Общество

-- Мин күүһүм-уоҕум үгэс буолбут өйдөбүллээх, ол эрээри нууччалыы эттэххэ, магия буолбатах. Бу төрүт өбүгэлэрбин, сир иччилэрин, сир тыынын кытта ыкса ситим. Анал байыаннай дьайыы хаамыытын уларытар кыаҕым суох эрээри, БПЛА диэн ааттанар сэбиргэли тохтотон атын хайысханан ыытыахпын сөп. Уолаттарбар көмүскэли, эрэли иҥэрэн, кинилэр санааларын бөҕөргөтөр кыахтаахпын, -- диир Арчыына.

Арчыына аан бастакынан, анал байыаннай дьайыы сиригэр этиттэриинэн бу дьайыы кыттыылаахтарыгар харысхал буолан тиийбитэ. Кини өбүгэ сиэрин-туомун тутуһан күн тахсыытынан алаадьы, саламаат астаан, сир иччилэрин күндүлээн, алгыстаах уоту уматан күн аайы алгыһын уолаттарга аныыр. Ол иһин даҕаны, Үрдүкү Айыылар көмөлөрүнэн ураты эйгэҕэ киирэн араас уобарастары көрөр, кинилэри кытта «кэпсэтэн» хас да хонуктаах умайар уоттаах кыргыһыыттан дойдутун уолаттарын быыһаан ылбытын туһунан уолаттар эрэ буолбакка, ийэлэр эмиэ махтана кэпсииллэр. Ол курдук, кини силлиэни, тыалы, ардаҕы, хаары, үүт туманы түһэрэн кыргыһыы толоонуттан эчэйбэккэ тахсалларын арчылыыр. Дьикти дьоҕурдаах Ичээн Арчыына алгыһа уолаттар кыргыһыы толоонуттан тыыннаах этэҥҥэ тахсан төрөөбүт сирдэригэр, дьонноругар төннөллөрүн туһугар ананар. Бу буолар киһи тылынан кыайан сатаан эппэт Арчыына сүдү күүһэ. Онтон уолаттарбыт кини дьоҕуругар сүгүрүйэн, махтанан, ытыктаан эдьиий диэн ааттыыллар.

Биир күн Талбан биэриигэ көрбүөччү Алгыстаах Арчылаананы көрдөрө туралларын сэргээн көрбүтүм. Биэрии түмүгэр куоракка кэлэ сылдьарын эппитэ уонна ким наадыйарга нүөмэрин хаалларбыта. Мин тута байыаннай дьайыы кэмигэр уолум араанньы буолан дьиэтигэр баар кэмэ этэ. Арчылаана өр - өтөр буолбата, бассаапка ханна, хаска тиийэрбитин суруйда. Сарсыныгар болдьоспут сирбитигэр бириэмэтигэр тиийдибит. Уолбун көрөөт, эн биһикки көрсүбүппүт диэтэ. Миигин таһааран баран уолбунаан хааллылар. Онтон миигин ыҥыран син өр кэпсэттибит. Ол кэмҥэ сиэн кыыһым улаханнык ыалдьан, кэбирээн сылдьар кэмим этэ. Ону барытын көрө олоробун, наһаа ытаама, айманыма, барыта орун - оннугар түһүө, сиргин - уоккун аһата, көстүбэт күүстэргэ көрдөһө - ааттаһа сырыт диэтэ. Уолуҥ сэрииттэн тыыннаах төннөн кэлиэ, бары этэҥҥэ буолуоххут диэн алҕаата. Бу кэнниттзн санныбыттан туох эрэ ыараханы бырахпыт курдук чэпчээн, сэргэхсийэн барбыт курдук буоллум. Онтон быйылнь:ньө сыл олунньу 15 күнүгэр инники кирбиигэ киирбитэ. Хаһан тахсарын кэтэһэ сатаан баран, Арчыланааҕа бассааптаабытым. Улахан сэриигэ киирбиттэр. Кэтэс, тахсыаҕа диэн санаабытын көтөхтө. Кини эппитин курдук, олунньу 27 күнүгэр 20 эрэ буолан тахсыбыттар. Уолум дэлби ырбыт, аһа да, уута да суох сырыттыбыт диир. Онтон кулун тутар 3 күнүгэр эмиэ киллэрэллэр. Эмээхсинэ айманар, ытыыр. Кулун тутар 7 күнүттэн илдьэ сылдьар локацията хамсаабат, биир сиргэ турар, баһаалыста, Мария Григорьевнаттан ыйыталас диэн көрдөһөр. Эмиэ ыксал буолар. Арчылаана ыксаамаҥ, айманымаҥ, сотору биллиэ, диэн уоскутар. Кийиитим ытаан миигин дэлби ыһан кэбиһэр, иккиэн айманан хаалабыт. Ону Арчылаана иккиэммитин көстүбэт күүһүнэн уоскуталаан кэбистэ. Уолбун сэрии толоонуттан таһааран Мариупольга илдьэн операция бөҕө оҥордулар. Билигин Ростовка аҕалбыттара. Кэргэнэ икки нэдиэлэ буолан кэллэ. Бу күннэргэ эмиэ барыахтаах. Этэҥҥэ буоллаҕына уолбун Москваҕа аҕалыахтаахтар. Айылҕаттан айдарылаах, Үрдүк Айыылартан ананан кэлбит киһинэн Алгыстаах Арчылаананы ааттыыбыт. Киһи тылынан сатаан эппэт, модун саналаах киэн туттар киһибитигэр Алексеева Мария Григорьевнаҕа улахан махталбытын тиэрдэбит.

Ийэ

--Уолаттарбын инники кирбиигэ баралларыгар хас биирдиилэригэр туохха болҕомто ууралларыгар алгыс анал тылларын аныыбын. Маны таһынан, кыргыһыыга туох оттоох-мастаах сиргэ тиийэллэрин, миинэ ханна кэлэн эстиэн сөбүн этэбин. Миигин байыаннай чаас командованиета улахан кыргыһыы буолаары турар сиригэр ыытар. Үчүгэй суоллаах сиргэ аарааҥҥа диэри массыынанан, матаһыыкылынан арыалдьыт киһилээх айанныыбын. Онтон салгыы сыылан да тиийэбин, ол иһэн БПЛА-лары тохтоппут түгэннэрдээхпин. Бу үрдүгэр кэлэн ыйылыы тураллара, көрөргө дьулаан. Алгыс кэмигэр уолаттарым сирэйдэрин-харахтарын көрөн, ким санаарҕыырын, сылайбытын билэбин, ону таһынан, төрөөбүт дойдуларыгар, дьонноругар тапталларын эмиэ көрөн үөрэбин. Итиэннэ үчүгэй, сырдык санааларын күүһүрдэн, бөҕөргөтөн биэрэбин. Сөптөөх быһаарыныылары ылыналларыгар холку санаа, тургутууну тулуйар кыах, күүс итиэннэ этэҥҥэ эргиллэн кэлэллэрин туһугар көмүскэнии көмүс утахтарын ыытабын. Ханна да сырыттарбын, түүннэри-күнүстэри куйаар ситиминэн үлэлиибин. Уолаттар кыргыһыы толоонугар киирэр-тахсар суолларын чопчу этэбин. Передуокка баар уолаттары кытта сүүстэн тахса көс иһигэр үлэлиибин. Хомойуох иһин, хамандыырдар ханна ыыталларынан сылдьабын. Онон, биир кэмҥэ барыларыгар тэҥҥэ көмөлөһөр кыаҕым суоҕуттан хомойобун, -- Арчыына салгыы сэһэргиир.

Мин кимиэхэ туох көмө наадатын уонна ол туһунан хайдах билэрин туһунан ыйытыыбар, Арчыына маннык хоруйдаата:

-- Маны киһи биир тылынан быһаарбат. Уолаттар куттал суоһаатаҕына, миигин «ыҥыраллар» эбэтэр алгыспын ааҕаллар. Оччоҕуна миэхэ эрэ көстөр утах тардыһыыта күүһүрэр. Маннык илдьит кэллэҕинэ, ханна да сырыттарбын араас харыстанар ньымалары туттан, уолаттар куттала суох сиргэ тахсыахтарыгар диэри «үлэлиибин».

--Онтон, биир кэм тохтообот кыргыһыы тыаһыгар, уот умайа турдаҕына алгыскын хайдах ыытаҕыный?

--Биллэн турар, кыргыһыы толоонугар сиэри-туому тутуһуу дьиэҕэ курдук буолбатах. Сороҕор көннөрү чуумпу алгыс, сибигинэйэн, ким да истибэтин курдук, алгыспын ыытабын. Онтох кыах баар буоллаҕына, уолаттары көмүскүүр, кинилэргэ күүс-уох биэрэн арчылыыр сиэри-туому оҥоробун. Оттон кинилэр алгыһы иҥэриилэрэ – бу көмүскэли, харысхалы ылыныы, алгыска итэҕэйии. Алгыс күүстээҕин уолаттар итэҕэйэллэр. Маны таһынан, алгыһым уолаттарым бары бииргэ тутуһа сылдьалларыгар эмиэ көмөлөһөр.

Арчыына бу «үлэтин» бэйэтэ сүрэх ыҥырыыта, өбүгэлэрим, сахам дьонун иннигэр ытык иэһим диир.

-- Хас биирдиибит төһө кыалларынан, ким тугу сатыырынан-кыайарынан дойдубутун көмүскээччилэргэ аналлааҕы оҥоруохтаахпыт. Ким эрэ инники күөҥҥэ сэриилэһэр, ким эрэ бааһырбыттары эмтиир, ким эрэ харысхал сиэккэтин өрөр, ким эрэ гуманитарнай көмөнү хомуйар, тиэрдэр. Онтон мин аналым Үрдүк Айыылар көмөлөрүнэн алгыс ыытан уолаттарбын уоттаах сэрииттэн тыыннаах тахсан төрөөбүт дойдуларыгар төннөллөрүн туһугар арчылыыр үлэ. Алгыс кинилэргэ эрэли үөскэтэр, кыайыыга кынаттыыр, -- бу кэпсии олорон Арчыына түннүгүнэн ыраах көстөр хайалары көрө олорон уолаттарын санаан уйадыйан ылла.

Онтон миэхэ бу дириҥ суолталаах кэпсэтии көстүбэт күүскэ итэҕэли өссө күүһүрдэн биэрдэ. Итиэннэ бу сэдэх күүһү иҥэринэ сылдьар киһибит Саха Сириттэн сылдьар уолаттарбытыгар эрэ буолбакка, араас киин куораттартан, уобаластартан, чугастааҕы Бурятияттан, Приморьеттан, Амуртан сылдьар дойдуну көмүскээччилэрбитигэр көмөлөһөн, дойдуларыттан, дьонноруттан тэйэ сылдьар байыастарга туохтан да чаҕыйбат күүстээх санаалаах, кэтит көҕүстээх буолалларыгар алгыһын ыытан көмөлөһөр. Кини харахха көстүбэт кистэлэҥ күүһэ хас биирдиилэрин дойдутун, дьиэ кэргэнин кытта ыкса ситимнээн күүс-уох биэрэр, кыайыыга эрэли үөскэтэр. Мин уолаттар Арчыынаны Эдьиий диэн ытыктаан ыҥыралларын элбэхтэ истэн, кырдьык даҕаны, кинилэргэ саамай чугас киһилэрэ буолбут эбит диэн итэҕэйдим. Кини ийэлии сыһыана, эдьиийдии сүбэтэ төһөлөөх элбэх уол санаатын көтөхпүтэ, үрүҥ тыынын быыһаабыта буолуой?! Ол курдук, кинилэр туох баар санааларын аһаҕастык этэн, өйөбүл тыллаах алгыһы иҥэринэн, бииргэ төрөөбүт дьоммутааҕар Арчыына чугас буолла, биир да тылы эттэҕинэ биһиги өйдүүбүт, кини күүһүгэр эрэнэрбит өссө күүһүрэр дэһэллэр. Бу буолар уолаттар өбүгэ сиэрин-туомун иҥэринэн, ытыктаан алгыс тыыннаах тойугар итэҕэйиилэрэ.

-- Хас биирдии саха тыла иччилээх, бэйэтэ сүдү күүс, бэйэтэ туспа куттаах, туспа дириҥ истээх. Уолаттар бары наһаа килбиктэр, ыһа-тоҕо кэпсии сылдьар киһи онно суох. Ол гынан баран, киһини толкуйдатар, балаһыанньаны атын өттүнэн көрөн, сөптөөх ыйытыыны биэрдэххэ аһыллан, санааларын истиҥник үллэстэллэр. Оччоҕо алгыһым тиийэн баҕа санаалара туоларыгар далаһа уурар. Мин соругум – кинилэр манна соҕотох буолбатахтарын өйдөтүү итиэннэ төрөөбүт дойдута, дьиэ кэргэнэ күүтэригэр санааларын бөҕөргөтүү. Саха омуга былыр-былыргыттан тыл күүһүгэр эрэнэрэ уонна итэҕэйэрэ. Билигин даҕаны тылбыт баай күүһүгэр итэҕэйэбит.

-- Уолаттарбытын ордук туох санаарҕатар эбитий?

--Сүрүннээн дьиэ кэргэн олоҕо долгутар. Наар дойдуларын, дьоннорун саныыллар хайдах олороллоро, оҕолор төһө эрэ улааттылар, айылҕа хаамыытынан, холобур, кыстыгы хайдах туорууллара буолла диэн долгуйаллар, кыргыһыыга сүтэрбит доҕотторун туһунан ахталлар уонна хайаан даҕаны Кыайыы былааҕын өрө көтөҕөн, эйэлээх олоххо дьоллоохтук олороллорун күүтэллэр. Бэйэ-бэйэлэрин кытта хайдах өйөнсөн сылдьалларын туһунан киэн тутта сэһэргииллэр. Кырдьык, манна омугунан арахсыы суох бары биир дьиэ кэргэн оҕолорун курдук сылдьаллар. Саамай дьиктитэ - араас уустук ыарахан кэмҥэ күлэр уонна үөрэр түгэннэрин эмиэ булаллар. Бу – уолаттар киһилии быһыыны тутуһар ньымалара.

--Алаадьыттан, бэрэскиттэн саҕалаан ас астаан уолаттаргын кэрийэ сылдьан күндүлүүгүн. Аны, кыргыһыы быыһыгар айанныы сылдьан сиэри - туому толорон алгыскын ыытаҕын. Бу сылаалаах эрэ буолбакка, кутталлаах “үлэ”. Бу улахан сүгэһэр буолбатах дуо? Маны барытын хайдах уйунаҕын?

--Кырдьык, сөпкө эттиҥ. Куттал баар. Мин да инчэҕэй эттээх киһи буоллаҕым. Алгыһы бэйэбэр эмиэ ыытабын. Айылҕа көмөлөһөн ыраастыыр, күнтэн күн саҥа күүһүнэн толорон сэниэни-күүһү эбэр. Манна өбүгэлэрим илдьиттэрин толорон кэлэ сылдьарбын билэбин. Көмөм наадатын билинэбин. Ол миэхэ улахан ураты күүһү биэрэр. Онтон сотору-сотору умуллан, сүтэн хаалар уолаттар куттара, алгыс көмөтүнэн куттара сырдаан, харахтара чаҕылыччы умайан кэлэр. Соҕотох буолбатахтарын өйдүүллэр, дойдубут-дьоммут күүтэр диэн эрэнэллэр. Мин ханнык да түгэҥҥэ дойдуну көмүскээччилэрбит хорсун быһыылара умнуллуо суоҕа диэн санаалаахпын. Кинилэр ааттара ааттана туруо диэн бигэ эрэллэээхпин.

--Биһиги бары анал байыаннай дьайыы кыттылаахтарынан киэн туттабыт итиэннэ кыайыыны кынаттанан төрөөбүт дойдуларыгар төннүөхтэрэ диэн эрэнэби, күүтэбит. Күндү Арчыына, эйиэхэ эйэлээх олох иһин охсуһар уолаттарбытыгар туохха да тэҥнэммэт көмөҥ, өйөбүлүҥ иһин дириҥ махталбын тиэрдэбин.

Эдьиий Арчыына, биһиэхэ күүс - уох буоларгар, биһигини араҥаччылыы сылдьаргар улахан махтал тылын этэбит. Ыраах да сылдьан көмөлөһөр кыахтаах буолан. Биһиэхэ улахан көмөнү оҥороҕун. Сороҕор аан туманы, тыалы-ардаҕы түһэрэҕин. Барҕа махтал, эдьиий!

Скиф

Эдьиий Арчыына, дорообо! Бу передуоктан уже тахсан иһэбит. Дьэ, алдьархайдаах кыһыл уоттан тыыннаах ордон таҕыстыбыт. Баба ёшкалар тутан сии сыстылар. Хата, эйиигиттэн көрдөһөн, биир да царапината суох тахсан иһэбин. Биир уолу буллум, дэриэбинэҕэ киирэ сылдьан. 1 ый сыппыт, дэриэбинэҕэ. Эдьиий Арчыына, махтал, эн баар буолаҥҥын тыыннаах тахсан иһэбит.

Саха

Махтал! Махтал!Махтал! Эдьиий, баһаалыста көмөлөс, биһиэхэ! Туох да өйүө аспыт да суох, уубут да суох. Барыта кырыымчык. Онтон мантан аһаан сылдьабыт. Иэдээн буола турар. Уу көмүскэ тэҥнээх буолла. Эйиигин эрэ санааммыт тыыннаах сылдьабыт. Көмөлөс, баһаалыста, үөһэттэн көрө сылдьан.

Шаман

Махтал, эдьиий! Эһиги көмөҕүтүнэн этэҥҥэ уоттаах кыргыһыыттан тахсан иһэбит.

Ягуар

Үрдүкү Айыылартан айдарыылаах Арчыына Марияҕа сахаҥ дьонуттан махтал улахана буоллун!

Якут

Дорообо, эдьиий!Биһиэхэ куус -уох буоларгар, биһигини араҥаччылыы сылдьаргар улахан махтал тылын этэбит. Атаҕым аллараа оттун быспыттара, сотом аҥарынан курдук, почти. Эдьиий, араҥаччылыы, арчылыы сылдьыбыккар, көмөлөспүккэр, махтал. Бастайаанна сибээскэ баарбын.

Саха

Арчыына, махтал! Алгыскын туттум. Нойосуус үөрэтэ иликпин, сотору-сотору ааҕабын.

Бэлэс

Арчыына, улахан махтал!  Сиргэ дылы бокулуон. Кэргэним бэттэх кэллэ.Эһиги эппиккит барыта туолла. 

Анал байыаннай дьайыы кыттааччытын кэргэнэ

Арчыына барахсан, дорообо! Эмэгэппиттэн көрдөһөн баран субу алаадьылаары сырыттахпына, оҕом суруйбут МАХха. Этэҥҥэбин, кыра ранениелаахпын диэбит. Өссө да оҕобун көрө истэ сылдьан көмөлөһө сылдьаар. Махтал! Бэйэҥ этэҥҥэ сырыт.

Ийэ

Бу сарсыарда эрдэ этэҥҥэ киирбиппит. Ангарга сырыттахпытына кыратык буомбалаабыттара. Икки массыынабыт умайда, матасыыкыллар, уолаттар маллара умайда. Бары тыыннаахпыт.

Фаза

Хаартысканан Арчыына хааччыйда 

Альбина ПАВЛОВА