Култуура

Норуот сүдү баайа

Тыйаатыр үрдүкү сыанатыгар Алампа, Өксөкүлээх Өлөксөй, Былатыан Ойуунускай, Николай Неустроев, Суорун Омоллоон, Иван Гоголев, Амма Аччыгыйын айымньыларын туруорбуттара саха тыйаатырын устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллубута.

Умнуллубат уобарастары айар, көрөөччү дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллатан испэктээги туруорар бөлөх урут Опера уонна балет тыйаатырыгар олохсуйан үлэлиирэ. Онтон Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев уурааҕынан, Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр Саха тыйаатырын дьиэтэ тутуллан, үлэҕэ киирбитэ.  

Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан, тохсунньу 16 күнэ Саха национальнай тыйаатыра төрүттэммит күнүнэн бигэргэннэ. Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников быйыл култуураҕа, духуобунай сайдыыга ураты суолталаах сыл үүммүтүн бэлиэтээтэ. Култуура диэн хас биирдии киһи ис туругун кытта ыкса ситимнээҕин, бүтүн норуот сүдү баайа, сайдыыта буоларын, үйэлэри уҥуордаан кэлбит үгэспитин, ийэ тылбытын, төрүт култуурабытын харыстаан, кэнэҕэс көлүөнэҕэ тириэрдэр соруктаахпытын эттэ.

-- Хас биирдии норуот ханнык баҕарар түгэҥҥэ, чуолаан ыарахан кэмҥэ култууратыгар, итэҕэлигэр тирэҕирэр түгэнигэр бигэ туруктаах буолар. Бэйэтин төрүт култууратын өрө тутар норуот хайа баҕарар ыарахаттары сатаан туоруур. Олус быһаарыылаах дьүүллэһии, ырытыһыы, мөккүөр да кэнниттэн Ил Дархан Саха тыйаатыра 1906 сыл тохсунньу 16 күнүгэр төрүттэммитэ диэн түмүк быһаарыыны ылынна, — диэтэ Сергей Местников.

Бу иннинэ Саха тыйаатыра 1925 с. төрүттэммитинэн ааҕыллара. Тыйаатыр төрүттэммит сылын бүтэһиктээхтик быһаарыыга үлэтин иһин Сергей Васильевич мустубут дьон иннигэр Ил Дархан аатыттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бастакы вице-спикерыгар А.Н. Жирковка махталы тириэртэ.

Тыйаатыр сайдыбыт суола

Саха тыйаатырын дириэктэрэ Петр Макаров тыйаатыр төрүттэммит күнэ- дьыла чопчуламмытын түмүгэр, Арассыыйаҕа национальнай тыйаатырдар ортолоругар Саха тыйаатыра биир саамай кырдьаҕас тыйаатыр аатын ылбытын эттэ.

-- Тыйаатыр төрүттэммит историятын сиһилии быһаарбытыгар уонна Саха тыйаатырыгар мэлдьитин даҕаны өйөбүл буолар, сүбэлиир – амалыыр киһибитигэр, -- диэн бэлиэтээн туран Александр Николаевичка тыйаатыр кэлэктиибиин аатыттан махтал суругу уонна “Саха тыла” диэн ааттаах хартыынаны бэлэх туттарда.

Харда тылыгар Александр Жирков Ил Дархан Айсен Николаев аҕыйах хонук иһигэр таһаарбыт үс ыйааҕа саха дьонун инники дьылҕатыгар улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ. Ол курдук, бастакытынан, олоҥхону харыстааһын үлэтэ салҕанар, иккиһинэн, Саха тыйаатырын төрүттэммит бэлиэ күнүн быһаарар дьаһал таҕыста, үсүһүнэн, 2026 өрөспүүбүлүкэҕэ култуура сылынан биллэрилиннэ.

Саха тыйаатырыгар толору мустубут дьоҥҥо туһаайан Александр Николаевич Саха тыйаатыра хайдах төрүттэммитин, онуоха саха бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенциятын суолтатын, кэлин, ити дьон үгүстэрэ репрессияҕа түбэһэн ааттара бобуллубутун кэннэ Саха тыйаатырын устуоруйатын хайдах токурута сатаабыттарын туһунан кылгастык гынан баран, сүрдээх тиийимтиэ тылынан сиһилии кэпсээтэ. Александр Николаевич этэринэн, биллиилээх олоҥхоһут Петр Охлопков-Наара Суох “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхотунан сахалыы бастакы испэктээҕи В.В. Никифоров көҕүлээһининэн, кини туруоруутунан 1906 с. тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибит «Сахалар сойуустарын» дэлэгээттэригэр анаан туруорбуттар эбит.

Саха тыйаатыра төрүттэммит сылын сэргэ, Александр Жирков саха национальнай бэчээтэ төрүттэммит сылын чөлүгэр түһэрбит киһи быһыытынан аата эмиэ ааттанна. Ол курдук, 2020 с. диэри саха бэчээтэ 1921 сылтан үөскээбитэ диэн буолара. Ону эмиэ А.Н. Жирков саха бэчээтэ саха бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенциятын саҕалааһынынан ити 1921 с. быдан иннинэ, 1907 с. “Саха дойдута” диэн сахалыы хаһыаттан саҕаламмыта диэн дакаастаабыта. Ол инниттэн кини салайар бөлөҕө 2017 с. “Саха бастакы хаһыаттара, сурунаала” диэн кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыта. Онно олоҕуран Ил Дархан Айсен Николаев 2020 с. Саха национальнай бэчээтин күнүн от ыйын 1 күнүттэн “Саха дойдута” хаһыат 1907 с. бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүттэн бэлиэтиир туһунан дьаһала тахсыбыта.

«Бэрт киһи Бэриэт Бэргэнтэн» саҕалаан...

Дьокуускайга, баһаарынай хамаанда дьиэтигэр аатырбыт олоҥхоһут Бүөтүр Охлопков-Наара Суох «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн» диэн олоҥхо испэктээгиттэн саҕалаан, Саха тыйаатыра сайдан барбыта.

Саха уопсастыбаннай, бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, бастакы драматург Василий Никифоров-Күлүмнүүр «Манчаары» драманы суруйан, көрөөччүгэ таһаарбыта. Онтон куорсун анньынан, саха маҥнайгы суруйааччылара драмалары суруйан, нуучча литературатын айымньыларын тылбаастаан, сыанаҕа туруоран саҕалаабыттара.

Тыйаатыр бастакы дириэктэринэн бэйиэт уонна драматург Афанасий Софронов Алампа үлэлээбитэ. Алампа «Олох дьэбэрэтэ», Былатыан Ойуунускай «Кыһыл Ойуун», Суорун Омоллоон «Сайсары», Чингиз Айтматов «Ийэ сирэ», Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм», Иван Гоголев «Наара Суох», Саха тыйаатырын аатын аан дойдуга ааттаппыт Чингиз Айтматов «Хаарыан хампа күөх кытылым» о.д.а. айымньылары араас кэмҥэ талааннаах режиссердар туруорбуттара.

Опера уонна балет тыйаатырын дьиэтигэр Саха тыйаатыра норуот сүрэҕэр дириҥник киирбит айымньылары салгыы туруорбута. Семен Курилов «Ханидо уонна Халерха», Былатыан Ойуунускай «Улуу Кудаҥса», «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», Шекспир «Илиир хоруол» испэктээгэ Арассыыйа судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыттара.

Онтон Саха тыйаатыра куорат киинигэр саҥа дьиэлэммитэ, Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлүгэр» эппитин курдук, аан дойду таһымнаах буолбута. Николай Бурнашев «Кыыс Дэбилийэ», Шекспир «Ромео уонна Джульетта», Николай Гоголь «Ревизор», Далан «Тулаайах оҕо» о.д.а. айымньылар көрөөччү кутун туппуттара.

Култуура тыа сириттэн силистээх-мутуктаах буоларын быһыытынан, 15 улуус култуураҕа управлениелара кыттыһаннар, 1,8 мөл. солк. суумалаах сэртипикээти Саха тыйаатырыгар бэлэх ууннулар.

Өрөгөйдөөх үбүлүөйдээх кэрэ-бэлиэ күнүнэн Олоҥхо тыйаатыра, Галина Кривошапко аатынан симфоническай хуор, Эстрада тыйаатыра, Саха бриллиантовай сыырката, «Виртуозы Якутии» ансаамбыл, «Туймаада» ырыа ансаамбыла, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар тыйаатырдара, Сэргэй Зверев-Кыыл Уола аатынан Национальнай үҥкүү тыйаатыра о.д.а. эҕэрдэлээтилэр.

Сэргэ үрдүгэр Уот Дьөһөгөй

Култуура сылын аһыллыытыгар Айсен Николаев сыанаҕа видеонан биэрии нөҥүө өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан бэлиэтэнэр Саха национальнай тыйаатырын күнүнэн эҕэрдэтин тириэртэ.

-- Бэрэсидьиэн Владимир Путин Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын сылын биллэрбитэ. Саха Сиригэр элбэх омук олорорун быһыытынан, култуурабытын өрө тутуох тустаахпыт. Онон Саха тыйаатырын 120 сылыгар өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сыла саҕаланар, быйыл креативнай бырайыактары олоххо киллэриэхпит, дойдуга бэриниилээх буолууну көҕүлүөхпүт.

«Дьиэ кэргэн сыаннастара. Култуура инфраструктурата» бырайыак чэрчитинэн тыйаатырдары, түмэллэри, библиотекалары, тыа кулууптарын өрөмүөннүөхпүт, саҥардыахпыт, култуурунай туризмы сайыннарыахпыт. Дьокуускайга быйыл Эпос уонна ускуустуба Аартыкатааҕы киинэ, Муусука үрдүкү оскуолатын саҥа дьиэтэ аһыллыаҕа, — диэн иһитиннэрдэ Айсен Николаев.

Тыйаатыр сайдыытын суолун кэрчиктэринэн көрдөрүү, эҕэрдэ кэнсиэр кэнниттэн түмүккэ Култуура сылын ымыытын сэргэ үрдүгэр уот Дьөһөгөй бэлиэтин Андрей Борисов Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистиригэр Афанасий Ноевка туттарда.

-- Кытай халандаарынан сотору Саҥа дьыл кэлиэ, уот кыһыл ат сыла, оттон сахаларга Дьөһөгөй сыла эрдэ кэлбитэ. Култуура диэйэтэллэрин ааттарыттан Култуура сылын бэлиэтэ үлэлиир остуолгар сылы супту туран, үлэҥ эппиэтинэстээҕин санаттын! — диэтэ Андрей Борисов миниистиргэ туһаайан.  

Афанасий Ноев Саха тыйаатыра икки үйэ тухары норуоту түмэрин, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура, Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын сылларыгар биһиги култуурабыт өссө үрдүк таһымҥа таҕыстын, сайдар саҕахтары арыйа турдун диэн баҕа санаатын эттэ.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.