Все новости

Саҕалааһын

Кини Орто Халыма Хатыҥнааҕыттан төрүттээх, Мугудайга 1989 с. кийиит буолан кэлбит. Кэргэнинээн, Валерий Дмитриевичтыын, бастаан Орто Халымаҕа, онтон Зырянкаҕа олорон, үлэлээн баран, Мугудайга 1994 с. көһөн кэлбиттэр. Онтон ыла номнуо 32 сыл буола охсубут.
Скрябиннар иккиэн Мугудай орто оскуолатыгар үлэлииллэр, Мария Николаевна сибэкки үүннэрээччи, онтон Валерий Дмитриевич электрик. Эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, дьону кытары уопсай тылы дөбөҥнүк булар эдэр ыал ийэтин таба көрөн, 1995 с. нэһилиэк салалтата Илиҥҥи түөлбэни салайарга этии киллэрбитэ. Оччолорго Мугудайга «Илиҥҥи», «Арҕааҥҥы» «Киин», «Ыччат түөлбэтэ» уонна «Кэскил» диэн ааттаах биэс түөлбэ тэриллэн үлэлээбиттэрэ.
– Бастакы саҕалааһын буолан, түөлбэнэн үлэ чопчулана илигэ. Төлөпүөн да ахсааннаах ыалга баара, ол иһин, биирдиилээн дьиэнэн кэрийэн кэпсэтии ыытарбыт, сорудахтары тиэрдэрбит. Олохтоох дьаһалта былааныгар алтыһыннаран, сыллааҕы былааммытын бары сүбэлэһэн торумнуубут, араас таһымнаах күрэхтэһиилэри уонна субуотунньуктары тэрийэбит. Бастаан үлэлиирбэр дьону-сэргэни үчүгэйдик билбэт буоллаҕым, онно Анна Дмитриевна Васильева сүрдээҕин көмөлөспүтэ, күн бүгүн да көмөлөһөр, – диэн Мария кэпсэтиибитин саҕалыыр. Салгыы, мин биэрэр ыйытыыларбын болҕомтолоохтук истэн баран, кийиит буолан олохсуйбут Мугудайын уонна түөлбэтин олохтоохторун туһунан ис сүрэҕиттэн тахсар истиҥ санааларын арыйар. – Иккис дойду оҥостубут Мугудайбын төрөөбүт дойдум кэриэтэ сөбүлүүбүн. Наһаа үчүгэй аймахха, Скрябиннарга, кийиит буолан, дьоммут тэлгэһэлэригэр олохсуйан, сүөһүнү-аһы эспэккэ олорорбутуттан киэн туттабын. Үлэбин сөбүлүүбүн, ордук кырдьаҕастар куруук үөрэ-көтө көрсөллөр уонна үтүө санаалаахтар, түөлбэ олохтоохторо бары даҕаны бэрт судургулар, уопсай үлэҕэ бэриниилээхтэр, – диэн бэлиэтиир.
«Түөлбэлээх буоллахха, кыаллыбат да кыаллар» диэн өйдөбүл тыа сиригэр бигэтик олохсуйда. Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1200 түөлбэ тэриллэн, нэһилиэктэр сайдыыларын туһугар үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьаллар.

Саҥа искибиэр, былаһаакка

Мария Николаевна билигин Ыччат түөлбэтин салайар, нэһилиэк иһинэн ыытыллар дьаһалларга түмсүүлээхтик уонна ситиһиилээхтик кытыннарар. Ол түмүгэр, 2024 сыл түмүгүнэн бу түөлбэ 70 тыһыынча солкуобайдаах сэртипикээтинэн наҕараадаламмыта. Ол харчынан латарыайа тэрийэн, эбии үп киллэринэн, саҥа бэсиэккэ тутарга былааннаабыттара. Түөлбэ көхтөөх олохтооҕо Константин Жирков бырайыагынан, эр дьоннор биир киһи курдук турунаннар, бэртээхэй бэсиэккэни оҥорбуттара уонна тула өттүттэн күрүөлээн кэбиспиттэрэ. Онно кэрэ аҥаардар саас сибэкки эгэлгэтин уонна декоративнай талахтары олордоллор. Сайын устата ол үүнээйилэр араас өҥүнэн силигилээннэр, түөлбэ көстүүтүн олус тупсараллар.
Былырыын нэһилиэктээҕи күрэхтэһиигэ, Ыччат түөлбэтэ түмсүүлээх үлэтинэн иккис миэстэни ылары ситиһэн, 50 тыһыынча солкуобай харчылаах сэртипикээтинэн бэлиэтэммитэ. Олохтоохтор эмиэ уопсай сүбэнэн, бу сэртипикээккэ тирэҕирэннэр, полисадник тутарга былааннаабыттара. Силигин ситэрэн, дьон-сэргэ, чуолаан оҕолор уонна ыччаттар мустан оонньууларын көҕүлээннэр, саҥа бэсиэккэ таһыгар волейболлуур былаһаакканы туппуттара.
Түөлбэҕэ үүнэр сүһүөх ыччаты патриоттуу иитиигэ улахан болҕомто ууруллар. Онон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии, 1942-1944 сс. хоту Көһөрүллүү итиэннэ үлэ уонна тыыл бэтэрээннэрин үйэтитиигэ анал бааннердары оҥорторон, түөлбэ саамай көстүүлээх сирдэригэр туруордулар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыахтара сыл ахсын улуустарынан солбуһуннара сылдьан ыытыллара үтүө үгэскэ кубулуйда. Ол сиэринэн Чурапчыга улуустааҕы Олоҥхо ыһыахтара сыллата нэһилиэктэринэн ыытыллар буолла. Быйылгы, 2026 сыллаах, Олоҥхо ыһыаҕа Мугудайга ыытылларынан түөлбэҕэ бэрт үчүгэй түбүктээх кэм ааста. Эрдэттэн бэлэмнэнэн, олбохтору тиктэрии, салама симэхтэрин сиэдэрэйдээн оҥорторуу, аһы-үөлү астатыы – барыта түөлбэлэргэ сүктэриллибитэ. Бу тэрээһинтэн Ыччат түөлбэтин олохтоохторо тэйэ туттубакка, түмсэ түһэн, саха балаҕаныгар күннэтэ мустан, киэһэ хойукка диэри түбүгүрбүттэрэ. Субуотунньуктарга кыттан, улуус таһымнаах улахан ыһыах түһүлгэтин оҥорууга үлэлээбиттэрээ, бөһүөлэк устун, илин уһуктан арҕааҥҥа диэри сиэдэрэй саламаны баайбыттара…

Сыл бастыҥа

Мария Скрябина түөлбэни салайар үлэтигэр алтыһыннаран, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор-дьаһаҕар көхтөөхтүк кыттар. Ол курдук, кини олохтоох дьаһалта уонна култуура үлэһиттэрин биир бастыҥ көмөлөһөөччүлэрэ, бары тэрээһиннэргэ бөҕө тирэх буолар киһилэрэ, «Күбэйэ» диэн нэһилиэк дьахталларын түмсүүтүн чилиэнэ. Саҥа сахалыы балаҕан тутуллан олоххо киириитигэр, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар гуманитарнай көмөнү түөлбэнэн тэрийиигэ кини кылаата кырата суох. Мария Николаевна уопсастыбаннай үлэтэ-хамнаһа сыаналанан, «2025 сыл бастыҥа» диэн Мугудай нэһилиэгин олохтообут остуолга ууруллар анал бэлиэтин тутан, түөлбэтин дьонун үөрдүбүттээх.

-- Түөлбэ үлэтигэр мэлдьи көхтөөхтүк кыттар, миэхэ тирэх уонна күүс-көмө буолар Күннэй уонна Иннокентий Аммосовтарга, Ульяна уонна Игнат Слепцовтарга, Ольга уонна Егор Артемьевтарга, Анна Васильеваҕа, Зоя Абрамоваҕа, Дария Лоскинаҕа, Михаил Варламовка, Валентин Захаровка, «Күбэйэ» кыргыттарыгар онтон да атыттарга махтанабын. Ордук долгуйа Мария Ноговицынаҕа махтанабын, кини улуус дьаһалтатын дьиэ кэргэни кытары үлэ салаатыгар үлэлии олорон, элбэҕи көмөлөспүтүн, сүбэ-ама буолбутун умнубаппын. Уонна саамай тирэҕим кэргэним буоллаҕа. Барытыгар наар бииргэ сылдьабыт, хотон буоллун, кэнсиэр буоллун. Үлэбитин олохтоох дьаһата олус өйүүр, олохтоохтор актыыбынайдар. Кэлр өттүгэр түөлбэ үлэтигэр эдэрдэр кыттыылара элбииригэр уонна бииргэ үлэлиир дьомор, атын түөлбэ салайааччыларыгар ситиһиилэри баҕарабын, маннык үлэлээн-хамсаан нэһилиэк сайдыытыгар кылааппын киллэрсэ сылдьарбыттан үөрэбин, -- диэн сайдам санаалаах тылларынан Мария Николаевна кэпсэтиибитин түмүктээтэ.

Сиэрдээх сыанабыл
Ыччат түөлбэтин салайааччытын үлэтин-хамнаһын туһунан нэһилиэгин дьоно маннык сыаналыыллар.
– Мария Николаевна биһиги аймах кийииппит, кини кэлиэҕиттэн бары да сэргэхсийбиппит. Кэлин биһиэхэ, сүөһүтүн эспит дьоҥҥо, үрүҥ ас бэрсэн үөрдэр. Майгытынан наһаа эйэҕэс уонна элэккэй. Эрдэ биһиги түөлбэбитин салайбыта, онтон кэлин Ыччат түөлбэтигэр анаммыта. Талаана элбэх: иистэнньэҥ, ырыаһыт, асчыт. Ыраах хоту дойдуттан дьылҕатын батыһан кэлбит кыыс биһиэхэ холобур буола сылдьарыттан астынабыт уонна киэн туттабыт, – диир Екатерина Коротких.
– Мария Скрябина «Күбэйэ» түмсүү көхтөөх кыттыылааҕа. Биһиги түмсүүбүт Арассыыйа таһымнаах өрөспүүбүлүкэтээҕи «Үрүҥ көмүс волонтердар» диэн хамсааһыны кытары бииргэ үлэлиир. Мария ыытыллар бары дьаһалларга мэлдьи кыттар, элбэх көҕүлээһини оҥорор, ону олоххо киллэрэргэ туруулаһар. Уопсастыбаннай үлэҕэ инники күөҥҥэ сылдьар, бастыҥ көҕүлээччибит-тэрийээччибит, – диир Евдокия Катакова.
Түмүкпэр, түөлбэ дьиҥ чахчы түмсүү түһүлгэтэ буоларын, дьону-сэргэни биир сыалга-сорукка түмэрин, онон хардарыта көмөлөсүһэр, көҕүтүһэн үлэлиир саха төрүт сиэрин тута сылдьарын ис сүрэхпиттэн итэҕэйдим.
Онтон түһүлгэлээх түөлбэ салайааччытыгар Мария Скрябинаҕа үлэтигэр-хамнаһыгар ситиһиилэри, чөл доруобуйаны, дьиэ кэргэнигэр дьолу-соргуну, уйгуну-быйаҥы баҕарабын.

Парасковья ПОПОВА-Тускулаана, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. Чурапчы.
Хаартыска: Ааптар түһэриитэ.