Тутуу

Кыра тутуу биригээдэлэриттэн саҕалаан, өрөспүүбүлүкэҕэ дьиэ-уот тутуутугар, социальнай инфраструктураҕа, энергетикаҕа, хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа улахан бырайыактары олоххо киллэрэллэр. Кэнники уон сыл иһигэр Саха Сиригэр 6,3 мөл. кв.м. иэннээх дьиэ, 500-тэн тахса социальнай эбийиэк тутулунна.

Тутуу сайдыытын кэрчиктэрэ

Устуоруйаны ахтан-санаан аастахха, 1936 с. кулун тутар 3 күнүгэр стахановец тутааччылар бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи сүлүөттэригэр биир кэлим тутуу тириэһин тэрийэргэ быһаарыммыттара. Ол кэмтэн ыла ирбэт тоҥ үрдүгэр оскуолалары, балыыһалары, дьон олорор дьиэтин тутуу саҕаламмыта. Былыр уонна билигин тутааччылар Сахабыт Сирин олохтоохторо кыһын сылаас дьиэҕэ, тупсаҕай усулуобуйаҕа олороллорун туһугар кыһаллан үлэлииллэр.

Оннооҕор Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэмигэр тутуу тохтооботоҕо, Дьокуускай куоракка 1942 с. уруккута «Горкино», билигин «Центральнай» киинэ тыйаатыра аһыллыбыта. Социалистическай Үлэ дьоһун Дьоруойдара, үс Миисэ: Михаил Федотов, Михаил Алексеев, Михаил Сергеев о.д.а. өрөспүүбүлүкэҕэ тутуу салаата сайдарыгар дьоһун кылааттарын киллэрбиттэрэ.

1944 с. «Якутстрой», «Якутпромстрой» икки тириэс холбоһон, новатор инсэниэр Ефим Жорницкай салалтатынан саҥа технологияны туттаннар, киин ититиилээх, сылаас/тымныы уулаах толору хааччыллыылаах дьиэлэр аан бастаан тутуллубуттара.

1970-ус сыллартан устудьуоннар тутар этэрээттэрэ үлэтин саҕалаан, дойду киин куораттарыттан эдэр ыччат кэлэн, улахан тутууга үлэлээбиттэрэ. Дьокуускайга 1972 с. бастакы 64 кыбартыыралаах панельнай дьиэлэри тутан таһаарбыттара.   

Түҥ тайҕа быыһыгар 1975 с. Нерюнгри куорат бастакы сыбаайатын түһэрэн, өрөспүүбүлүкэ соҕуруу эҥээригэр саҥа куорат дьэндэйбитэ.

Өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар 1976 с. бастакы 9-этээстээх дьиэлэр кэчигирэспиттэрэ.

1988 с. Дьокуускайдааҕы дьиэ тутар кэмбинээт ДСК аһыллан, 112-сериялаах 5-9 этээстээх дьиэлэргэ бэлэм панеллары оҥорон барбыта. Оттон 1985-1987 сс. куорат 202 түөлбэтигэр эбэ уутун үрдүгэр кумаҕы кутан, кураанах сири таһааран, эспэримиэн быһыытынан бастакы КПД дьиэлэри туппуттара.     

1992 с. Саха Сирин тутааччыларын сойууһа тэриллибитэ, 1999 с. бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Николаев көҕүлээһининэн «Сахам Сирэ XXI үйэҕэ» үтүө санаа хамсааһынын чэрчитинэн, тыа сиригэр социальнай эбийиэктэр туталлан барбыттара.  

90 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйү көрсө 2025 с. тутуу салаатыгар дьоһун рекорд олохтонон, 809 тыһ. кв. м. иэннээх дьиэ тутулунна, 2024 с. кытта тэҥнээн көрдөххө, тутуу кээмэйэ 7% үрдээтэ.

Бастакы таас дьиэлэр  

Аны күһүн алтынньы 6 күнүгэр Социалистическай Үлэ Дьоруойа, РСФСР Үтүөлээх тутааччыта, Ленин уордьанын кавалера, Сиэрпэ уонна Моолот кыһыл көмүс мэтээлин, Үлэ Кыһыл Знамятын икки уордьанын хаһаайына, Дьокуускай куорат уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах олохтооҕо Михаил Семенович Сергеев 100 сааһын туолар.

Өлүөхүмэ өҥ буорун ыраах Кээччи нэһилиэгиттэн төрүттээх эрдэ тулаайах хаалбыт уол итинник албан ааты бэйэтин сыралаах үлэтинэн, сытыы өйүнэн, тэрийэр дьоҕурунан ситиспитэ. Оҕо сааһыгар эрдэ аҕатын, онтон ийэтин сүтэрэн, 11 сааһыгар холкуоска үлэтин саҕалаабыта, билиигэ-үөрэххэ тардыһан, түөрт кылааһы бүтэрэн баран алта суукка борохуотунан Дьокуускайга айаннаан, тутуу оччолорго фабрика-собуот училищетыгар үөрэнэ киирбитэ. Болуотунньугунан, столярынан үлэлээн, олоҕун тутууну кытта үйэ-саас тухары ситимнээбитэ.

«Якутстрой»  бастакы дириэктэрэ Ефим Львович Жорницкай Сахабыт Сирин хас да көлүөнэ тутааччылары иитэн-үөрэтэн таһаарбыта. Михаил Сергеев Ленин проспегар бастакы таас дьиэлэри, Нуучча тыйаатырын, 2 №-дээх оскуоланы, Типография билигин Художественнай түмэл дьиэтин тутууга үлэлэспитэ. Биригэдьиир быһыытынан, билиитин, уопутун эдэр дьоҥҥо биэрэрэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин икки ыҥырыылаах мунньаҕар дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ эрээри, киһи быһыытынан бэрт сэмэй майгылааҕа, ыарахан үлэттэн толлубакка, идэтигэр бэриниилээх буолан, дьоллоох Дьокуускай куораты тутан таһаарарга үлэлэспитэ.       

Өрөспүүбүлүкэ тутуута сайдарыгар дьоһун кылааттарын киллэрбит тутааччылар албан ааттарын үйэтитэргэ Дьокуускайга ХИФУ таһыгар Кулаковскай уонна Дежнев уулуусса быһа охсуһуутугар Тутааччы искибиэрин тутуохтара.

Дьиэ тутуута тэтимирдэ

Тутуу салаата аныгы технологияны кытта тэҥҥэ хардыылаан, билигин саҥа дьиэ подъеһын иһигэр киирдэххэ, сыаналаах отель ресепшен лоббитын курдук киэҥ-куоҥ хоско эргиччи керамогранит күлүмүрдүүр, светодиоднай лиэнтэлээх уот-күөс сандаарар, сымнаҕас дьыбаан, остуолга светильник сылаас уота, дьиэ эркинигэр хартыына, ып-ыраас сиэркилэ олохпут таһыма тупсубутун кэрэһэлиир.

Үбүлүөйдээх сылга өрөспүүбүлүкэҕэ 700 кв.м. тахса иэннээх дьиэни-уоту тутан күлүүһүн туттарар былааннаахтар.

СӨ Тутууга министиэристибэтэ иһитиннэрэринэн, 2020 с. бэттэх дьиэни тутуу кээмэйэ 50% эбилиннэ. 2026 с. саҥатыгар тутуу салаатыгар 1982 юридическэй сирэй үлэлиир. Кэнники 12 сыл иһигэр 7,3 мөл. кв.м. дьиэ тутулунна. Дьиэ тутуута биллэрдик эбиллэригэр 1-2% Уһук Илиҥҥи уонна Аартыкаҕа чэпчэтиилээх ипэтиэкэ киирбитэ сүрүн тирэх буолар.

2025 с. дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан чэпчэтиилээх ипэтиэкэни кэҥэтэн биэрбиттэрэ, билигин элбэх оҕолоох ыаллар уонна үөрэх үлэһиттэрэ саастарынан хааччаҕа суох хапсаллар. Аҥаардас 2025 с. уопсайа 32 миллиард солкуобай суумалаах 5000 кирэдьиити ылбыттар.

Хомойуох иһин, 35 саастарын ааспыт, быраас уонна учуутал, Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа буолбатах киһи итинник чэпчэтиилээх ипэтиэкэҕэ хапсыбат. Баан 17-23% ыстаапкатынан ипэтиэкэни ыллаххына, ыйдааҕы төлөбүрүҥ сүүстэн тахса тыһыынча буолар, ону уйунар хамнастаах киһи аҕыйах. 

Сыана ыараата

Саҥа тутуллар дьиэ сыаната кураанах бетон эркиннээх эрээри, бэлэм өрөмүөннээх иккис ырыынактан быдан сыаналаах. Холобур, Дьокуускайга эконом кылаастаах саҥа дьиэҕэ биир кв.м. 167 000 – 175 000 солк., комфорт кылаастаах дьиэҕэ кв.м. 170 000 – 200 000 солк., элитнэй дьиэҕэ кв.м. 230 000 солк. саҕаланар.

Оччотугар саамай боростуой дьиэҕэ 1 хостоох кыбартыыра 7 мөл. солк., комфорт кылаастаах дьиэҕэ 8 мөл. солк., элитнэйгэ 9,2 мөл. солк. Ону таһынан, кураанах эркин өрөмүөнүн ороскуотун эптэххинэ, дьиэҥ сыаната өссө эбиллэр.

Тутуу матырыйаалыгар кэлиҥҥи үс сыл иһигэр кумах сыаната 63,6%, үлтүркэй таас  24,5%, бетон 25,3%,  сиэмэн 16,1% үрдээтэ. 

Саҥа дьиэ-уот куоракка эрэ буолбакка, улуустарга эмиэ тэтимнээхтик тутуллар, дьиэ тутуутун кээмэйинэн Мэҥэ Хаҥалас, Ленскэй, Алдан, Хаҥалас, Чурапчы улууһа инники күөҥҥэ таҕыстылар. Урут Майаҕа барыта мас тутуу, таас дьиэ тарбахха баттанар этэ, билигин куораттан итэҕэһэ суох хастыы да этээстээх саҥа таас дьиэлэр дьэндэйэн таҕыстылар. 

Өлүүлэһэн тутууга суобаһа суох тутааччылар дьону албыннаабаттарын, тутуу болдьоҕун сылы-сыллаан уһатан-кэҥэтэн испэттэрин туһугар эскроу счет диэн киирбитэ. Маннык счет көмөтүнэн эбийиэк тутуллан бүтүөр диэри атыылаһааччы харчыта бааҥҥа харайыллар, ону тутааччы устар кыаҕа суох. Өскөтүн тутааччы моҥкуруут бардаҕына, эбэтэр тутуу болдьоҕун уһаттаҕына, дьон харчытын сүтэрбэт. Атыылаһааччы саҥа дьиэ күлүүһүн, эбэтэр харчытын төттөрү ылар бырааптаах.

Биир мөкү өрүтэ тутааччы кирэдьиит ылан дьиэни тутар, ол иһин дьиэ сыаната ыараан хаалар. Урут дьиэ сыаната чэпчэки эрдэҕинэ дьон өлүүлэһэн тутууга харчыларын угаллара уонна тутааччы дьиэни кэмигэр туппатаҕына, болдьоҕун уһаттаҕына, судаарыстыбаҕа үҥсэллэрэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ итинник эскроу счет көмөтүнэн 13 000 кыбартыыралаах 85 эбийиэк тутуллар, онтон 40% тахса атыыламмыт.  

 Биир кэлим тутуу

Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ биир кэлим тутуу чэрчитинэн 1 290,35 тыһ. кв. м. иэннээх 18 бырайыак тутуллар, ол олоххо киирдэҕинэ, 142,96 тыһ. кв. м. иэннээх 298 хаарбах дьиэни көтүрүөхтээхтэр. Уопсайа 162,72 га сиргэ биир кэлим тутуу ыытыллыахтаах. Маннык бырайыак үчүгэйэ диэн саҥа түөлбэҕэ дьиэ-уот эрэ буолбакка, поликлиника, оскуола, уһуйаан, суол-иис барыта тутуллар. Биир оннук холобурунан Дьокуускай соҕуруу уһугар «Звезднай» түөлбэ тутуллар, салгыы «Спортивнай», “Город в парке”, 122, 123, 204 кыбаарталлар о.д.а. түөлбэлэр тутуллан иһиэхтэрэ.  

17-ис, 2а, 2б, 2г, 4а, 4б, 4в кыбаарталга Өрөспүүбүлүкэтээҕи ипэтиэкэ ааҕыныстыбата «Спортивнай» түөлбэни тутуоҕа. Былырыын онно 240 миэстэлээх уһуйаан, элбэх хайысхалаах успуорт киинэ аһылынна. Билигин бастакы дьиэ тутуллар, ону таһынан, 1100 миэстэлээх оскуолаҕа былаһааккатын бэлэмнииллэр. 

17 кыбаарталга 160 хаарбах дьиэ баар, онтон 48 дьиэтин көтүрэргэ быһааран, олохтоохтору көһөрүөхтээхтэр.

Дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан хаарбах дьиэлэри көтүрэн, дьону көһөртүүргэ Дьокуускай куорат агломерациятыгар биир кэлим тутуу бырайыагынан 187,22 га сиргэ  2 мөл. кв. м. дьиэ-уот тутуллуохтаах.

Хаарбах дьиэттэн көһүү

2019-2025 сс. хаарбах дьиэттэн көһүү бырагырааматын чэрчитинэн 940,91 тыһ. кв. м. иэннээх дьиэттэн 50,2 тыһ. киһини көһөрдүлэр. Ол эрэн 24,9 млрд. солк. үбүлээһин тиийбэккэ 142 тыһ. кв.м. олорор 7,9 тыһ. киһи хапсыбакка хааллылар. Федеральнай сокуоҥҥа уларыйыы киирэн, 2026-2028 сс. 15,48 млрд. солк. ыытыахтаахтар эрээри, аны икки сылынан хаалбыт дьону көһөрөргө ити үп син биир тиийбэт. 

Ол эрэн тустаах үлэ итинэн тохтоон хаалбат, 2017 с. кэнниттэн хаарбах дьиэлэр испииһэктэригэр киирбит иҥнэри-хаҥнары сиргэ батары түспүт иккилии этээстээх мас дьиэлэри көтүрүөхтээхтэр. Бу бырагыраамаҕа 1,63 мөл. кв. м. иэннээх 4344 дьиэ киирэр, онтон 83 тыһ. киһини көһөрүөхтээхтэр. Ону олоххо киллэрэргэ 267,5 млрд. солк. ирдэнэр.

Социальнай эбийиэктэр

2021-2025 сс. уопсайа 262 социальнай инфраструктура эбийиэктэрин киллэрдилэр, онтон аҥаара доруобуйа харыстабылын уонна үөрэх эбийиэктэрэ. Былырыын 34 эбийиэк үлэҕэ киирбитэ, быйыл судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлээһин тохтотуллан, 28 эбийиэк тутуллуохтаах.

Насынаалынай бырайыактар чэрчилэринэн 2021 с. уопсайа 61 эбийиэк тутулунна. 2026 с. ити бырагырааманан тутуу былааннаммата, арай Намҥа, Майаҕа, Ньурбаҕа 2025 с. көһөрүллүбүт үс эбийиэги тутуохтарын сөп. 2027 с. 8 эбийиэк тутуутун былаанныыллар.    

Чэпчэки сыаналаах куортам

Нэһилиэнньэ кэккэ араҥатын дьиэнэн хааччыйарга 5 федеральнай, 3 эрэгийиэннээҕи бырагыраама үлэлиир. 2020-2025 сс. уопсайа 6674 киһи олорор усулуобуйаларын тупсардылар, ону үбүлүүргэ 1,3 млрд. солк. көрүлүннэ, онтон 745 мөл. солк. өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн. Былырыын 717 киһиэхэ итинник көмө оҥоһулунна. Суобаһа суох тутааччылартан эмсэҕэлээбит 80 киһиэхэ уопсайа 88 мөл. солк. суумалаах төлөбүрү ыыттылар. 

Сүрүн кыһалҕа — үбүлээһин ситэ кыаллыбакка уочаракка турар элбэх оҕолоох ыаллары уонна тулаайах оҕолору дьиэнэн хааччыйа иликтэр, итинник чэпчэтиинэн туһанар бырааптаах 500 киһини  2026 с. дьиэнэн хааччыйарга сорук туруоруллубута.

Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр, өскөтүн буойун олохтон туораатаҕына чугас дьонугар, эдэр учууталлары, быраастары олохсутарга о.д.а. дьиэни куортамҥа биэрии бырагыраамата үлэлиир, былырыын Дьокуускайга уонна Алдаҥҥа 169 кыбартыыраны куортамнаабыттар. Былаан быһыытынан түөрт куоракка 1003 кыбартыыраны куортамныахтаахтар. Маннык бырагырааманан дьиэ иэниттэн көрөн куортам ыйдааҕы төлөбүрэ чэпчэтиллэн 5000 – 15 000 солк., ону таһынан, куортамнааччы хомунаалынай төлөбүр толору кээмэйин бэйэтэ төлүүр. 

Социальнай куортамҥа бэриллэр дьиэлэр бары миэбэллээхтэр, бытовой тиэхиньикэлээхтэр, ол иһин ону алдьаппат туһугар 3 ый депозит уонна солуок төлөнөр.

Үбүлүөйдээх мэтээл

Онон 2026 тутуу салаатыгар эргиччи үбүлүөйдээх сыл устата бэтэрээннэри чиэстиэхтэрэ, кэллиэгийэ мунньаҕа, тутуу салаатын бэрэстэбиитэллэрин пуорума, стратегическай сиэссийэ, идэ бэстибээлэ, араас куонкурустар, научнай-практическай кэмпириэнсийэ о.д.а. тэрээһиннэр ыытыллыахтара. «Тутуу салаатын 90 сыла» диэн анал мэтээли туттарыахтара. Атырдьах ыйыгар тутуу нэдиэлэтигэр өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар тутуу салаата сүҥкэн оруолун бэлиэтиэхтэрэ.  

Сыл хонук биллибэккэ баран иһэр, ону кытта талааннаах тутааччылар көлүөнэлэрэ солбуллар, куораппыт тас көстүүтэ аныгы олоҕу кытта тупсан, киэркэйэн иһэр.    

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.