Култуура

Хатаска олорор ырыа дьүрүлүн айааччылар (мелодистар) түмсүүлэрэ 2021 сылга тэриллибитэ. Онно ырыа эйгэтигэр  аата дорҕоонноохтук ааттанар, биллэр элбэх хит ырыалаахтар да бааллара, ким эрэ оргууй наллаан кыралаан, дөрүн-дөрүн суруйааччы да бааллара, эбэтэр саҥа саҕалааччылар, холонооччулар эмиэ бааллара. Барыта уонтан лаппа тахса буоланнар сонно тута көрсүһэн, сүбэлэһэн, үлэлээн киирэн барбыттара. Бастатан туран “Ырыам айар куйаара” диэн ырыанньык тахсыбыта. Манна киирбит ырыалар бары нуоталаах уонна куар кодтаах буолан ырыаны толорооччуга, ырыаны аранжировкалааччыга олус табыгастаах. Бу үлэ барыта “Тускул” КК иһинэн үлэлиир “Үйэ” аудиовизуальнай устуудьуйаҕа оҥоһуллубута – устуудьуйаҕа куолас устуутугар, кинигэ матырыйаалларын таҥыыга  Наталья Ивановна Руфова, Татьяна Григорьевна Окорокова үлэлэспиттэрэ, нуотаҕа түһэриигэ Алексей Кириллович Калининскай – Луҥха ыкса ылсан үлэлэспитэ, эдэрдэргэ көмө-тирэх буолбута.

Кинигэ версткатын Чепалов Валентин Азотович оҥорбута. Бу ырыанньык тахсыытыгар үбүнэн-харчынан көмөлөспүт “Прогресс” ХЭТ генеральнай дириэктэригэр Пинигин Алексей Семеновичка күн бүгүн даҕаны махталбыт улахан. Ол кэннэ Николай Андросов, Сайнаара Куо сольнай, ырыа айааччылар уопсай кэнсиэрдэрэ, Галина Ксенофонтова бэйэтэ айбыт ырыаларыгар тус күрэҕэ ыытыллыбыттара,  ону таһынан араас тэрээһиннэри ыыталлар, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кытталлар. Бу киэһэ айар-тутар дьоммут  сааскы кэм уһуктуутун, дуоһуйуутун туругар киирэн туран айбыт ырыаларынан санаабыт дьайҕарда, хайдах эрэ истиҥ, сылаас салгын кэллэ. Кэнсиэрбитин быйылгы сылга олоҕор сырдык бэлиэ түгэннэрдээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ырыа айааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, СӨ култууратын туйгуна, СӨ үөрэхтээһиҥҥэ туйгуна хас эмит уонунан ааҕыллар хит ырыалар ааптардара  Николай Андросов саҕалаата.  

Ырыа ханнык баҕарар норуот түмсүүлээҕин, сомоҕолоһуулааҕын ыра санаа туһугар дьулуһуутун тулхадыйбат туоһута, төһүү күүһэ, санаа бөҕөргөтүнүүтэ. Дьэ бу өйдөбүллэри дьиҥ чахчы этигэр-хааныгар, өйүгэр-санаатыгар иҥэриммит уонна ол олоххо киирэрин туһугар күүскэ үлэлэспит, үлэлэһэр, дьон-норуот убаастабылын ылыан ылбыт биһиэхэ сахаларга ЫРЫА КҮНЭ баар буоларын туһугар туруулаһан туран туруорсубут Хатас нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо СӨ ырыа айааччыларын түмсүүтүн төрүттэспит СӨ норуодунай артыыһа Алексей Кириллович Калининскай -  Луҥха буолар.  Бу кэнсиэргэ бэрт сэргэх ырыалары бэлэхтээтэ.  Хас биирдии ырыа айааччы айымньыта  көрөөччүгэ тиийиэр диэри тыл-өс биирдии сүһүөҕэр, дорҕоонугар тиийэ чочуллар, чопчуланар, ыраастанар. Ырыа ис хоһооно анабыллаах дьонун сааһыгар, олоҕун хардыытыгар сөп түбэһиэхтээх. Галина Кимовна Ксенофонтова дэгиттэр таллааннаах, эргиччи дьоҕурдаах, кэпсээҥҥэ сылдьар туруу үлэһит далбар буолар. Кини айар ырыалара эмиэ оннуктар – үлэлиир-хамсыыр эйгэтигэр - оҕо аймахха даҕаны эбэтэр улахан даҕаны дьоҥҥо сөптөөх үтүөкэн айымньылардаах. Үөһээ этэн аһарбытым курдук Галина Кимовна бэйэтэ айбыт оҕолор ырыаларыгар туһуламмыт анал күрэхтээх. Онно бүтүн өрөспүүбүлүкэбит араас муннуктарыттан  оҕо –аймаҕы кытта үлэлэһэр дьон олус көхтөөхтүк кытталлар.

Бу тэрээһиҥҥэ анаан ырыанньык таһаарбыта, семинар-практикум ыытыллар. Кэнсиэргэ Галина биир оҕолорго, биир улахан дьоҥҥо анаммыт ырыаларын иһиттибит. Хатаска ырыа диэтиҥ даҕаны бастакынан өйгөр киирэр, хараххар көстөр ааттартан биирдэстэрэ Татьяна Окорокова буолар. Күн бүгүн киһи буһуу-хатыы, ситии-хотуу оскуолатын ааһан ырыа эйгэтигэр дорҕоонноохтук ааттанар дьоннортон биирдэстэрэ. Күн бүгүн кини ырыа ылбаҕай ыллыгынан, арылхай аартыгы арыйан сүүһүнэн дьону кэрэ эйгэтигэр ырыа нөҥүө киллэрэр сүҥкэн үлэни ыыта сылдьар. Айбыт ырыаларын бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн оҕо аймах ыллыыр-туойар.  Элэҥнэс кэмнэр эйэҕэс эйгэлэрэ, үүнэр-үксүүр күннэр күлүмнэрэ, сайдар сайаҕас саҕахтара – Ырыа! Дьэ кырдьыга даҕаны манна этиллибитин курдук олорор олоҕун хайа да кэрдиис кэмигэр ырыа ылланар тоҕоостоох түгэннэрин булар аҕам сааһы билиммэт  эдэрдии эрчимнээх Исай Брызгалов. Үөскүөҕүттэн үтүөҕэ тардыһар, төрүөҕүттэн төлкөлөөҕү толкуйдуур диэн этии тулуурдаах-дьулуурдаах, куруутун дьулуһардаах, мэлдьи эккирэтэрдээх Сайнаара Данилова – Сайнаара Куоҕа олус барсар этии. Кини кыра эрдэҕиттэн ааҕар-суоттуур да хоһуйар, ыллыыр-туойар, саҥарар-иҥэрэр да өттүгэр тэҥ сайдыылаах буолан дэгиттэр дьоҕурдаах. Хатаска ырыа айар дьон кимнээҕий диэтэххэ бастакынан ааттанар ааттартан биирдэстэрэ оскуола саҕаттан ырыаҕа-тойукка сыстаҕас, талааннаах толорооччу Зоя Пестерева - Портнягина буолар.  Ханна да сырыттар мэлдьи киҥинэйэн ырыа ыллыы сылдьар, хоһоон да хонуутугар хоһууннук хаамар, мастан-тимиртэн да иҥнэн турбат саха саарына, СӨ норуотун маастара, СӨ култууратын туйгуна Андрей Малышев – Толлуман бэйэтин сырыытын, кэлиитин-барыытын курдук сүрдээх сэргэх, тэтимнээх ырыаны бэлэх уунна. Олоххо куруутун дьулуһуулаах, айар-тутар эйгэҕэ хамсааһыннаах Маргарита Индеева бу кэмҥэ олус тоҕоостоох оскуоланы бүтэрбиттэргэ анаммыт ырыатын ыллаата. Биһиги нэһилиэкпитигэр силис-мутук тардынан, дьиэ-уот туттан, оҕолонон-урууланан олорор талааннаах, чаҕылхай, чэмэлкэй дьоннортон биирдэстэрэ Алена Пинигина буолар.  Тоҕойдортон толлубат  тойук дорҕоон тобуллар, аартыктартан чаҕыйбат алгыс тыла айыллар  кэмнэрдээх  дьоннор диэн өйдөбүл Алена айар-тутар эйгэтигэр олус чуолкайдык баар.  Кини иэйиитэ уһуктубут кэмигэр күннэри-түүннэри айан-тутан утуу-субуу уончалыы ырыаны айыан сөп, эбэтэр сорох кэмҥэ иһийэн-чуумпуран, налыйар, сааһыланар да кэмнэрэ баар буолар.

Кэнсиэргэ  биһиги ырыа айааччыларбытын өйүү, көмө-тирэх буола кэлбит ырыа айааччыларга             Елена Ильина-Нам-чыга, Лилия Долгуҥҥа, Елена Черепановаҕа, Аина Дмитриеваҕа, күнтэн күүс-уох эбинэ, сэбэрэлиин сэргэхсийэ, хамсанардыын сыыдамсыйа, көрөрдүүн-истэрдии чоҕулуйа сырдаабыт  эдэркээн уолаттарга Виталий Семяновка,Иван Старостиҥҥа уонна ырыаһыттары үҥкүүнэн доҕуһуоллаабыт Дьокуускайлааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун үҥкүү ансаамбылын устудьуоннарыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит.  

Ырыа эйгэтин  айар суолун устар ууну кытта мээнэҕэ холооботтор. Кырдьыга даҕаны айар суол уу курдук айарга-тутарга баҕалаах утаппыттыы үлэлииригэр-хамсыырыгар абырал буоллаҕа – долгуннуран, күүһүрэн кэлэр эбэтэр сааскы халаан уутунуу тэнийэр-кэҥиир, ньүөлсүтэр, силиһи-мутугу дириҥэтэр. Бу күн биир саамай үөрүүлээх, долгутуулаах  түгэнинэн Хатас ырыа айааччыларын түмсүүтүн икки саамай көхтөөх үлэлээх ырыа айар-тутар, ол ырыаларын дьоҥҥо – сэргэҕэ тиэрдэн олох тыгыалас тымырын тута салдьар Галина Кимовна Ксенофонтова уонна Татьяна Григорьевна Окорокова СӨ  ырыа суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ буолалларын туоһулуур удастабырыанньа туттулар.  Ити курдук түмсүү үлэлээбитэ бэһис сылыгар ситиһиилэннэ. Мантан антах ким туруулаһан туран үлэлээбит-хамсаабыт, айбыт-туойбут   сыаллаах-соруктаах айар аартыгы арыйбыттар үтүө түмүктэрэ өссө да баар буолалларыгар саарбахтаабаппыт. 

Жиркова Т.Г хаартыскаҕа түһэриитэ.