ххх
Булуохпут дуо, бастакы остуруок турбут сирин?!
Петр Бекетов, ала чуо, бороҕоттор сирдэригэр кэлэн остуруок тутарыгар хас да төрүөт баар эбит. Ол курдук, олохтоох кырдьаҕастар кэпсиир үһү-бадах үһүйээннэригэр, Суоттуга бастакы нууччалар, эмэх маһы миинэн олох эрдэ кэлбиттэрин туһунан кэпсэнэр. Быйыл ити үһүйээн суругунан туоһутун ааҕан бары да соһуйдубут: «…весной 1620 года пятеро промысловиков Фома Пермяков и Габышевы и еще один отплыли вниз по реке Лене. … Отплывшие достигли территории современных Соттинцев и Борогона, где жили 15 лет». (С.И. Вахрин «Тайны якутских фамилий» стр. 275). Ити дьон уонна Суотту сиригэр бастакы кэлии казактар бука бары кэриэтэ, саха дьахталларын бэргэһэлээн ойох ылбыттарын архыып докумуоннара кэпсииллэр. Ол курдук: «Первым завел себе якутскую семью есаул (десятник) Семейка Тимофеев сын Чуфарист. … Вторым был Семен Иванович сын Дежнев Семен Иванович Дежнев с супругой Абакаяда Сичю — сына Любима». Салгыы санаттахха, 1632 сыллаахха Бекетовы кытта кэлбит: Иванов, Федоров, Васильев, Осипов, Петров, Полуектов, Самсонов, Артемьев, Поротов, Ефимов, Варламов, Федосеев, Львов, Марков, Портнягин, Жирков, Абрамов о.д.а. фамилиялаах казактар сыдьааннара күн бүгүнүгэр диэри Суоттунан, Хоноҕорунан, Тумулунан бу сиргэ олороллор, үлэлииллэр.
Бу боппуруоһу анаан-минээн үөрэппит дьон суруйалларынан, Ленскэй остуруок оччолорго киин Саха сирин былыргы ийэ-аҕа устарын биир саамай түөлбэлээн, түмсэн олорбут сирдэрин-уоттарын саамай хабыллар хаба ортотугар, “…меж иными многими улусами среди всей земли”, сиринэн уонна уунан айан суолларын олох оройдоругар, олус табыгастаах сиргэ тутуллубута. Ону оччотооҕу казак Ивашко Иванов да суруга туоһулуур: “Острожек поставлен на берегу у Лены реки к лесу и к угодью, а около того острожку живут многие конные и пешие якуты, родами тысяч с десять и больше, и животины их коров и лошадей много… А опричь того места, где Петр Бекетов поставил острожек, в ином месте острогу или города поставить негде, потому что тот острожек поставлен угожем месте”.
Итинник, буолаары буолан кылгас кэм иһигэр, элбэх саха дьоно түөлбэлээн олорор сирдэрин хабыллар хаба ортотугар, олохтоохтор сөбүлэҥнэрэ, кинилэртэн өйөбүлэ суох ханнык да тутууну ыытар кыайтарбата чахчы. Ону Орто Өлүөнэ уонна Алдан өрүс сахалара эрдэ кэлэ сылдьыбыт: Пантелеймон Пянда, Антон Добрынскай, Василий Бугор этэрээттэрин сэриилээн төттөрү кыйдаабыттара чаҕылхайдык туоһулуур. Кинилэр кэннилэриттэн 1631 сыл сааһыгар, киин Саха Сиригэр остуруок тутар сорудахтаах Иван Галкин кэлэн эмиэ, сыалын сиппэккэ төннөр. Ити эрээри Галкин 1631 сыллааҕы дьаһааҕын кинигэтигэр: «…от князцев Сергуя (Одейский) Бурухи (Мегинский), Сотая Ижиля (Борогонский), Ногуя (Бетунский), Семены Улты (Бетунский)» күүс өттүнэн дьаһаах хомуйбутун туһунан суруйар. Галкин ити сырыытыгар остуруогу кыайан туппатаҕа эрээри, ханна уонна хайдах тутар туһунан толору өйдөбүллээх эргиллибитин сабаҕалыахха сөп.
Эһиилигэр, Петр Бекетов этэрээтэ бу сырыыга остуруогу хайаан да тутар сыаллаах кэлэр. Олохтоох үһүйээннэр уонна архыып докумуоннара кэпсииллэринэн, киниэхэ саха кинээстэриттэн бастакынан Лөгөй Тойон кэлэн андаҕайбыта диэн буолар. Ити бүтүн саха дьонун инники дьылҕатын быһаарбыт улахан суолталаах Аан Дархан андаҕар, мээнэҕэ бэриллибэтэҕэ чахчы. Петр Бекетов, бастатан туран, тутуу барыахтаах сириттэн чугас баар, ону ааһан остуруоктаах Бөтүҥ кинээстэрин Семен Ултаа уонна Камык утарылаһыыларын кырыктаахтык хам баттыыр. Салгыы: «Преодолев в августе-сентябре 1632 г. … Шора, Шуреняка, Ногуя, …”, күһүнүгэр Мэҥэ сиригэр тахсан “Бурука”, салгыы Хатылы кинээһэ «Инен-оюн» дьонун бас бэриннэрэн кэлэр. Ити сырыыларга Лөгөй Тойон Бекетовы кытта тэҥҥэ сылдьыһан бэйэтин ыллыктаах, ылыннарыылаах тылын-өһүн саха дьонугар тиэрдибитэ ситиһиилээх сырыыларга тирэх буолбуттарын докумуоннар туоһулууллар.
Эһиилигэр саас эрдэ, Бекетов ох курдук оҥостон, Өспөх тойон дьонун сэриилии тахсар. Ити элбэх киһи өлүүлээх, дьулаан кыргыһыы саха дьонун уйулҕатын улаханнык аймаабыта. Үгүс аҕа уустара, Өспөх тойон курдук төрөөбүт, төрүт сирдэрин быраҕан кый ыраах, Дьэһиэйгэ, хоту Халымаҕа, Кытайга тиийэ күрүүргэ күһэллибиттэрэ. Оттон кыргыһан кыдыллыахха, норуот быһыытынан эстиэххэ, суох буолуохха сөбүн өйдөөн Лөгөй ыллыктаах тылын ылыммыт, киин Саха Сирин 32 кинээһэ, ол иһигэр Тыгыниттар кытта кэлэн Үрүҥ ыраахтааҕыга андаҕар биэрэн дьаһаах төлөөн барбыттара.
Сыыйа-баайа олох оннун булан, саха дьоно нууччаны кытта тус хоту сиргэ олохсуйа: Халыма, Верхоянскай, Чукуотка, Амур, Охотскай, Камчатка, Нуучча Америкатын баһылыы аарыктаах айаҥҥа туруммуттара.
Хаартыска ааптар
тиксэриитинэн
-
6
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
