Общество

Бу уонна да атын өйөбүл миэрэлэрин туһунан бүгүн кэпсиибит. Ол курдук, РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Дьиэ кэргэн» нассынаалынай бырайыак чэрчитинэн, ону тэҥэ «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа «Хас биирдии наадыйар киһиэхэ кыһамньы» диэн салаатынан өрөспүүбүлүкэбитигэр сүҥкэн үлэ ыытыллар.

Элбэх хайысхалаах кииннэр ситимнэрэ

 «Биир түннүк» бириинсибинэн үлэлиир дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор кииннэр (МФЦ) наадалаахтарын уонна көдьүүстээхтэрин бигэргэттилэр, дьиэ кэргэттэргэ биир сиргэ толору өйөбүлү ылалларыгар көмөлөһөллөр.

Быйыл, от ыйын 8 күнүгэр, Бүлүү улууһугар ахсыс элбэх хайысхалаах киин аһылынна. СӨ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтигэр иһитиннэрбиттэринэн, кэлэр сылларга маннык кииннэр ситимнэрэ эбиллэн иһиэҕэ, оччоҕуна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар социальнай өҥөлөр ордук табыгастаах буолуохтара.

Элбэх хайысхалаах кииннэр РФ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтин бырайыагын чэрчитинэн олоххо киирэллэр. Кииннэр социальнай тэрилтэлэр баазаларыгар тэриллэллэр, ол эрэн манна араас биэдэмистибэлэр исписэлиистэрэ көмөлөһөллөр. Маннык биэдэмистибэлэр икки ардыларынааҕы сыһыан дьиэ кэргэттэр көрсөр боппуруостарын толору быһаарарга кыаҕы биэрэр — социальнай өйөбүл миэрэлэрин оҥорторууттан саҕалаан уйулҕа, юридическай уонна атын сүбэ-ама өҥөтүгэр тиийэ.

Эрэгийиэннээҕи үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтигэр тоһоҕолоон эппиттэринэн, дьиэ кэргэттэр үксүн биир кыһалҕанан кэлэллэр, ол эрэн үлэ хаамыытыгар исписэлиистэр арыаллааһыннарын ирдиир атын да боппуруостар көстөн тахсаллар. Ол иһин анаан-минээн дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор киинин тэрийбиттэр, манна араас олоххо түбэспит дьиэ кэргэттэргэ бары өттүнэн көмө оҥоһуллар. Биэдэмистибэ сыанабылынан, маннык кииннэр үлэлэрин көдьүүһэ 70 бырыһыантан тахса, онон ситим салгыы сайдарын туһунан быһаарыы ылыллыбыт.

2026 сыл бастакы аҥаарын түмүгүнэн Саха Сирин сэттэ дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор киинигэр 3,5 тыһыынчаттан тахса дьиэ кэргэн көмөнү ылла. Кинилэртэн 2,5 тыһыынча кэриҥэ дьиэ кэргэн исписэлиистэр арыаллааһыннарынан үөскээбит олох ыарахаттарын ситиһиилээхтик быһаарда.

Бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ аҕыс дьиэ кэргэн элбэх өҥөнү оҥорор киинэ үлэлиир – Дьокуускайга, Бүлүүгэ, ону тэҥэ Чурапчы, Нам, Уус Алдан, Өлүөхүмэ, Мииринэй уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар. 2024-2025 сылларга кинилэр өҥөлөрүнэн 6480 дьиэ кэргэн туһанна, мантан 4652 дьиэ кэргэн, ол эбэтэр 72 бырыһыан кэриҥэ, толору өйөбүлүнэн туһанан ыарахан олох балаһыанньатын туораата.

Кырдьаҕастарга ураты болҕомто

Саха Сирин социальнай үлэһиттэрэ “дьиэҕэ социальнай хааччыйыы систиэмэтинэн” кырдьаҕастарга үөрүйэх олохторун оннунан хаалларарга көмөлөһөллөр. 2026 сыл бастакы аҥаарыгар маннык өйөбүлү 5287 киһи ылбыт, ол иһигэр 2 518 инбэлииттээх дьон баар. Көмөнү ылааччылар ортолоругар «Ленинград блокадатын олохтооҕор» бэлиэлээх алта киһи, ону тэҥэ Аҕа дойду Улуу сэриитин 289 тыыл бэтэрээнэ баар.

Дьиэҕэ социальнай хааччыйыы кырдьаҕастарга уонна доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо үөрүйэх дьиэ усулуобуйатыгар хаалан, күннээҕи олоххо көмөнү ылалларыгар кыаҕы биэрэр. Социальнай үлэһиттэр ас астыырга, хомуйарга, бородууктаны уонна эмтэри атыылаһарга, хомунаалынай өҥөнү төлүүргэ уонна атын күннээҕи боппуруостары быһаарарга көмөлөһөллөр.

Кырдьаҕас көлүөнэни өйүүр өссө биир салаанан “иитэр дьиэ кэргэн үнүстүүтэ” буолар. Бүгүн Саха Сирин 30 улууһугар маннык дьиэ кэргэттэргэ 245 кырдьаҕас киһи уонна инбэлиит олорор. Көрөр-харайар дьоҥҥо ый ахсын 27418 солк. төлөбүр көрүллэр.

Уһун болдьохтоох көрүү-истии систиэмэтэ эмиэ сайдан эрэр, бу «Дьиэ кэргэн» нассынаалынай бырайыак чэрчитинэн, олоххо киирэр. Быйыл федеральнай пилотнай бырайыак бэйэтин дьайыытын алта муниципальнай тэриллиигэ диэри кэҥэттэ. Урут кыттыбыт улуустарга Сунтаар уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустара холбостулар. Итиннэ уһун болдьохтоох көрүү-истии систиэмэтигэр өрөспүүбүлүкэ 333 олохтооҕо хабылынна, ол иһигэр Анал байыаннай дьайыы икки кыттыылааҕа. Бырайыагы олоххо киллэрэр туһугар 236 саҥа үлэ миэстэтэ таһаарылынна, бу көрүү-харайыы көмөлөһөөччүлэрин 207,5 штатнай единицата буолар. Систиэмэ Горнай, Нам, Таатта, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас уонна Сунтаар улуустарыгар үлэлиир.

Комплекснай реабилитацияны аастылар

Өрөспүүбүлүкэбитигэр 2026 сыл саҕаланыаҕыттан социальнай тэрилтэлэргэ 4651 киһи, ол иһигэр 3978 инбэлиит уонна 673 инбэлиитэ суох киһи комплекснай реабилитацияны ааста. Бу туһунан үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтэ иһитиннэрдэ.

Реабилитация кууруһа 18-21 халандаарынай күн устата барар. Маннык кииннэргэ хас биирдии киһини мультидисциплинарнай биригээдэ үлэлэтэр: быраас, ЛФК инструктора, физиотерапевт, массаас исписэлииһэ, психолог, эрготерапевт, логопед, дефектолог уонна атын исписэлиистэр. Киирэргэ булгуччулаах диагностика оҥоһуллар — бу киһиэхэ тус наадыйыытын быһаарарга, реабилитация сабаҕалааһынын оҥорорго уонна анал сүбэлэри биэрэргэ көмөлөһөр.

Кииннэргэ тус уонна бөлөҕүнэн дьарыктар ыытыллаллар, идэлээх психологическай көмө оҥоһуллар, бөлөҕүнэн трениннэр тэриллэллэр, эбии профессиональнай хайысхалааһын боппуруостарынан сүбэлэр-амалар бэриллэллэр.

Санатан эттэххэ, Саха Сиригэр сэттэ реабилитациялыыр киин уонна реабилитация отделениелара, ол иһигэр түөрт — оҕолорго анаан үлэлииллэр. Сыллата манна 9 тыһ. тахса инбэлиит уонна инбэлиит оҕо комплекснай реабилитацияны ааһар. Тэрилтэлэр Дьокуускайга, ону тэҥэ Нерюнгри, Амма, Ньурба уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар бааллар.

Түһээн төлөбүрүн төннөрүү

Ыстатыйам түмүгэр Саха Сиригэр 2025 сыллааҕы дьиэ кэргэн сыллааҕы түһээн төлөбүрүн ыларга сайабылыанньалары тутуу салҕанарын туһунан сырдатыам. Докумуоннары 2026 сыл алтынньы 1 күнүгэр диэри биэриэххэ сөп. Саҥа судаарыстыбаннай өйөбүл миэрэтэ Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Дьиэ кэргэн» нассынаалынай бырайыак чэрчитинэн бэс ыйын 1 күнүттэн үлэлиир уонна Арассыыйа социальнай пуондатынан бэриллэр.

Түһээн төлөбүрүн төннөрүүнү дьон үксүн “Дьиэ кэргэн төлөбүрэ” диэн ааттыыр. Ол эбэтэр, төрөппүттэр тустаах усулуобуйалары тутустахтарына, урут төлөөбүт дохуоттарыттан нолуогу (НДФЛ) төнүннэрэр кыахтаналлар. Төлөбүрү ылар бырааптаахтар: 18 саастарыгар диэри (эбэтэр оҕо күнүскү көрүҥүнэн үөрэнэр түгэнигэр 23 сааһыгар диэри) икки уонна онтон элбэх оҕону иитэр төрөппүттэр. Төрөппүттэр (иитэ ылбыт дьон, эпиэкэлэр, попечителлэр) Арассыыйа Федерациятын кыраасданнара буолаллара уонна дойдуга олороллоро ирдэнэр.

Төлөбүрү ыларга хас да усулуобуйаны тутуһар наада. 2025 сылга дьиэ кэргэн биир киһитигэр тиксэр орто дохуота эрэгийиэҥҥэ 2025 сылга олохтоммут биир киһиэхэ тиийинэн олоруу алын кээмэйин 1,5 аһара барыа суохтаах. Ону таһынан, төрөппүттэр дохуоттарыттан түһээн (НДФЛ)  төлөөбүт, дьиэ кэргэн баайа-дуола туруоруллубут ирдэбиллэргэ эппиэттиэхтээх, элимиэҥҥэ иэс суох буолуохтаах.

Төлөбүр кээмэйэ НДФЛ уопсай сууматын уонна 6% ыстаапканан ааҕыллыбыт нолуок сууматын икки ардыларыгар араастаһыыта. Хас биирдии төрөппүт бэйэтин нолуоктанар дохуотун учуоттанан, төлөбүрү бэйэтэ оҥорторор бырааптаах. Ол эрэн анал нолуок эрэсиимнэрин туһанан НДФЛ төлөөһүнтэн босхоломмут бэйэ дьарыктаах дьон уонна урбаанньыттар, НДФЛ төлөөччүлэр ахсааннарыгар киирбэт буолан, бу өйөбүл миэрэтинэн туһанар кыахтара суох.

Сайабылыанньаны судаарыстыбаннай өҥө порталыгар, ону тэҥэ элбэх хайысхалаах киин, Арассыыйа социальнай пуондатын Саха Сиринээҕи салаатын килийиэннэри кытта үлэлиир сулууспаларыгар тиийэн биэриэххэ сөп.

Галина МАТВЕЕВА.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.