэрэ чуолкайдыылларынан, саҥа ситим итиини оҥорон таһаарыы ороскуотун, субсидиялааһын кээмэйин балайда аччатыаҕа, ресурсалары көдьүүстээхтик туһанары хааччыйыаҕа Итиини туһанааччыларга быһаарыы курдук билиһиннэрдэххэ, федеральнай сокуонунан кииннэммит итиинэн хааччыйыыга хааччахтааһын эбэтэр тохтотуу туһунан иһитиннэрии ыыталлара былааннаммыт.

Үбүлээһин боппуруоһа биир сүрүнүнэн буолар. ОДьКХ министиэристибэтин көрдөрүүтүнэн, уларытыы бастакы түһүмэҕэр хапсар улуустарга бүддьүөт ороскуота билигин 3,7 млрд солк тиийэр буоллаҕына, былааннаммыт үлэлэри барытын толоруу кэннэ, бу ороскуот 1,1 млрд солк тиийэ аччыыра сабаҕаланар. Ол аата түмүккэ 2,5 млрд солк кэмчилэнэр. Миниистир бу былаан туолуута, көдьүүһэ бастатан туран олохтоох салайыныы уорганнарыттан тутулуктааҕын, онон муниципалитеттар бары көхтөөхтүк ылсыахтарын наада диэн эттэ. Кини 2026 сылга 239 дьиэни аптаныамынайга көһөрүүгэ бүддьүөттэн 35 мөл көрүллүбүтүн санатта. Ону тэҥэ, Чурапчы уонна Куорунай улуустарыгар 2200 олорор дьиэни аптаныамынайга көһөрүү субсидия кээмэйин 546 мөл солк диэри аччааппытын үчүгэй холобур быһыытынан аҕалла. Норуот дьокутааттара киин хочуолунайдар, оборудование, тэрил ким бас билиитигэр хааларын, үлэһиттэр салгыы ханна үлэлиэхтэрин сөбүн ыйыппыттарын санаттахха, бу өртүгэр билиҥҥитэ уопсай тылынан хоруй-эппиэт курдук быһаарыллыбыт. Үп миниистирин э.т. Иван Алексеев мунньахха эппитинэн, бырабыыталыстыба анал уурааҕынан, субсидияҕа кэмчилээһини ситиспит улуустар бу үптэн 20 % олохтоох бүддьүөтү тэҥнээһиҥҥэ туттуохтарын сөп.

ПИЛОТНАЙ БЫРАЙЫАК

- 2026 сылга «Белый лотос» хампаанньа Хаҥалас Булгунньахтааҕар, Улахан Ааныгар, Кэбээйи Баҕадьытыгар, Мастааҕар, Арыылааҕар эбийиэктэри аптаныамынайга көһөрүөҕэ.

-Инвестордарга эбийиэктэр холбоммуттарын кэннэ билиҥҥи тарыыптартан 10 бырыһыан кыра тарыып көрүллүөҕэ.

- Бүлүү улууһугар 37 хочуолунайга холбонон турар 1797 эбийиэк аптаныамынайга көһөрүллэрэ былааннанар. Улуус итиинэн хааччыйыыга туспа муниципальнай тэрилтэни үлэлэтэрэ көрүллүбүт.

-Үөһээ Бүлүү улууһугар 22 хочуолунайга холбонон турар 586 эбийиэк аптаныамынайга көһүөхтэрэ.

-Бырайыак былаанынан эбийиэк тас истиэнэтигэр туруоруллар 68 хочуол көрүллүбүт, уопсай бырайыагы толорууга 700 мөл солк ирдэнэр. Хочуоллары үлэлэтии, салайыы дистанционнай ньыманан оҥоһуллуоҕа.

-Билигин бырайыагы толоруон сөптөөх инвесторы көрдөөһүн, оборудованиелары туруорууга сир учаастактарын тыырыы бара турар.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Алексей МАТВЕЕВ