Устуоруйа

Кини уруккуттан дьаныһан туран чинчийбит хайысхатын - Уус Алдан сиригэр турбут бастакы Өлүөнэтээҕи остуруок сирин чопчу бу манан турбута диэн чуолкайдаары улахан үөрэтэр, билэр, хаһар да үлэлэри ыытар. Билигин ол чинчийиитин өссө дириҥэтэн үөрэтэрин бэлиэтиэххэ сөп. Бу ыстататыйаҕа ону болҕомтолоох ааҕааччы тута билиэҕэ, сэрэйиэҕэ дии саныыбыт.  

ххх

Түҥ былыргы үһүйээннэр кэпсииллэринэн, суоттулар биир биллэр-көстөр төрүттэрэ Өнөкүй баай билиҥҥи “Доҕордоһуу” музейыттан чугас Арыы Тиит бөһүөлэгин сиригэр-уотугар олох олорон ааспыта. Биллиилээх учуо­най А.П.Окладников 1942 сыллаахха бу эргин хаһыылары оҥоро сылдьан, олохтоох кырдьаҕастартан ыйдаран, Өнөкүй өтөҕүн оннун чинчийэн көрбүтүн туһунан отчуотугар суруйар.

Онно ааҕабыт: “… До сих пор около Якутска и в соседних районах вообще небыло известно сколько-нибудь древних якутских поселений .., которые можно бы связать с именами тех или иных исторических личностей… Руководствуясь этими соображениями, мы и решили, хотя бы частично, исследовать указанные местными жителями остатки “Онюкеева жилища”, находящегося в глубине кырдала Арыы-Тиит, на расстоянии около 200 м. от берега Лены.
По рассказам местных жителей на поляне Арыы-Тиит в глубокой древности жили их предки. … родоначальники соттинцев Онюкей и Чингада, известные no легендам, рассказывающим о кровавых меж­родовых расnрях. … Из вещей найдены только куски резаной бересты, а так же … несколько железоплавительных шлаков и куски березового вара… Следует особо отметить, что вместе с фрагментами глиняных сосудов оказались также обломки тонкостенного стеклянного изделия, повидимому, бокала или стакана (прозрачного и довольно чистого по цвету). Последняя находка ясно показывает, что этех относится к моменту, когда на Средней Лене уже были русские. Редкие и потому и дорогие, чужеземные вещи, естественно, раньше всего могли поя­виться только у богатых и знатных людей. Такими как мы видели, и рисует предание самого Онюкея и его сыновей, живших в XVII веке.
Можно, следовательно, полагать, что раскопанное на кырдале Арыы-Тиит жилище, действительно, так или иначе связано с героями Соттинского предания и является памятником того времени. Нужно только пожелать, чтобы подобных поселений, связанных с именами определенных исторических личнос­тей XVII-XVIII вв. раскопано было больше …” (А.П.Окладников Ленские древнос­ти, стр.21-27)
Биллиилээх учуонай А.П. Ок­ладников сүүсчэкэ сыл анараа өттүгэр тоһоҕолоон бэлиэтээбит ыллыктаах өйүн-санаатын ылынан, биһиги, билиҥҥи дьон, өбүгэбит Өнөкүй өтөҕүн булан, дьон-сэргэ билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарар кэммит кэлбитин бириэмэ бэйэтэ модьуйда. Маныаха сүдү киһибит Суорун Омоллоон саха дьонугар оҥорон хаалларбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи суол­талаах Суоттутааҕы түмэлин үлэһиттэрэ, улуус кыраайы чинчийээччилэрэ былааннаах үлэни-хамнаһы саҕалаабыттарын нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ салалтата болҕомтоҕо ылан өйүөхтэрэ диэн эрэнэбит.
Дьиҥэр, Арыы Тиит үтүмэн үйэлэр түгэхтэригэр түһэр олус баай историялаах, улуус­пут биир саамай ытык сирэ. Бу сиргэ Семен Дежнев Өнөкүй баай кыыһын Абакайаада Сүчүнү ойох ылан, Любим диэн уол оҕоломмуттара. Абакай уонна аатырбыт айанньыт Семен Дежнев оҕолорун тус олоҕун туоһулуур докумуоннар көһүннүлэр. (Любим Дежнев дьылҕатын туһунан кэлин тахсыыларга сиһилии суруйуом.) Оттон Өнөкүй баай Суотту кытылыгар Ленскэй остуруогу туппут Петр Бекетовы уонна кини кэнниттэн осту­руокка бирикээсчитинэн олорбут Парфений Ходыревы кытта ыкса билсэрин, доҕордуу сыһыаннааҕын туһунан доку­муоннар элбэхтэр. Олортон биир­дэригэр ааҕабыт: ”Февраля в 19 день бил челом якут Бетунской волости Книга на якута Онюкея в отгонных кобылах, и Парфеней (Ходырев) сказал ему так: пожалуй де Книга, не бей челом мне на того Онюкея, мне, де, он друг…”
Үгүс үөрэхтээхтэр Петр Бекетов бастакы Ленскэй осту­руо­гу Чы­маадай хочотун хотугулуу-­илиҥҥи уһугар Арыы Тиит Кэ­йиҥэстээҕин аллараа өттүгэр туппута диэн сабаҕалыыллар. Ол эрээри бастакы осту­руок турбут миэстэтэ билигин да чуол­кай­дана, чопчулана илик. Күн бүгүн ити боппуруоска дьон-сэр­гэ болҕомтото лаппа күүһүрэн турар.

Тус санаабар, былыргы төрүттэрбит олорон ааспыт олохторун ахсарбат буолуу – сыыһа суолу талыы. Былыргыны билэ-көрө сатааһын суолтата олус дириҥ. Манна эрэ баар биһиги сахалар норуот быһыытынан олорон кэлбит уустук олохпут устуоруйата, оччотооҕу ыар быһыы-майгы дьиҥ кырдьыга, норуот быһыытынан эккэ-хааҥҥа иҥэриммит төрүт өйбүт-санаабыт, төрдүбүт-ууспут туһунан тулхадыйбат билиибит. Олору оҕолорбутугар, ыччаппытыгар кырааската суох, хайдах баарынан билиһиннэрии, биһиги көлүөнэ дьон кинилэр иннилэригэр ытык иэспит. 

Хаартыска Павел Пермяков архыыбыттан