Общество

Кини дьоҕурун сүдү күүһүнэн дойдуларын көмүскүүр эр хоһууннарбыт быһаарыылаах түгэннэригэр күүстээх Алгыһы ыытан кыргыһыы хонуутуттан тыыннаах тахсалларыгар эрэл кыымын саҕар дьикти айылгылаах. Сэмэй майгылаах, ураты эйгэлээх киһибит саҥата - иҥэтэ суох үтүмэн үтүөнү оҥорорун байыаннай дьайыыга  сылдьар уолаттартан атыттар билбэккэ сылдьыбыт эбиппит. Кини төһөлөөх элбэх киһи олоҕун быһаабытын итиэннэ уһаппытын этэ да барбаппын. Аҥардас алгыс күлүүс тылларын туттан, боҕуруоскай оту буруолатан, алгыстаах алаадьынан арчылаан, «передуокка» диэри матаһыыкылынан айаннаан, сатыы хааман, кыргыһыы толоонун устун сыыллан. Бу барыта Саха Сириттэн сылдьар уолаттарын өстөөх сытыы буулдьатыттан харыстыыр туһугар итиэннэ кинилэр бары дьиэлэригэр тыыннаах төннөллөрүгэр.  Дьикти киһи дьикти күүһэ манан эрэ бүппэт.

Тордох үөлүттэн улахан уот уһууран тахсан халлааҥҥа көттө

Анаабыр. Үрүҥ Хайа. Киэҥ нэлэмэн ото - маһа суох туундара. Түүн ортото. Ытыс таһынар ыас хараҥа. Уу - чуумпу турбут туундараны эмискэ буурҕа сытыы тыала киһи иэдэһин аһытар гына таарыйан ааста. Ону кытта тэҥҥэ халлаан сулустара сиргэ чугаһаан үөрүнэн аһыы сылдьар табалар тастарыгар турар тордоҕу сырдатан ыллылар. Бу кэмҥэ тордох үөлэһинэн киирбит уот уһууран тахсан кыырай халлааҥҥа көттө. Эмиэ хабыс хараҥа буола түстэ. Арай сулустар   үүт туман быыһынан оно-манан мичэрдииллэрэ көстөр. Тордох аанын тыаһа суох аһан ыалдьыт киирдэ. Кинини ким да өйдөөн көрбөтө. Утары олбохторго тугу эрэ күүтэрдии дьиэлээхтэр сэлэлии олорбуттар. Киирбит киһи саҥата суох уҥа диэки умайар уоттаах холумтаҥҥа ааста. Эмискэ оҕо саҥата бэбээрдэ. "Кэллэ, кэллэ кыыс эбит",- диэн дьиэлээхтэр сэмэйдик саҥа таһааран аллайдылар. Ортоку олорор хотун дьахтар быыс нөҥүө иһиллэр оҕо ытыырын  истэ - истэ: "Эбэтин ааттатар кыыс төрөөтө", - диэн сибигинэйэ эттэ.

Ити тылы истэн баран, киирбит киһи тахсан барда. Кини тахсарын эмиэ ким даҕаны өйдөөн көрбөтө. Ити курдук силлиэ-буурҕа быыһынан ыраах муора кытылыгар сытар Анаабыр алгыстаах сиригэр улуу эбэтин Ичээн удаҕаны ааттатар кыыс Орто дойду сиригэр ананан кэлбитэ. Киниэхэ эйгэлээх эбэтин аатын биэрэн Машанан сүрэхтээбиттэрэ. Ичээн удаҕан соҕотох кыыһа Надежда Григорьевна күн сирин көрбүт оҕотун таптаан маанылаан ииппитэ. Эдэр сааһыгар ыарахан ыарыы булан биэс саастаах кыыһын соҕотохтуу хаалларан бу сиртэн букатынаахтык барбыта.

Онон, саҥа улаатан эрэр кыысчаан Оҕону иитэр дьиэҕэ барар дьылҕаламмыта. Бу оҕо дьиэтинэн ааттанар сиргэ кэлэн, Маша аан бастаан улахан дьон тулаайах оҕоҕо тоҥуй итиэннэ сэнэбил сыһыаннарын билбитэ. Ол гынан баран, санаатыгар ким эрэ киниэхэ көстүбэтинэн көмөлөһөн арчылыыр курдуга. Ордук кыһыҥҥы кэмҥэ тымныынан хаарыйар хоһугар сылаас салгын кууһан ааһара. Манна баар оҕолор биир кэмҥэ сэргэхсийэн ылар күннээхтэрэ.

Маша төһө даҕаны кэлэр - барар "ийэлэргэ" аахайбат курдук тутуннар, кистээн «дьиэҕэ» барар оҕолорго ымсыырара. Түүн онтон санаарҕаан утуйар уутун умнара. Сарсыныгар туох да буолбатаҕын оҕо дьиэтин күлүк курдук олоҕор саҥа суох киирэн олох устун салгыы устара. Кыһын эрэ буолбакка, сайынннары тымныынан хаарыйар дьиэ итиэннэ үлэһиттэр кытаанах саҥалара,  сыһыаннара оҕо уйулҕатын алдьатара.

Онон, хас биирдии оҕо улаатан истэҕин аайы бу дьиэттэн хайдах эмэ куотан «ийэтин көрдүү» барар кэтэх санаалаах сылдьара. Онтон, Маша мантан кыайан куоппатын билэрэ. Ол иһин быыс кэм булла даҕаны ийэтин кытта «кэпсэтэ» хоһугар соҕотох хааларын сөбүлүүрэ. Биир күн сылааһынан сыдьаайбыт хоһугар олох даҕаны оһох суоһугар иттэ олорор курдук сананан ийэтин кытта «кэпсэтэ»» олордоҕуна хоско олорор кыыһа: «Маша, эйиигин ыла кэллилэр»,- диэтэ. Соһуйан кыыһын диэки көрөн ылла уонна биир сири одуулаан саҥата суох олордо. Онтон аа-дьуо оронуттан туран туумбатын арыйан биэс сылы быһа харыстаан илдьэ сылдьар ийэтин тарааҕын ылан аргыый аҕай баттаҕын тараата уонна имэрийэн баран төттөрү уурда. Итиэннэ көбүс - көнөтүк туттан хоһуттан тахсан уһун көрүдүөр устун хаама турда.

Бу сэмэй уһун уҥуохтаах кыыстан тоҕо эрэ бары толлор курдуктара. Мэник-тэник уолаттар ырааҕынан сылдьаллара. Ханнык эмэ оҕону атаҕастаары гыннахтарына Маша баар буола түһэрэ. Хап-хара хараҕынан саҥата суох батары көрдөҕүнэ оҕолор уоскуйан тарҕаһан хаалаллара. Онтон, көмүскэппит оҕо күнү быһа быыһаабыт киһититтэн харыс да халбарыйбакка сиэттиһэ сылдьара. «Ким кэлбитэ буолла», - диэн саныы-саныы аллараа мэндиэмэҥҥэ түстэ.

Биир мааны таҥастаах сааһыран эрэр дьахтар утары хааман кэллэ уонна сымнаҕас куолаһынан: "Маша, мин  эйиигин ыла кэллим", - диэтэ уонна кууһан ылла. Уоннаах кыыс долгуйан сиэбигэр укта сылдьар өрбөҕүнэн хараҕын эмискэ кэлбит хараҕын уутун сотунна уонна эмиэ кууһан ылла. Бу Варвара Филипповна Львова этэ. Кыысчаан аан бастаан көрбүт киһитин хайдах эрэ ийэтин курдук санаан ылла. Биэс сыл устата маннык түгэн буоларын төһөлөөх өр күүппүтэ буолуой?! Араастаан ойуулаан көрбүт баҕа санаата эмискэ туолан дьоллоох түгэнэ бүгүн тосхойбутун олох итиэҕэйбэккэ турда. Эмиэ даҕаны илэ, эмиэ даҕаны түүл курдуга. Ийэтэ суох буолуу аһыытын билбит туораттан көрө турбут эмдэй-сэмдэй оҕолор сүүрэн кэлэн көмүскэл буолар киһилэрин ыбылы куустулар. Харахтарын уутун сотто-сотто Маша массыынаҕа киирэн олорон айанныар диэри далбаатыы хааллылар. Бу дьоллоох түгэн кэнниттэн элбэх хаар уулуннаҕа.

Ииппит ийэм уонна убайым мин инники дьылҕабар үтүө далаһаны уурбуттара

Дьэ, ити курдук, Маша түргэн-сыыдам газикка олорон Суоттуга тиийбитэ. Кинилэри Варвара Филипповна соҕотох уола Алексей  минньигэс аһынан туолбут остуолунан уонна Маша хаһан да көрбөтөх оонньуур бэлэхтээх көрсүбүтэ. Бу күнтэн ыла кыра кыыс тутатынан Варвара Филипповнаны ийэ быһыытынан билиммитэ. Онтон убайа эмиэ саамай күндү киһитэ буолбута. Оскуоланы бүтэриэр диэри дьиэ кэргэн истиҥ тапталын итиэннэ сылаас сыһыаны барытын манна билэн Маша дьол диэн тугун манна билбитэ. Онон, Арчыына иккис ийэтэ буолбут киһитигэр уонна убайыгар махтала муҥура суох.

-- Мин оҕо дьиэтиттэн ылан оҕо оҥостон сиэтэн киллэрэн ииппит киһибин ийэм диэн ааттыырым. Кини миигин соҕотох уолуттан итэҕэһэ суох төрөппүт оҕотун курдук маанылаан иитэн улаатыннарбыта. Сымнаҕас майгылаах үтүө киһи иитэ ылан мин инники олохпор үтүө далаһаны уурбута. Дьиэбитигэр мэлдьи сылаас эттээх миин, алаадьы, бэрэски, араас минньигэс ас, дьаабылыка, халбаһыы куруутун баар буолара. Ийэм таҥаспын - саппын көрөн атыттартан итэҕэһэ суох таҥыннарара.  Убайым учуутал идэлээҕэ. Күнү быһа оскуолаҕа сылдьара. Ол да буоллар, соло булла даҕаны наар уруһуйдаан, уһанан тахсара. Миигин саахымакка уһуйбута. Аны туран, бэртээхэй ырыаһыт этэ, артыыстаан да ылара. Хоһооҥҥо муусука суруйан ырыа айара. Элбэх кинигэни, хоһоону ааҕара.

Бу барыта мин олохпор инники дьылҕабар улахан сабыдыалы оҥорбута. Наһаа бэркэ дьоллоохтук олордохпутуна барытыгар дьоҕурдаах аҕам кэриэтэ күндү киһим эмискэ ыарахан ыарыыттан эдэр сааһыгар орто дойдуттан күрэммитэ. Айар куттаах, сырдык санаалаах дьиэ кэргэҥҥэ иитиллэн оскуоланы бүтэрбитим. Онон киһи - хара оҥорбут дьоммун олох умнубаппын, мэлдьи саныыбын. Бу күннэргэ оҕо сааһым ааспыт Суоттубар бараары сылдьабын.

Дьоҕур арыллыыта

Дьокуускайга үөрэнэр кэмигэр көрөр -истэр дьоҕура күүһүрбүтэ. Оскуолатын бүтэрбит бэлиэ күнүн кэнниттэн Маша Дьокуускайга сөбүлүүр идэтигэр үөрэниэн баҕарарын эппитэ. Ийэтэ утарса барбатаҕа. Таҥаһын - сабын бэрийэн, астаан-харчылаан сүүһүттэн сыллаан атаарбыта.

Куоракка үөрэнэр кэмигэр айылгыта өссө арыллан кыралаан билэр дьонун тыл күүһүнэн илбийэн эмтээн, ыарыыны уҕарытан суох гынар буолбута. Ол курдук, билэр дьонун көрдөһүүлэрин толорон, ис уорган араас ыарыытыттан саҕалаан илиигэ-атахха тахсыбыт ыарыылары  эмтиир идэлэммитэ. Салгыы, ураты эйгэҕэ киирэн илбистээн эмтииргэ сүбэ итиэннэ анал үөрэх, билии эрэйиллэрин этинэн -хаанынан билбитэ.

-Арчыына, аан бастаан ураты эйгэлээххин хас саастааххар билбиккиний?

-- Көрөр - истэр дьоҕурум уон саастаахпар биллибитэ. Ол кэнниттэн улаатан истэҕим аайы дьоҕурум күүһүрэн, илбийэн эмтиир ньымам эмиэ кэҥэээн испитэ. Түүлбэр кэлэн үөрэтэллэрэ. Быары, ис уорган атын ыарыыларын уонна уйулҕа ыарыыларын эмтиир буолбутум.

-- Ханнык уустук ыарыыны эмтээн дьону атаҕар туруорбуккун ураты күүһүн биир сүдү түмүгүнэн ааттыыгыный?

-- Уустук ыарыылартан инсууллаабыт, түбүркүлүөстээбит киһини эмтээбит кэммин ааттыбын. Бу ыарыылары эмтиир буолбутум балай эмэ ыраатта. Инсууллаабыт киһини уонча хонук иһигэр атаҕар туруорар буолбутум.

 Айыы сиэрин тутуһан олоруу - өбүгэбит кэс тыла

Саха киһитэ былыр - былыргыттан айылҕа оҕотобун дэнэн кэлбитэ. Билиҥҥи үйэ дьоно өбүгэбит кэс тылын харыстаан илдьэ кэлэн аны кэскили түстүүр кэнчээри ыччаппытыгар утары уунабыт. Саха омук, биһиги, дириҥ ис хоһоонноох инники дьылҕабытын быһаарынар кэммитигэр Аан айылҕабытыгар сүгүрүйэн көрдөһөбүт. Оҕолорбутун сиэтэ сылдьан айылҕаны кытта алтыһыннарабыт, айылҕаны таптыырга үөрэтэбит. Итиэннэ төрөппүттэрбит Айыы сиэрин тутуһан орто кээрэнэн олоруохтааҕын туһунан эппит кэриэс тылларын оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр тиэрдэбит, айыы киһитэ буоларга дьулуһун диэн үөрэтэбит. Ол иһин этэн эрдэхтэрэ «киһи харата буолан сигилий, саха буолан сандаар» диэн. Онтон айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс диэн алгыс тылларын күннэтэ туттар буоллубут. Саха омук ханна да сырыттар сиэри - туому тутуһан олорорго, үөрэнэргэ-үлэлииргэ дьулуһар. Кэнники сылларга киин куоракка алгыс сүмэһиннээх итиэннэ күүстээх тылын дьайыытыгар итэҕэйии  улаатта диэн чопчулуохпун баҕарабын.

Алгыс тылын күүһэ Үөһээ Айыылартан тутулуктаах

-- Саха омук сиэрин - туомун уһун сылларга дириҥник чинчийэн үөрэппит киһинэн Афанасий Федоровы ааттыыбыт. Эн кини ыҥырыытынан үс сыллаах анал кыһатыгар үөрэммитиҥ. Бу туһунан сырдатарыҥ буоллар...

 -- Мин бастакы уһуйааччыбынан Афанасий Семеновиһы ааттыыбын. Кини үтүмэн үйэлэри уҥуордаан кэлбит саха төрүт култууратын тарҕатан ыччакка иҥэрэр аналлаах улахан соругу толорон кэллэ. Сиэрин - туому туттуу, үгэстэри билии дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Өбүгэбит үгэһин харыстыырга уонна тутуһарга сөптөөх сүбэни - аманы биэрэр биир ытык киһибит. Үс сыл кини үөрэҕэр уһуйуллар кэммэр элбэххэ үөрэнэн эйгэлээх киһи быһыытынан билиибин хаҥаттым. Онон, ытыктыр киһибэр куруутун махталбын аныыбын. Алгыстыыр, арчылыыр кэммэр аттыбар куруутун баар курдук

-- Ол аата, Афанасий Федоровка уһуйуллан Алгысчыт итиэннэ Көрбүөччү быһыытынан бастакы хардыыларгын оҥордоҕун.

-- Оннук

-- Ураты эйгэҕэ киирэн дьону эмтээбитиҥ номнуо уонтан тахса сыл буолбут эбит. Сүрүннээн алгыс ханнык ньыматын туттан эмтиигиний?

- Ханнык баҕарар Алгыс саха тылын сөпкө дьүөрэлээн саҥарартан саҕаланар. Алгыс арааһа элбэх. Ону барытын билиэхтээххин уонна тутуһуохтааххын. Ураты дьоҕуру кытта эйгэлээх киһи ыарыыны эмтииригэр Алгыс тыла улахан күүһүнэн буолар.

 Арчыына туһунан аан бастаан от ыйыгар ГТРК «Саха» араадьыйатын ханаалыыгар «Дойдум тэтимэ» биэриигэ ыалдьыттаабыт Петр Лебедевтэн истибитим. Кини оччолорго Новоазовскайдааҕы опуорнай пууҥҥа үлэлээн баран дойдутугар кэлбит кэмэ этэ. Петр Иннокентьевич Арчыына диэн алгысчыт тиийэн үлэлии сылдьар.

--«Передуокка» уолаттары алгыстаан ыытар. Алгыс иннинэ уолаттары ыҥыран кэпсэтэр, дьиктитэ, кини алгыһын кэннитэн уолаттар кыргыһыы хонуутуттан бары этэҥҥэ тыыннаах эргиллэн  кэлэллэрэ. Аны туран, күн аайы алаадьы, бэрэски астаан  дьааһыгынан илдьэрэ. Атын регион байыастара ымсыыра көрөллөрүн билэн быыс кэмигэр барыларын ыҥыран күндүлүүрэ. Арчыына алгыһа туоларын бары дьиктиргээн бэлиэтии көрбүппүт, - диэн Петр Иннокентьевич даҕаны итиэннэ биэриигэ кыттыбыт Хоттабыч позывнойунан биллэр боотурбут итэҕэтэр гына биэрии кэнниттэн сиһилии кэпсээбиттэрэ. Онон, Арчыына тиийиэҕиттэн анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарбыт саха омук үгэһин итэҕэйэр итиэннэ кини Алгыһын ылынар, иитэҕэйэр буоллулар. Чопчулаан эттэххэ, сахалар эрэ буолбакка атын омук дьоно эмиэ Арчыына алгыһын тылын итэҕэйэн алгыс тылын хатылыы сылдьар буоллулар.

-Анал байыаннай дьайыы сиригэр Эн иннигинэ эйгэлээх дьоммут тиийбит сурахтарын истэ илигим. Бу туһунан сиһилии дьоммутугар сырдатыахха...

Дьикти түүл дьикти күүһэ

Кыраныыссаны туоруур сир. Оптуобус  вокзалын иһэ толору киһи. Кинилэр арҕааттан куотан бары Арассыыйа диэки туруулаһар дьон эбит. Аан аһыллаатын кытта уһун көнө уҥуохтаах сырдык сэбэрэлээх саха дьахтара киирэн кэллэ, илиитигэр кыра суумкалаах. Кэнниттэн икки киһи арыаллыыр. Дьахтар киирбитигэр тигээйи курдук саҥанан туолбут дьиэ иһэ чуумпура түстэ. Саала иһин толорбут дьон саҥата суох аартык курдук сэлэллэн биэрдилэр. Кини киирээт бастакы ааҥҥа бастакынан турда. Туора дьон көрүүтүгэр ытык кырдьаҕас буолан дьиппиэн сирэйинэн арҕаа диэки көрөн ылар курдук. Эмиэ даҕаны эдэркээн кыыс буолан суол икки өттүгэр сэлэлии турбут байыаннай таҥастаах саха уолаттар диэки көрөр. Уу - чуумпуга саллааттар эмискэ «эйиигин күүтэбит» диэн хаһыыларыгар хоруйдаан «тиийиэм» диэбит саҥатыттан уһукта биэрдэ.

 Муус устар ыйа. Дьокуускай.

Киин куорат биир түөлбэтигэр турар элбэх кыбартыыралаах мас дьиэ. Арчыына түүлүн саныы-саныы саҥата суох үүттээх чэйин сыпсыйан иһэ олордо. Итиэннэ туран үлэлиир хоһугар киирдэ. Остуол иннигэр кэккэлэспит анал малларын көрдө. Саҥа халыҥ тэтэрээт ылан суруммутунан барда. Ол кэнниттэн биирдэ сонун кэппитинэн таһырдьа таҕыста. Күн сардаҥалара тахсаатын кытта кууһан ылбыттарыгар иэдэһэ итийэн ылла. Иһигэр «махтанабын» диэт эрэллээхтик хардыылаан оптуобус тохтобулугар тиийдэ. Наар айанныыр оптуобуһа өр күүттэрбэтэ.

Бу күнтэн ыла Арчыына байыаннай дьайыыга уолаттары арчылыыр барар айана саҕаламмыта. Анал ирдэбили туох да мэһэйэ суох ааспыта. Түүлүн кэнниттэн 3 ыйынан 9 тыһыынча килэмиэтири айаннаан Доннааҕы Ростов куоракка тиийбитэ. Таможня улахан аанын аһан киирбитигэр оруобуна түүлэ хатыламмыта. Онтон бэйэтэ да сөхпүтэ. Кыраныыссаны бастакынан туораат күн тахса илигинэ таксига олорсон Саха Сириттэн сылдьар уолаттар сулууспалыыр чаастарыгар тиийбитэ.

Бэс ыйа. Анал байыаннай дьайыы сирэ

Өнүрүк куйаас турбута хас да күн буолла. Салгын температуратын  бэлиэтиир тэрил +40 кыраадыһы көрдөрөр. Итии да итии. Арчыына бу күн уолаттар улахан уоттаах кыргыһыыга киирэллэрин өтө көрөн билэн кэлбитэ. Саҥата суох илдьэ кэлбит анал маһынан уотун оттон  сир иччилэрин Айыы аһынан айах тутта. Харыстыыр аналлаах дүҥүрүн ылан бастаан иһиллэр - иһиллибэттик оҕуста. Бу кэмҥэ сир барыта чумпуран ылла. Арҕаалар аатырар дроннарын сыыгыныыр тыаһа да иһиллибэт буолла. Дүҥүр тыаһа улам улаатан барда. Арчыына турукка киирэн Үөһэ Айыыларыттан итиэннэ Сир иччилэриттэн уолаттар уот сэрииттэн тыыннаах тахсалларыгар алгыс ыытан көрдөһөн барда. Бу кэмҥэ хантан да биллибэкэ баар буола түспүт  хараҥа былыт улам уостан сүтэн хаалла. Кыырпах былыта суох ыраас халлааҥҥа көмүс күн өссө чаҕылыйда. Арчыына алгыһа Үрдүкү Айыыларга тиийэн кинилэр сөбүлэҥнэрин ылан хара күлүгү бүрүммүт сир сырдык сыдьаайынан, чээлэй күөҕүнэн туолла.

Кыргыһыы толоонуттан тэйиччи турар дьоно суох кыра дэриэбинэ

Сарсыарда 5 чаас. Кыра кулууп дьиэтигэр Саха Сириттэн кэлэн дойдуларын көмүскүү кэлбит сүүһүнэн буойун мустубут. Истиэнэни тула саҥата суох  бары Арчыынаны күүтэн тураллар. Долгуйуу салгына кууһан уолаттар санньыарбыт көрүҥнээхтэр, сорохтор күүстэх санаанан туолбут харахтарынан чоҕулуччу аан диэки көрбүттэр. Арчыына кулууп аанын аһаат, уолаттар инники дылҕаларын өтө көрбүтүнэн киирдэ. Ол курдук, бу кыргыһыыга хорсун быһыыны оҥорон ким мэтээл, сулус ыларын тутатына этэн истэ. Салгыы ким дронтан көмүскэниэхтээҕин итиэннэ ким миинэттэн, буулдьаттан эчэйии ыларын этэ-этэ баран истэ. Түмүккэ, ким уоппускаҕа барарын ааттаата.

 -Ити кэнниттэн хас биирдиилэригэр чаас аҥара кэмҥэ анал алгыс оҥоробун. Атааран баран күнү быһа төннөн кэлиэхтэригэр диэри түүннэри - күнүстэри ситиминэн үлэлиибин. Ол  быыһыгар кыргыһыыга эчэйии ылбыт уолаттарбын эмтиибин. Алаадьылыыбын, бэрэскэлиибин. Ити курдук, күн аайы биэс чаастан саҕалаан алгыстын ыытабын. Киэһэ 9-ка диэри ситиминэн үлэлиибин.

Бу күн Арчыына уолаттарын көстүбэт буолуохтарыгар диэри атаарбыта. Мичээрдээн ыла-ыла алаадьы астыырын көрөн биир байыаннай: «Тоҕо наар үөрэ сылдьаҕын», - диэн туоһуласта. Онуоха Арчыына алаадьылыырын тохтоппокко туран: «Уот кыргыһыыттан уолаттар бары этэҥҥэ тыыннаах тахсыахтара», - диэн хоруйдаата.

Кырдьык даҕаны, уолаттар кыргыһыы толоонуттан бары тыыннаах тахсан үөрүү-көтүү умнуллубат түгэнэ барыларын кууспута. Бу күнтэн ыла дойдуларын көмүскүүр уолаттарбыт Арчыына ураты алгыһын билинэр итиэннэ итэйэр буолбуттара. Эчэйии хайаан суох буолуой, ол гынан баран ким даҕаны ыарахан бааһырыыны ылбатаҕа. Арчыына алгыһын итэҕэйэн саллаат уолаттар махтал тылларын анаабыттара. Ити курдук күн аайы сарсыарда эрдэттэн саҕалаан алгыһын чаастарынан кэрийэн алгыһын ыыталыыр буолбута. Ити кэмтэн ыла байаыннай чаас салалтатыттан саҕалаан атын омуктарга тиийэ Арчыына сүдү күүһүгэр сүгүрүйэллэрэ өссө күүһүрдэ. Оннооҕор, кини алгыһа тиийиэмтэлээх буоларын бэлиэтээн уолаттар уоппуска кэмигэр махтанан кинигэҕэ да суруйан бэлиэтээбит түгэннэрэ баар. Бу киһи киһиэхэ муҥутуур махтала  буоллаҕа, диэн маны этэн эрдэхтэрэ. Этэргэ дылы, сурукка киирбит суоруллубат.

 Аан бастаан биирдэ уйадыйан ылбыт түгэннээх

Уоппускаҕа барарын истэн «передуокка» баар буойуттар быыс булан бассаабынан махтал тыллаах суруктара күнүстэри -түүннэри кэлбитэ. Ол быыһыгар «голосовойунан» ыыппыт куоластар эмиэ бааллар. Бу куоластары истэн баран мин эмиэ уйадыйан ыллым. Арчыына кэпсии олорон хараҕын уутун соттон ылла:

-Уоппускаҕа барабын диэбиппэр, уолаттарым чуумпуран ыллылар уонна тоҕо диэбит харахтарынан көрдүлэр. Дьэ, ол кэнниттэн бары «биһигини хаалларан тоҕо бардыҥ» диэн саҥа таһаардылар. Биир «передуокка» араанньы ылбыт бэйэбиттэн аҕа саастаах киһи госпиталтан голособуой ыыппыт. Бу тухары эр киһи уу хаар баһан ытыырын көрө-билэ илигим. «Эн бардаххына хайдах буолабыт. Уот сэрииттэн хайдах тыыннаах тахсабыт», - диэн муҥатыйар долгуйбут саҥатын  истэн бэйэм кытта ытастым. Барытын көрө-билэ сылдьан хайдах киһи хараастыа суоҕай?

Уолаттарбын харыстыы кэлбит киһи аан бастаан, тулуйбакка уу-хаар бастым. Куруутун Үрдүкү Айыыларбыттан уолаттарбар хараҕым уутун көрдөрүмэҥ диэн баран блиндажка киирэбин. Кинилэргэ хаһан даҕаны көрдөрбөппүн - биллэрбэппин. Барытын өтө көрөн билэ сылдьар киһиэхэ ыарахан. Ол да буоллар, кинилэр кыайыы көтөллөөх дойдуларыгар, дьиэ кэргэттэригэр төннөллөрүн туһугар үлэбин тохтоппоппун. Махтал тылларын иһиттэхпинэ хата олус үөрэбин.  Киһи киһиэхэ махтанара бу дьол буоллаҕа дии.

Мин эмиэ махталбын тиэрдиэхпин баҕарабын. Махтал диэн наһаа үчүгэй ааттаах буойуҥҥа. Арай биирдэ көрбүтүм бассаапка кыра уолум суруга кэлбит эбит. Мээнэ суруйбат. Ыксалга эрэ ыыппыт буолуохтаах диэн арыйдым. «Мин ыраах инники кирбиигэ баарбын. Табыллар буоллаҕына уу ыытарыҥ буоллар. Уоммут», - диэбит. Оруобуна ол күн мин кэлбит байыаннай чааспар Дьокуускайтан «Хоту Ас» көмөтө кэлбит этэ. Ону чаастарынан үллэрэн тарҕатан эрэллэрэ. Уолум көрдөһүүтүн тойотторго этэн олох атын сиргэ турар чаас передуогар ол күн халбаһыыны уонна ууну ити Махтал тиэрдибит этэ. Ол курдук, атын чаастан олох атын хайысхаҕа баар чаас инники кирбиитигэр сүгэн-көтөҕөн илдьибитигэр ийэ быһыытынан муҥура суох махталбын этэбин уонна алгыспын аныыбын.

9 ыйдаах үлэ кэнниттэн дойдутугар сынньата ыыппыттара

Арчыына уоппуска диэн ааттанар кэмигэр куйаар ситиминэн үлэтин тохтоппот. Күнүстэри - түүннэри уолаттарга алгыһын ыытан арчылыы олорор. Бааһырбыт дьонун эмтиир. Ол быыһыгар, сураҕа суох сүппүт уолаттар ийэлэрин-аҕаларын кытта «үлэлиир». Бу күннэргэ Мэҥэ - Хаҥалас улууһун баһылыга ыҥырыытынан сураҕа суох сүппүт уолаттар ийэлэрин, кэргэттэрин кытта көрсөн арчылаан, алгыстаан кэллэ. Ахтылҕаннах Суотту сиригэр баар аймахтарын ыҥырыытынан дьонун көрсөн кэллэ. Онон күннээҕи үлэтэ чааһынан сурулла сылдьар. Көрсүһүүлэр быыстарыгар бааһыран уоппускаҕа кэлбит буойуттары эмтиир. Арчыына тохтоло суох ураты үлэтэ барыта дойдуларын көмүскүүр дьоммут тыыннаах хаалалларын туһугар итиэннэ Кыайыыга ананар.

Дьикти эйгэлээх Арчыына эбэтин аатын ааттатта

Өссө даҕаны ааттатыа турдаҕа. Мин илэ харахпынан Арчыына уолаттарга анаан ыытар үлэтин махтана уонна сөҕө көрөбүн. Итиэннэ бу ыраах хотугу эргимтэҕэ төрөөбүт тулаайах кыыс олох араас синньигэс-кэтит суолларын ааһан итиэннэ сүүрүктээх долгуннарын туораан, бүтүн Саха Сирин итиэннэ модун Арассыыйа туһугар «саҥата суох» дьону арчылыыр сүдү үлэтинэн киэн туттабын. Саха дьахтара. Ханна-ханна тиийбэтэҕэй саха Далбар Хотуна, саха Кэрэ Куота? Ол гынан баран, Арчыына курдук сырдык итиэннэ күүстээх санаалаах дьахтар суох буолан соҕотоҕун бастакынан байыаннай дьайыы сиригэр тиийэн, хас биирди буойуну  бэйэтин оҕотун бүөбэйдээн арчылыы сырыттаҕа. Куоракка кэлэн дойдуларын көмүскүүр уолаттарын арчылыырын таһынан араас тэрээһиннэргэ кыттар. Ол курдук, анал үлэтин быыһыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсастыбаннай Балаата бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта уонна дьахталлар Сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Анжелика Андрееваны, Сойуус иһинэн үлэлиир «Кынаттар» түһүлгэ айар куттаах дьахталларын кытта итиэннэ «Саха» НКИХ тэлэбиидэнньэтин эрэдээктэриниин Олег Колесовы, кини устар бөлөҕүн кытта көрсөн  ыйытыктарыгар хоруйдаата.

Арчыына алгыһынан элбэх буойун кыргыһыыттан тыыннаах тахсар

Дьэ, ити курдук Мария Григорьевна - Арчыына  Үрдүк Айыылар этиилэринэн анал байыаннай дьайыы сиригэр тиийэн тоҕус ый үлэлээтэ. Бу кэм устата илин-арҕаа итиэннэ хоту-соҕуруу баар байыаннай чаастары кэрийэ сылдьан күн аайы сарсыарда 5 чаастан саҕалаан дойдуларын көмүскүүр уолаттарга алгыс түһэрэн арчылаан кэллэ. Элбэх буойуттар олохторун быыһаан махталы ылар. Уолаттарын оҕолорун курдук санаан күн аайы кэпсэтэр. Куйаарынан алгыһын ыытан арчылыы олорор. Бу үлэтин уоппуска кэмигэр тохтоппот. Бэйэтин икки уола атыттары кытта тэҥҥэ дойдуларын көмүскүүр. Улахана мобилизациянан барбыта үһүс сыла. Кыра уол ийэтин батыһан эмиэ тиийбитэ. Уолаттар көстө - биллэ сатаабат холку - сэмэй дьон. Ити оҕолорун туһунан ыйытыкпар кылгастык бэлиэтээн ааста.

-- Уолаттаргар Куйаарынан ыытар арчылыыр алгыһын тиийэ турар...

-- Этэҥҥэ. Бааһырбыт уолаттары төлөпүөн нөҥүө эмтиибин. Сүрүннээн миинэҕэ түбэһэн илии, атах, төбө сорох эчэйиилэрин ылбыт оҕолор. Билигин уоппускаҕа бааһыран кэлбиттэри эмтиибин. Омугуттан тутулуга суох, барыларыгар көмөлөһөбүн. Куйаарынан ыытар алгыһым тиийэр. Ханна уонна ханнык сиргэ ханан араанньы буоларын өтө көрөн сэрэтэбин. Саамай кылаабынайа - бу кыргыһыы эйиэхэ баҕар бүтэһик буолуон сөп диэн этэбин. Онон олох чаҕыйбакка куттаммакка, кыайабыт, уот кыргыһыыттан тахсабыт диэн өйү-санааны иҥэрэбин. Тыыннаах хааларыҥ барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах, онон эппит сэрэтиилэрбин ылынан толордоххуна эрэ тыыннаах эргиллээҕин диирим эмиэ оруннаах. Үрдүкү Айыыларбар махтанабын  кинилэр харыстаан илдьэ сылдьаллар.

-- Кэпсэтиибитин түмүктүүр кэммит тиийэн кэллэ. 3 чаас биллибэккэ ааста. Онон, бастатан туран уот кыргыһыы толоонугар күн аайы эйэлээх олох иһин охсуһар хорсун - хоодуот боотурдарбытыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр, сураҕа суох сүппүт уолаттарбыт аймахтарыгар итиэннэ сирдээҕи дьоҥҥо бэйэҥ баҕа санааҕын, алгыскын, сүбэҕин тиэрдэргэр көрдөһөбүн...

--  Уолаттарбар этиэм этэ боҕуруоскай уот буруотунан күн аайы арчылана сылдьыҥ. Алаадьылаан сир иччилэрин күндүлээн диэн. Мин сүбэлэрбин, алгыс тылбын толоруҥ диэн. Онтон сураҕа суох сүппүт уолаттарбыт ийэлэригэр-аҕаларыгар, дьиэ кэргэттэригэр манныгы этэбин. Улаханнык аймаммакка арчылана, алгыстана сылдьыҥ диэн. Туох баҕарар бүтэр кэмнээх. Уолаттарбыт эргиллэн кэлэллэрин туһугар үлэлиибин. Кыайыахпыт. Эйэ - дьол тосхойдун, кэнчээри ыччат үүнэ-сайда турдун! Сир симэхтэрэ оҕолорбутун харыстыахха! Улаханнык мөхпөккө, тылгытын - өскүтүн туттуна сылдьыҥ. Төбөҕө - кэтэххэ саайаргытын, көхсүгэ охсоргутун олох умнун,- диэн сүбэлиибин. Тыл күүстээх дьайытыын билэн олороҕут. Сир - сир аайы, дьиэ кэргэн аайы ил - эйэ олохтоннун.

-Мария Григорьевна, быыс булан ыйытыыларбар толору  хоруйдаабыккар маанылаах махталбын тиэрдэбин. Эн  ыраас санаалаах алгыһын дойдубутун көмүскүүр хас биирдии буойуҥҥа тиийэн дьиэлэригэр төннөн кэлиэхтэрэ. Эн дьикти эйгэлээх Алгыһын кыайыыны чугаһатарыгар эрэнэбин. Сотору кэминэн эмиэ уоттаах кыргыһыы толоонугар айаннаары сылдьаҕын. Итиэннэ Сахабыт Сирин  эркин курдук эрэнэр дьоммутугар, кэскили түстүүр ыччаппытыгар муҥура суох улахан махталбын тиэрдэбин. Кинилэри харыстыыр аналлаах күндү киһибэр ыраах сиргэ бэйэҕин харыстана сырыт диэн  сырдык санаабын ыытабын. Эн ураты эйгэлээх үлэҥ анал байыаннай дьайыы устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллуоҕа...

-Альбина Васильевна, эйиэхэ эмиэ махталбын этэн туран, суолун арыллан истин диэн арчылыыбын. Алгыстаах арчылаах буол! Айар Аартыгын арылла турдун. Үлэҥ табыллан баҕа санааҥ барыта туоллун! Украина сиригэр саха уолаттарын туһунан суруйан ис.

-Ытыктабыллаах Мария Григорьевна! Эн эппит арчылаах Алгыһын барыта туоллун!Махтанабын.

Хаартыскаларынан Арчыына хааччыйда

Альбина ПАВЛОВА.

Дьокуускай куорат. Ахсынньы ый 25 күнэ. 2024 сыл.