Общество

Аркадий Лукин (Мэҥэ Хаҥалас):

– Улууспут баһылыга Дмитрий Тихонов дьаһалта сыллааҕы үлэтин отчуотун эрдэттэн ыытар буолан, мунньахтарга таарыйа тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйаларын хайдах туһанарбытын тыа сирин олохтоохторун кытта сүбэлэспиппит. Үгүстэр үүт хайысхатын тутуһарга эппиттэрэ. Сөбүлэспэттэр, “төбө харчытын” туруорсааччылар бүгүн даҕаны бааллар. Билигин күн аайы 4-түү туонна үүт астаныллар. Үүт бородууксуйа кээмэйэ улаатта. Урут тастан эбии киллэринэр буоллахпытына, бэйэбит бородууксуйабытын Дьокуускайга кытта атыылыыбыт.

Быйыл 7 хотону тутан киллэрдибит. Балартан Павловскайга 120, Таракка 100 ынах турарыгар суоттаммыт 2 хотон министиэристибэ субсидиятыгар уонна улууспут кыттыгас үбүгэр тутуулара былырыын саҕаланан баран, ситэрилиннилэр. Тиэлигигэ “Дьиэ кэргэн хаһаайыстыбатын сайыннарыы” граныгар 50 миэстэлээх хотон бастакынан тутуллан киирбитэ. Министиэристибэ “кыра кыамталаах эбийиэктэргэ” көрбүт үбүнэн Төхтүр “Илгэ” ТХПК-гэр уонна “Томтор” ХЭУо-ҕа 100-түү төбө турар хотонноро тутулуннулар. Улуус баһылыгын граныгар Чыамайыкыга эдэр фермер Сахайаан Куприянов уонна Моорук Суолатыгар “Суола” ТХПК саҥа хотонноннулар.

Нэһилиэнньэ сааһырбыт өттө сүөһүтүн эһэрин хайдах даҕаны боппоккун эрээри, үүтү барыларыттан тутар буоламмыт, кэтэх хаһаайыстыбалаах ахсаана тосту аҕыйаабата. Ынахтаах ыаллар урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар анныларынан туттараллар эбэтэр кэпэрэтииптэргэ сысталлар. Мэҥэҕэ 40-ча сыл кэнниттэн 4 тыһыынчалаах кирбии ситиһилиннэ. Ол курдук, “Чүүйэ” МУТ хас биирдии ынаҕыттан ортотунан 4 200, “Хорообут” хаһаайыстыба 3 700 киилэлии үүтү ыатылар. Улууспутугар 3 сыл устата Тыа хаһаайыстыбатын сылларын ыыппыппыт түмүктээх буолбутуттан эрдийэн, аны 2026 сылтан Бэйэ оҥорон таһаарыытын сылларын биллэрдибит.

Владимир Макаров (Нам):

– Тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйатын сүнньүнэн нэһилиэктэр олохтоохторун, хаһаайыстыбалар үлэһиттэрин кытта көрсөн сүбэлэһэрбитигэр “үүт харчытын” 1 мөһөөххө тиэрдэргэ туруорсубуттара. Онтон 2023 уонна 2024 сыллардааҕы көрдөрүүлэри ырытан, ааҕан-суоттаан баран, 12 солкуобайы эбэн 77 солкуобайга диэри үрдэтэргэ уонна сайылыкка тахсан ыыр кэмнэригэр өссө 5-тии солкуобайы эбэргэ быһаарбыппыт.

Саҥаҕа киирии хаһан баҕарар уустук гынан баран, боломуочуйа кэҥэтэн бэриллибит маҥнайгы сылыгар түмүк баарын бары бэлиэтииллэр. Хамсааһын таҕыста. Ол курдук, былырыын ыаммыт кээмэйтэн 300-тэн тахса туонна үүт эбилиннэ. Искраҕа 11 кэтэх хаһаайыстыба баарыттан үстэн уратылара бааһынай буоллулар. Урут нэһилиэк таһымыгар тэриллибит кэпэрэтииптэр сөргүтүллэннэр, ынахтаах ыаллар сайылыктарга күргүөмүнэн таҕыстылар. Инньэ гынан үүт туттарааччы ахсаана элбээтэ.

Быйыл “үүт харчыта” төһө даҕаны хойутаатар, ыстаапката үрдээбитэ таайан, дьон санаалара бөҕөх. Бу сылга 7 эбийиэги, ол иһигэр 70-нуу төбө турар 3 хотону, мантан 2-тин “кыра кыамталааҕынан” киллэрдибит. Кэлэр сылга олохтоох бүддьүөттэн үп көрдөрөн, ТСН-ын, үүт ситимин ситэрэн биэриэхпит. Ону тэҥҥэ 4 эбийиэги улуус бүддьүөтүттэн үбүлээтибит. Боломуочуйа үбэ баҕарбыппытыгар барытыгар тиийбэтэ биллэр. Биһиги эмиэ мэҥэлэр аҥаардас үүккэ үлэлииллэрин курдук, ол эрээри биирдэ буолбакка, “төбө харчытын” сыл аайы сыыйа кыччатан иһэрбит дуу диэн кэпсэтэ, сүбэлэһэ сылдьабыт.

Роман Филиппов (Куорунай):

– Үүт хайысхатын тутуһар инниттэн нэһилиэктэринэн кэпэрэтииптэри тэрийээри гыммыппытын дьон биирдиилээн урбаанньыт-бааһынай суолунан бардылар. Быйыл сүөһү иитэр 350-ча ыалтан 200-чэтэ үүт туттарар, онон улууспут тыатын хаһаайыстыбатын 65-70 бырыһыана тэриллиилээх хаһаайыстыбалартан турар диэн ааҕабыт. Ону кытта “Меркурий”-га киириинэн үүт соҕотуопката сааһыланна. Дьон өйөбүл саҥа төһүүтүн ылынна. “Төбө харчытын” сарбыйбакка туран, кыстык тымныы ыйдарыгар  ыстаапканы 80 солкуобайга таһаарбыппытыгар быйыл тохсунньуга 57 туонна үүт тутулунна, былырыын ол кэмҥэ 20-чэ туонна соҕотуопкаламмыта.

Ааспыт үс сылга бэйэбит кыахпытынан 3 арыы сыаҕын уонна 4 хотону туппуппут. Быйыл кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу былааныгар киирсэммит 9 эбийиэктээхпит. Ол сүнньүнэн эрдэ тутуллубут хотоннору сөргүтүү, өрөмүөннээһин үлэтэ ыытылынна. Соҕотох соҕотуопсук “Куорунай-Ас” ТХПК астыыр сыаҕа хапытаалынайдык өрөмүөннэннэ уонна саҥалыы сэбилэннэ. Хотоннору мэхэньисээссийэлээһиҥҥэ, автоматизациялааһыҥҥа, саҥа технологияларга салгыы күүскэ үлэлэһэммит дьон үүт туттаран дохуоттанар, хаачыстыбалаах бородууксуйа астанар усулуобуйатын тупсарар соруктаахпыт.

“Сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарыы” бырагыраама биһиэхэ, ойуур-ыарҕа сирдээх дьоҥҥо, сүрдээҕин туһалаата. Көннөрү гектар сиртэн 900 киилэ оту ылар буоллахпытына, оҥоһуулаах сир 2,5 туонна оту тэбэн биэрэр. Инникитин чугас сирдэрбитин оҥорон-тупсаран, баар сүөһүбүтүн сыа-сым курдук тутан, үүт ыамын үрдэтэн, хаачыстыбалаах элбэх бородууксуйаны ыларга дьулуһуохпут.

Алексей Никифоров (Мииринэй):

– Мииринэй төһө даҕаны бырамыысыланнай оройуон буоллар, тыа хаһаайыстыбатын сүрүн хайысхалара барыта бааллар. Саҥа мэхэньииһиминэн сылгыны үөрдээн иитиигэ, сайылыктааһыҥҥа көмөлөстүбүт. Биһиэхэ атыттарга суох салаалаахпыт. Чернышевскайдааҕы балык собуотун туһунан дьон истэн билэр. Бүлүү өрүскэ аһаҕас ууга 40 тыһ. чыыр, 50 тыһ. форель, 300 хатыыс иитиллэр. Бырабыыталыстыба 45-с нүөмэрдээх уурааҕар ыйыллар хайысхалары кэҥэтэн, балыгы иитиигэ өйөбүл оҥоһулларын туруорсабыт.

Ион Кононов (Амма):

– Тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйата улуустарга 2012 с. бэриллибитэ. Онтон 2025 сылга боломуочуйа кэҥэтиллэн, өйөбүл хайысхатын уонна кээмэйин бэйэбит быһаарар буолбуппутун биһирээтибит. Быйыл быйаҥнаах сайын тосхойон, кэлиҥҥи уонча сылга ситиһиллибэтэх көрдөрүүлэрбитин ыллыбыт. “Кыра кыамталааҕынан” улууспут “Абаҕаагро” кэпэрэтиибигэр арыы сыаҕа тутулунна. Бэйэбит күүспүтүнэн кэлиҥҥи сылларга 10-ча эбийиэги тутан киллэрдибит.

Амма улууһугар 600-чэ кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал баар. Балартан 90 бырыһыаннара 1-5 ынахтаахтар. Ол иһин 95 бырыһыаннара “төбө харчытын” иһин куоластааннар, баһыйбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтэ түргэнник эргэрэр. Кэлэр өттүгэр сир үлэтин тиэхиньикэтин “кыра кыамталаахтар” испииһэктэригэр киллэрэргит буоллар. 

Павел Иннокентьев (Бүлүү):

– Бүлүү улууһугар 100-тэн тахсалыы ыанньыктаах 11 улахан хаһаайыстыбалаахпыт. Олору таһынан тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар 94 бааһынай уонна 470-ча кэтэх хаһаайыстыба, 16 потребкэпэрэтиип, 4 соҕотуопсук бааллар. Сүөһү кэтэххэ син биир аҕыйыы турар, тэриллиилээхтэр тутан олороллор. Билиҥҥи туругунан 9 120 ынах сүөһү уонна 7,5 тыһ. сылгы кыстаан туралларыттан 50-тан тахса бырыһыанын тэриллиилээх хаһаайыстыбалар иитэллэр.

Субвенция үбүн 80-тан тахса бырыһыана үүт соҕотуопкатыгар туттуллар. “Үүт харчытын” 10 солкуобайынан үрдэтэн, 75 солкуобай оҥорбуппут. Ол оннугар “төбө харчытын” ыстаапкатын уопсай мунньаҕынан 31 тыһ. солкуобайга түһэрбиппит. Кэтэх ынахтарыгар “төбө харчытын” ылбыт ыаллар үүт туттаралларын хааччахтаабаппыт, ол сыалга улуус бүддьүөтүттэн киилэ үүккэ 12-лии солкуобайы көрбүппүт. Улуус 19 нэһилиэгэр барытыгар арыы сыахтара үлэлииллэр. Соҕотуопсуктар бастакы уочарат нэһилиэктэрин бородууксуйанан хааччыйалларын ирдиибит.

“Кыра кыамталааҕынан” биһиги 24 мөл. 750 тыһ. солкуобай кээмэйдээх үбү ыллыбыт. Быйыл барыта 8 эбийиэги арыйбыппытыттан 6 эбийиэк бэриллибит боломуочуйа сүнньүнэн үбүлэннэ. Биһиги сүрүн кыһалҕабыт – каадыр тиийбэтэ. Ол курдук, 7 хаһаайыстыбаҕа зоотехнига, 8 нэһилиэккэ бэтэринээрийэ пууннарыгар сэбиэдиссэйэ суох олоробут. Каадырдары атын уобаластартан ыҥыран үлэлэтэрдиитэринэ, кэпсэтэ сылдьабыт.

Кэскил Ефимова (Үөһээ Дьааҥы):

– Хотугу улуустар ортолоругар Үөһээ Дьааҥы саамай улахан тыа хаһаайыстыбалааҕынан биллэр. Уларытыы биһиэхэ ыараханнык киирдэ. Аһаҕастык эттэхпинэ, көмө үбү ынах төбөтүгэр биэрэри биһирээбэтэҕим. Онно биһиги “үөрэхтээхпит”. Улуус уһук нэһилиэгэр, Суордаахха, 2013 с. кэлтэйдии “төбө харчыта” бэриллэ сылдьыбыта. Онно нэһилиэк үүтэ да, сүөһүтэ да суох буолбутуттан ыксаан, кэпэрэтиип тэринэн, хотон туттан, онтон ыла үүккэ үлэлииллэр.

Бу сырыыга утарсыбыппын, үөһэттэн ыстараабынан эҥин олуйаннар, “төбө харчытын” хааллардыбыт. “Кыра кыамталааҕынан” икки нэһилиэккэ 50-нуу төбө турар хотоннорун, икки нэһилиэккэ 100-түү сылгыга базалар тутуулара саҕаланнылар уонна сайылык өрөмүөннэнэр. Үп хойутаан хамнаан, тутуу матырыйаала тиксэриллэрэ тардыллыбыта. Эһиил киллэртиэхпит.

Сибээс, интэриниэт мөлтөҕүттэн электроннай бүддьүөт, чиптээһин үлэтэ олус бытааннар уонна охсуулаах буоллулар. Холобур, былырыын “биэ төбөтүгэр” көмөнү 40 хаһаайыстыба ылбыт буоллаҕына, быйыл 20-чэ хаһаайыстыба тигистэ. “Төбө харчытын” ааспыт сылга 300-тэн тахса ыал ылбыт буоллаҕына, быйыл 200-чэ ыал туһанна. Бааһынай хаһаайыстыбаларбыт бары чиптэттилэр, кэтэхтэр аккаастаналлар.

Дьааҥыга быйыл сайын бэс ыйыгар тоҥорон, от ыйыгар куйааран, атырдьах ыйыгар ардаан, дьон оттообут отун ууга былдьаппыта. Аны кыһын саҕаланыыта сылгылаах нэһилиэктэрбитигэр хаар халыҥнык түһэн, сылгы хаһыытыгар күчүмэҕэйдэри үөскэттэ. Ити курдук кыстык олус ыараханнык саҕаланна. Ол даҕаны буоллар, ынах сүөһү, сылгы уонна таба ахсааннарыгар былааммытын толоруохпут диэн эрэллээхпит.

***

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл миниистирин бастакы солбуйааччы Анна Стручкова инникитин улуустар тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйаларын өссө көдьүүстээхтик туһаналларыгар министиэристибэ маннык көрүүлээҕин билиһиннэрдэ.

Бастатан, кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу уонна саҥалыы сөргүтүү улуустарга бэйэлэригэр бэриллибитэ сөптөөх гынан баран, үбүлээһин кээмэйэ туһааннаах улуус төһө баалабай бородууксуйаны (табаары) оҥороруттан тутулуктаах буолуоҕа. Иккиһинэн, 50-100 миэстэлээх хотоннор, бурдук ыскылааттара, хортуоппуйу, оҕуруот аһын уурар-харайар тутуулар биир тииптээх бырайыагынан, биир сэбинэн-тэрилинэн хааччыллан, ол аата тэҥ суумаҕа (матырыйаал, тэрил тиэйиллэр ороскуота туспа ааҕыллар) тутуллалларыгар ирдэбил туруоҕа. Үсүһүнэн, улуустардааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалталарыгар, хотугу улуустартан уратыларга, хамнас кээмэйэ тэҥнэниллиэҕэ.

Сонун төрдө уонна хаартыска: "Энсиэли", Василий Никифоров

Хаартыска: ТХАҮөБ министиэристибэтин пресс-сулууспата.