Тыа сирин тимир көлө хоһуун дьоннорун ортолоругар ыытыллар күрэх иккис төгүлүн СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, Болугур, Бөтүҥ нэһилиэктэрин, Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Амма улууһун баһылыгынан 2015-2022 сылларга таһаарыылаахтык үлэлээн дьон убаастабылын ылбыт Николай Архипов сырдык аатыгар  тэрилиннэ.

Күрэхтэһии быйыл Тыа хаһаайыстыбатын сылынан нэһилиэктэр икки ардыларыгар ыытыллар  комплекснай спартакиада биир зачеттуур күрэҕэ  уонна бу сылга ананан ыытыллар тэрээһиннэргэ ахсыс күрэх буолар. Дьэ онон ким уйана –хатана биллэр, уопсай түмүккэ эмиэ быһаарыылаах баалы биэрэр күрэххэ Бөтүҥ нэһилиэгиттэн ураты бары нэһилиэктэр ситиһиилээхтик кытыннылар. Ол курдук Эмистэн, Болугуртан, Сатаҕайтан, Алтантан ыраах айаны аахсыбакка, сүүһүнэн килэмиэтири тимир көлөлөрүнэн айаннаан ньиргитэн кэлбиттэрэ хорсун санаа, нэһилиэк туһугар күүскэ кыһаныы туоһута.

“Күрэхпит Элэһин бааһыната диэн сиргэ бааһынаҕа ыытылынна. Нэһилиэк тыраахтырдаах эр дьоно бары киирэн хаары анньан былаһаакканы ыраастааһыҥҥа кыттыбыттара. Барыта сэттэ-аҕыс тыраахтыр үлэлээбитэ. Ону кытта тэрилтэлэрбит салайааччылара эр дьоннорун киллэрэн күрэх бэлэмигэр күүс-көмө буоллулар. Быһатын нэһилиэгинэн күргүөмүнэн киирэн бэлэмнээтибит. Хаһаайыстыбабыт, тэрилтэлэрбит эбиэт бэлэмнээтилэр. Кэлбит ыалдьыттар, кыттааччылар итии мининэн, чэйинэн хааччылла турдулар.  Күрэхтэһииттэн дьон астынан барбытыттан тэрийээччи дьон быһыытынан үөрэбит”, — диэн Соморсун нэһилиэгин баһылыга Алексей Кононов этэр.

Дьэ чахчы да бэлэм оһуобай диэххэ наада. Күрэхтэһии арыллар сирэ, тыраахтырдар практическай этаптарыгар киирсэр былаһааккалара, аны кэлбит дьон, кыттааччылар эбиэттиир сирдэрэ, бэл чэпчэтинэр да сир барыта көрүллэн, учуоттанан соморсуннар улуус күрэхтэһиитин үрдүк таһымҥа бэлэмнээбиттэрэ тута харахха быраҕыллар. Күрэхтэһиигэ барыта 13 нэһилиэктэн 14 хамаанда кытынна. Ол курдук соморсуннар тэрийээччи дьон быһыытынан икки хамаанданы бэлэмнээбиттэр. Манна даҕатан эттэххэ, Чакырга буолбут бастакы Николай Архипов аатынан күрэххэ чемпион үрдүк аатын ылан тураллар. Онон күрэх быйыл манна ыытыллар. Алексей Юрьевич бэйэтин эҕэрдэ тылыгар бу да сырыыга бастааммыт, кэлэр да үһүс күрэхтэһии манна буолара буоллар диэн баҕа санаатын тириэртэ.

Дьэ тыҥааһыннаах, этэргэ диэри эр киһи, уол оҕо уйана –хатана, сылбырҕата, мындыра биллэр күрэхтэһии күн киириэр, халлаан боруҥ-сорук буолуор диэри ыытылынна. Күн устата чаҕылхай күнүн бэлэхтээн, чэмэлкэй күн турбута. Барыта үс этабынан барда. Ол курдук бастаан теория боппуруостара буолла. Онтон дьэ саамай сүүрүүлээх-көтүүлээх практическай чаас. Манна хас биирдии хамаанда чилиэнэ бэйэтин тимир көлөтүнэн араас соруктары толордо. Ол барыта бириэмэҕэ буолла. Сыыһа тутуннахтарына 15 сөк. ыстараап эбиллэр. Дьэ уонна түмүккэ тоҥуу хаарынан  750 миэтэрэни сүүрдүүгэ эстафета ыытыллан, “хаар айан” манна буолла. Бу түһүмэхтэринэн барыта миэстэлэр быһаарыллыннылар. Ол курдук теория чааһыгар соморсуннар икки хамаандалара бастакы уонна иккис миэстэлэри ыллылар, үһүс Абаҕа хамаандата. Иккис уһун, киэҥ практическай  этапка бастакы миэстэни Болугур нэһилиэгин хамаандата (11 мүн. 46.71, биир да ыстарааба суох), иккис миэстэни Соморсун иккис  хамаандата (11 мүн. 36.60. 3 ыстарааптаах) уонна үһүс миэстэни Соморсун нэһилиэгин бастакы хамаандата (12 мүн. 24.96. биир да ыстарааба суох) ыллылар. Дьэ онтон халыҥ хаары тоҕо тэптэрэн бастакынан этапка кэлэн бастыҥ бириэмэни көрдөрөн Амма нэһилиэгин хамаандата бастаата. Иккис миэстэҕэ Алтан нэһилиэгин хамаандата, үһүс миэстэҕэ Сулҕаччы нэһилиэгин хамаандата  таҕыстылар.  Күрэх хаамыытын Михаил Чупров олус бэркэ комментарийдаан көрөөччүлэри сэргэхситтэ.

Дьэ онон уопсай түмүккэ кыайыылаахтар кимнээх буоллулар? Ол курдук  1 миэстэ Соморсун нэһилиэгин бастакы хамаандата ылла.  Иккис миэстэ эмиэ Соморсун иккис хамаандата уонна үһүс миэстэ Эмис нэһилиэгин хамаандата буоллулар. Бары кыайыылаахтар «REGUL»  матасыыкыл араас мааркатынан наҕараадаланнылар.  Салгыы миэстэлэри билиһиннэрэр буоллахха,  13 миэстэ Покровка,  12 миэстэ Амма Наахара, 11 миэстэ Болугур, 10 миэстэ Сатаҕай, 9 миэстэ Сулҕаччы, 8 миэстэ Чапчылҕан, 7 миэстэ Алтан, 6 миэстэ Чакыр, 5 миэстэ Абаҕа уонна 4 миэстэ Амма нэһилиэктэрэ буоллулар. Бары хамаандалар бэртээхэй бириистэри тутан, дойдуларыгар өттүк харалаах бардылар. Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов бэлиэтээбитинэн, бириис уопсай фондата биир мөлүйүөн солкуобай.

“Биһиги бу ытыктыыр, убаастыыр салайааччыбыт Николай Архипович Архипов саҕалаабыт үлэ дьонун өрө тутар, механизатордарга болҕомтону уурар, кинилэри  тургутар күрэҕэр кыттыспыт бар дьоммутугар, биир дойдулаахтарбытыгар, Соморсун нэһилиэгин бары олохтоохторугар уонна кытта кэлбит хоһуун үлэһит уолаттарга  дириҥ махталбытын тириэрдэбит. Бу быйылгы Тыа хаһаайыстыбатын биллэрбит сылбытыгар ахсыс күрэх буолар. Кинилэр бары үрдүк таһымнаахтык ыытылла тураллар. Инникитин да ытыктыыр киһибит саҕалаабыт күрэҕэ кини аатын сүгэн ыытылла туруоҕа диэн эрэннэрэбин”, — диэн этэр улуус баһылыга Степан Кузьмин.

Күрэх күндү ыалдьыттарынан Николай Архипович аҕата Архип Архипович, олоҕун аргыһа Оксана Ивановна уонна бииргэ төрөөбүттэрэ, аймахтара буоллулар. Кинилэр бу күрэххэ эмиэ бэйэлэрин анал бириистэрин туруоран тураллар.

“Маннык күрэх тэриллэригэр, Николай Архипович саҕалаабыт күрэҕэ тохтообокко ыытыллан иһэриттэн биһиги олус үөрэбит уонна улуус салалтатыгар, баһылык Степан Николаевич Кузьмиҥҥа, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Семенович Кононовка дириҥ махталбытын тириэрдэбит. Николай Архипович бэйэтэ тыа хаһаайыстыбатын эйгэтин киһитэ буолан, үлэһит тыа дьонун олус убаастыыра, кинилэр күүстээх үлэлэригэр сүгүрүйэрэ. Бу күрэҕи эмиэ сылгыһыттарга, ыанньыксыттарга анаммыт күрэх баар, онтон саамай оту –маһы тиэйэр, күүстээх үлэни оҥорор механизатордарга суох диэн бэйэтэ баҕаран туран тэрийбитэ. Маннык курдук күрэх урукку сылларга баар эбит гынан баран, кэнники умнуллан, симэлийэн хаалбыт. Ону сөргүтүөххэ диэн баһылыгынан талыллан баран этии киллэрэн ыыппыта. Ол кини суох буолбутун да кэннэ, салҕанан, кини аатынан бу иккис төгүлүн тэрээһиннээхтик ыытылла турарыттан, элбэх кыттааччылаах буолбутуттан биһиги дьиэ кэргэн бары үөрэбит уонна өссө төгүл махтал тылларын этэбит. Инникитин да ыытыллар күрэхтэргэ күүс-көмө буола туруохпут”, — диэн олоҕун аргыһа Оксана Ивановна санаатын үллэһиннэ.

Дьэ аныгыс күрэх икки сылынан  чемпионнаабыт Соморсун нэһилиэгэр ыытыллыа. Ол гынан баран тэрийэр хамыыһыйа быһаарыыта баҕар уларыйыан сөп диэн эттилэр. Өссө инникитин тэрийээччилэр күрэҕи өрөспүүбүлүкэ таһымнаах оҥорор былааннаахтар.

“Амма олоҕо” хаһыат