Общество

Муосталары тутуу, өрөмүөннээһин

Тустаах бырайыак быйылгы былаанын быһыытынан Өлүөхүмэ улууһугар Улахан Черепаниха, Кыра Черепаниха уонна Дьороох, ону тэҥэ Сунтаар улууһугар Улахан Харыйалаах үрэхтэри туоруур муосталары ирдэбилгэ эппиэттиир гына өрөмүөннээбиттэр. СӨ Тырааныспарга министиэристибэтэ билиһиннэрбитинэн, ити этиллибит муосталар уопсай уһуннара 230,4 м тэҥнэһэр.

Өрөспүүбүлүкэбит суоллара элбэх үрэхтэринэн уонна үрүйэлэринэн ааһалларынан сибээстээн үчүгэй бигэ туруктаах муосталары тутуу улахан оруоллаах, дьыл хайа да кэмиттэн тутулуктаммакка сырыы баар буоларын хааччыйаллар.

2019 сылтан муосталары систиэмэлээхтик саҥардыы саҕаланан барбыта. Саҥаны туталлар, баар муосталары уларытан оҥороллор уонна өрөмүөннүүллэр. Тырааныспар министиэристибэтэ иһитиннэрбитинэн, 2019 сылтан баччаҕа диэри өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн 71 муоста турар сирэ-уота саҥардыллан оҥоһуллара ситиһиллибит, балар уопсай уһуннара 4040-тан тахса м (погоннай)куоһарар. Көрөрбүт курдук, элбэх үлэ үмүрүтүллүбүт. Маннык кээмэйдээх үлэлэр эрэгийиэҥҥэ олох хаачыстыбатыгар быһаччы дьайаллар. Балар нэһилиэнньэлээх пууннар икки ардыларыгар айан тохтоло суох барарын хааччыйаллар, суолга сырыы куттала суох буолуутун үрдэтэллэр. Бу сыыппаралар биири этэллэр: уонунан нэһилиэнньэлээх пууннар олохтоохторо сайын поруомунан туораары хастыы да чаас уочараттаан туралларыттан босхолоннулар.

Суоллары оҥоруу

Эрэгийиэннээҕи суолталаах суоллары тутуу, уларытан оҥоруу уонна олорго хапытаалынай өрөмүөн салҕанар диэн «СӨ Суолларын управлениета» иһитиннэрэр. 2026-2028 сылларга былааннаныллыбыт сүрүн эбийиэктэри тутуу үлэтэ этэҥҥэ баран иһэр.

Алтынньыга Дьокуускайга икки эбийиэк үлэҕэ киирдэ. «Олох-дьаһах инфраструктурата» нассынаалынай бырайыак чэрчитинэн В.П. Ефимов аатынан уулуссаҕа уонна Хабаров – Ярославскай – Чернышевскай – Ефимов уулуссаларын быһа охсуһууларыгар хапытаалынай өрөмүөннэр ыытылыннылар.

Быйыл Саха Сиригэр икки эбийиэги “нуултан” саҕалаан олоххо киллэрэ сылдьаллар. Ол курдук, Чурапчы улууһугар 12,97 км уһуннаах “Абаҕа” уонна Намныыр суолтан Жатайга «Кэскил туочуката» диэн үөрэх комплексыгар уонна онно баар микро-оройуоҥҥа диэри 2,2 км уһуннаах суоллар оҥоһуллан түмүктэнэн эрэллэр.

Дьокуускай куорат иһигэр «Умнас» суолун 20-тэн 28-с км диэри тупсаран оҥоруу үлэтэ барар. Быйыл былаан быһыытынан ууну аһарар ситими таҥыы уонна эргийэр суоллары оҥорбуттар, сибээс ситимнэрин уларытан түмүктээн эрэллэр.

Мииринэй улууһугар икки эбийиэккэ хапытаалынай өрөмүөн түмүктэнэн эрэр. Ол курдук, Мииринэй куораты федеральнай «Бүлүү» тыраассатыгар холбуур «Анаабыр» суолун учаастагар маһы кэрдии, эргэ бүрүөһүнү көтүрүү, олоҕун аллараа араҥатын оҥоруу, турбалары таҥыы ыытыллыбыт. Эбийиэги 2027 сылга үлэҕэ киллэрэр былааннаахтар.

Иккис эбийиэгинэн Удачнай куоракка «Эрэл» микро-оройуонтан «Удачнай» сир аннынааҕы рудник бырамыысыланнай былаһааккатыгар диэри тиийэр 2,74 км уһуннаах суолу оҥоруу буолар.

«Нам» массыына суолуттан Кангаласс бөһүөлэккэ диэри барар 12,6 км уһуннаах суолга хапытаалынай өрөмүөн ыытылынна. Алта км-дээх бастакы учаастагы былырыын үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Иккис учаастакка бүрүөһүн бары сүрүн араҥалара ууруллубуттар, соччото суох учаастактары бөҕөргөппүттэр, анал күрүөлэри уонна суол бэлиэлэрин туруорбуттар.

Мэҥэ Хаҥалас улууһугар быйыл «Амма» суолун 38-с км-тэн 43-с км-гэр диэри хапытаалынай өрөмүөнү саҕалаабыттар. Өлүөхүмэҕэ «Муухтуйа» суолугар улахан уйуктаах, таһаҕас тиэйэр тимир көлөлөр ыйааһыннарын уонна кээмэйдэрин бэрэбиэркэлиир автоматическай пууну таҥан туруорбуттар.

Ленскэй улууһугар «Умнас» массыына суолун 972-с км-тэн 980-с км диэри учаастакка өрөмүөн үлэлэрэ салҕаналлар. Эбийиэги өрөмүөннээһин икки түһүмэҕинэн барар. Бастакы түһүмэххэ 977-с км-тэн 980-с км-гэ диэри учаастак киирэр, бу сыл балаҕан ыйыттан өрөмүөн саҕаланан билигин түмүктэнэр кэрдиискэ кэлбит. Иккис түһүмэххэ 972-с км-тэн 977-с км-гэ диэри учаастак хапсар, өрөмүөнү ыытыы 2027 сылга былааннаныллыбыт. Бүгүҥҥү күҥҥэ бастакы түһүмэххэ сүрүн тутар-таҥар үлэлэр үмүрүтүллүбүттэр, 12,5 тыһ. тахса куб. м кумахтаах буору таһан куппуттар, 7,6 тыһ. тахса куб. м иэннээх суол үрдүн оҥорбуттар. Санатан эттэххэ, бу түһүмэххэ былаан быһыытынан ууну аһарар биир эрэ турбаны таҥан туруоруу көрүллүбүтүн үрдүнэн кыраапыгы инники түһэн, 1,5 м диаметрдаах түөрт турбаны таҥан оҥорбуттар.

«Умнас» массыына суола өрөспүүбүлүкэҕэ тырааныспар сырыытын хааччыйар биир сүрүн хорук тымырынан буолар, кини Дьокуускай куораты соҕуруу уонна арҕаа оройуоннары кытта ситимниир. Манна баар учаастагы өрөмүөннээһин айан-сырыы куттала суох уонна табыгастаах буоларын хааччыйыаҕа.

Бэдэрээтчит тэрилтэлэр бары тиэхиньикэнэн уонна идэлээх каадырдарынан толору хааччыллыылаахтар. Үлэҕэ ылыныллыбыт кыраапыктан хаалыы суох.

Түмүк оннугар

Ааспыт сыл түмүгүнэн, «Олох-дьаһах инфраструктурата» нассынаалынай бырайыак көмөтүнэн Саха Сиригэр 130,69 км уһуннаах, ол иһигэр 109,47 км уһуннаах эрэгийиэннээҕи суол тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Нассынаалынай бырайыактар 2026 сылга бары социальнай хайысхалаахтар. Оптуобустары саҥардыы, суолга куттал суох буолуутун ситиһии, муосталары саҥардыы уонна саҥа суоллары оҥоруу айаны сыыдамсытыахтаах, саахал тахсыытын аҕыйатыахтаах. Маны сэргэ, олохтоохторго мэдиссиинэ уонна үөрэх өҥөтүн чугаһатар.

Галина МАТВЕЕВА.

Хаартыскалар: СӨ Тырааныспарга министиэристибэтин МАХ ханаалыттан.