Олохтоох салайыныы

450 бэрэстэбиитэл кытынна

Муниципальнай тэриллиилэртэн, федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи былаас уорганнарыттан, Федерация Сэбиэтиттэн, Судаарыстыбаннай Думаттан, уопсастыбаннай түмсүүлэртэн уонна урбаан эйгэтиттэн 450 кэриҥэ бэрэстэбиитэл кытынна. Уопсайа 89 эрэгийиэнтэн муһуннулар, ону сэргэ бары улуустартан баһылыктар, дьокутааттар анаан кэллилэр. Пуорум дьыалабыай бырагырааматыгар визионерскай лиэксийэлэр, маастар кылаастар, муниципальнай быраактыка мастарыскыайа уонна панельнай дискуссия баар буоллулар.

Пуорум үөрүүлээх аһыллыытыгар Ил Дархан Айсен Николаев эҕэрдэлээн туран, Саха Сирин ситиһиитин, олоҕун-дьаһаҕын билиһиннэрдэ. Бу күн олохтоох салайыныы уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ “Үүнүү-сайдыы тирэҕэ: сир-уот сайдыыта” диэн тиэмэҕэ санааларын үллэһиннилэр, араас былаһааккаҕа кытыннылар. Иккис күн эригийиэннэр муниципалитеттарын баһылыктара, биисинэс уонна бырабыыталыстыба уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ араас былаһааккаҕа бүгүҥҥү кыһалҕалары ырыттылар уонна өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар туһуламмыт салайар үлэ бастыҥ уопутун кытта билистилэр.

Саха Сирин ыалдьыттара Бүтүн Арассыыйатааҕы III  муниципальнай пуорум эрэгийиэннээҕи күннэрин чэрчитинэн Горнай уонна Нам улуустарыгар сылдьан тупсаҕай көстүүлээх эйгэни тэрийиигэ  үлэ хайдах барарын билистилэр.

Эрэгийиэн күннэригэр этиллибит ситиһиилээх быраактыкалар, көҕүлээһиннэр “Төрүт дойду – Арассыыйа күүһэ” III төгүлүн ыытыллар бүтүн Арассыыйатааҕы муниципальнай пуорумҥа сүрүн төрүт буолуохтара. Пуорум 2026 сыл муус устарыгар ыытыллыаҕа. Санатан эттэххэ, дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дьаһылынан тэриллэр, муниципальнай тэриллиилэри сайыннарар, өйүүр тыын суолталаах боппуруостары көрөллөр.

Пуорум чэрчитинэн “Сулууспалааһын” муниципальнай бириэмийэни туттарыы тэрээһинэ буолла. Бириэмийэни уопсастыбаҕа, нэһилиэнньэҕэ туһалаах үлэни ыытар, олоҕун суола, тус ситиһиилэрэ холобур буолар сулууспалаах үлэһиккэ туттараллар. 

Ил Дархан: “Муниципалитеттар норуоту кытта чугастар”

Ахсынньы 12 күнүгэр Ил Дархан Айсен Николаев пуорум кыттааччыларын кытта көрсөн аһаҕас кэпсэтиигэ кытынна. Кэпсэтии эрэгийиэннэргэ көдьүүстээх салайыы сүрүн бириинсиптэрин тула барда. ВАРМСУ кыттыгас-бэрэссэдээтэлэ, РФ Бэрэсидьиэнин Сэбиэтин президиумун чилиэнэ Ирина Гусева модератордаата. Ил Дархан муниципалитеттар нэһилиэнньэҕэ ордук чугастарын, толору эппиэтинэһи сүгэллэрин, ураты суолталаахтарын бэлиэтээтэ. Биир сүрүн уратылара – олохтоохтору кытта тус көрсүһүүлэрэ. “Норуоту кытта сибээс сүттэҕинэ, кыһалҕа үөскүүр. Туруоруллубут соруктар төһө туолан иһэллэрин билэргэ дьону-сэргэни кытта үгүстүк көрсүөххэ, сибээһи тутуохха наада. Ити – саамай суолталаах”, – диэн Ил Дархан эттэ.

Ирина Гусева эрэгийиэн салайааччытыттан олоҕун суолуттан, Дьокуускайы салайбыт кэмнэриттэн саҕалаан, муниципальнай тэриллиилэри кытта хардарыта сыһыанын уонна 33-ФЗ №-дээх Федеральнай саҥа сокуоҥҥа олоҕуран олохтоох салайыныы сайдар кэскилин ыйыталаста.  

Ил Дархан Дьокуускай куораты салайбыт сылларыгар улахан уопуту ылбытын, ол өрөспүүбүлүкэни салайарыгар улаханнык көмөлөспүтүн эттэ. Улахан хабааннаах үлэлэртэн биирдэстэринэн хаарбах туруктаах дьиэлэртэн көһөрүүнү эттэ. Кини куораты салайбыт сылларыгар 20-50 сс. элбэх дьиэ көтөрүллүбүт. Бу хайысхаҕа Дьокуускай билигин эмиэ Арассыыйа үрдүнэн үчүгэй көрдөрүүлээх.

Ураты болҕомтотун “Былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан” 33-ФЗ №-дээх Федеральнай саҥа сокуоҥҥа уурда. Олохтоох бэйэни салайыныы эрэгийиэннээҕи сокуона ылыллыбытын санатта. Өрөспүүбүлүкэҕэ дьүүллэһии эрдэттэн ыытыллыбыт, ол иһигэр муниципальнай таһымҥа эмиэ. Ол курдук, сэтинньигэ Ил Түмэн дьокутааттара бу сокуон бырайыагын маҥнайгы ааҕыыларыгар ылыммыттар.

Өрөспүүбүлүкэ сайдыытын түстэһэр бырайыактары сырдатта. Айсен Николаев этэринэн, былаас сүрүн соруга – ыччат атын тас дойдуга таласпакка, төрөөбүт дойдутугар хаалан сыалын-соругун олоххо киллэрэрин ситиһии, онно табыгастаах усулуобуйаны тэрийии. Ол иһин өрөспүүбүлүкэ куоракка аныгылыы эйгэни үөскэтэргэ үлэлэһэр, киинэ индустриятын, IT-бырайыактары уонна айар эйгэни сайыннарарга дьулуһар.

Айсен НИКОЛАЕВ, Ил Дархан: – Биһиги, Саха Сирин олохтоохторо, дойдубут саамай улахан уонна тымныы эрэгийиэнин олоҕун-дьаһаҕын, сайдыытын туһунан кэпсиирбит элбэх. Төһө да тыйыс тымныы, уустук логистикалаах сиргэ олордорбут биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа эрэллээх экэнэмиичэскэй тыылынан буолар. Ол курдук, улахан инфраструктурнай бырайыактары олоххо киллэрэбит, бырамыысыланнаһы, креативнай экэниэмикэни уо.д.а. сайыннарабыт. Ону сэргэ, биллэн турар, атын эрэгийиэннэртэн, биир үлэҕэ буһа-хата сылдьар дьоммутуттан үөрэнэрбит эмиэ элбэх.

Евгений ГРАЧЕВ, ис бэлиитикэҕэ РФ Бэрэсидьиэнин управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы: 

– Пуорум эрэгийиэннээҕи күннэрэ муниципалитеттары сайыннарар сытыы боппуруостары быһаарсар сүрүн былаһаакка буолла. Сорукпут – баар кыһалҕалары кэмигэр уонна араас өрүттээхтик быһаарыы. Ил Дархан Айсен Николаевка сылаастык көрсүбүтүн иһин махтанабыт. Пуорум эрэгийиэннээҕи күннэрин Саха Сиригэр ыытарбыт түбэһиэх буолбатах: бу эрэгийиэн тиһиктээхтик сайда турар. Демографиятын көрдөрүүтүнэн дойдуга инники кэккэҕэ сылдьар. Өрөспүүбүлүкэ киэҥ-нэлэмэн сирин-уотун, ураты айылҕатын учуоттаан үгүһү ырыттыбыт, уопут атастастыбыт, саҥа соруктары туруордубут.

Ирина ГУСЕВА, ВАРМСУ кыттыгас-бэрэссэдээтэлэ, олохтоох салайыныыны сайыннарыыга РФ Бэрэсидьиэнин Сэбиэтин президиумун чилиэнэ:

– Дьокуускайга сир-уот (территория) сайдыытын дьүүллэстибит. Эрэгийиэн төһө да киэн сиринэн тайаан олохсуйдар  национальнай сыал-соурк ситиһиилээхтик олоххо киирэр. Манна өрөспүүбүлүкэ улахан кыахтаах (потенциаллаах) диэн көрдүм. Сир баайдаах буолан экэниэмикэ сайдар, ол манна олохтоох норуоттар култуураларын, төрүт үгэстэрин кытта ыкса ситимнээх. Бу хайысха “Төрүт дойду – Арассыыйа күүһэ” пуорум сүрүн соругар сөп түбэһэр.

Дьокуускай маастар-былаанын билиһиннэрдилэр

“Төрүт дойду – Арассыыйа күүһэ” пуорум эрэгийиэннээҕи күннэригэр Дьокуускай маастар-былаанын билиһиннэрдилэр. Ону тэҥэ куорат бөдөҥ тэрилтэлэригэр сырыттыннардылар. Социальнай тутуулартан саҕалаан Өлүөнэ муостатын тутууга тиийэ араас хайысхалаах бырайыактары көрдөрдүлэр.

Дьокуускай баһылыга Евгений Григорьев эппитинэн, федеральнай структураны уонна өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын кытта ыытыллыбыт улахан үлэ түмүгэнэн данал окумуон оҥоһуллубут. “Бырайыак бартыбыалыгар уопсайа 95 бырайыак киирэр. Үбүлээһин уопсай кээмэйэ – 470 млрд солк тахса. 2030 сылга диэри бырайыактары барыларын олоххо киллэрэр былааннаахпыт. Дьокуускай 400 сыллаах үбүлүөйүн куораппыт уларыйан-тупсан көрсүөхтээх. Сүрүн уратыбыт – тымныыбыт. Температура сыллааҕы араастаһыыта – 102,8 кыраадыс. Биһиги куораппыт Уһук Илиҥҥэбиир түргэн тэтиминэн сайда турар куоратынан биллэр. Кэлиҥҥи биэс сыл иһигэр нэһилиэнньэ ахсаана 8 %-нан улаатта”, – диэн баһылык эттэ.

Дьокуускай куорат Думатын бэрэссэдээтэлэ Альберт Семенов пуорум тиэмэтэ эрэгийиэн уратыларын кытта сибээстээн “Опорные точки роста: пространственное развития территорий” диэн оҥоһуллубутун бэлиэтээтэ. “Айылҕатын уонна килиимэтин уратыларын уонна нэһилиэнньэлээх пуннар бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах сыталларын учуоттаан бу тиэмэ биһиги эрэгийиэммитигэр саамай тоҕоостоох”, – диэн бэлиэтээтэ.

Ставропольскай кыраай Андроповскай муниципальнай уокуругун баһылыга Нина Бобрышева: “Мин Саха Сиригэр бастакыбын сырыттым. Бэл, туманнаах тымныы күннэргэ бэйэҕин табыгастаахтык сананаҕын. Бу сыл алтынньытыгар Ставропольскай кыраайга эрэгийиэннээҕи тэрээһин буолбута. Арассыыйа араас куоратыттан дьон бөҕө тоҕуоруһа мустубута. Саҥаны-сонуну билэрбит, уопут үллэстэрбит олус наадалаах”, – диэн үллэһиннэ.

Уопсастыбаннай сирдэри тупсарарга харчы көрдүлэр

Ахсынньы 11 күнүгэр Саха тыйаатырыгар муниципалитеттар бэрэстэбиитэллэрэ “Национальная парадигма территориального развития: новые горизонты российского пространства” маастар-лиэксийэҕэ сырыттылар. Манна өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай сирдэри тупсарыыга үп-харчы көрбүттэрин иһитиннэрдилэр.

Ол курдук, 2026 сылга Амма улууһун Покровка сэлиэнньэтин дьоҕус пааркатын уонна Чапчылҕан сэлиэнньэтин Албан аат болуоссатын тупсаран оҥорорго Саха сирин бүддьүөтүттэн 20 мөл. тахса солкуобайы көрдүлэр.

– Бу бырайыактар Амма олохтоохторугар дьоһун бэлэх буолуохтара. Араас саастаах дьон табыгастаахтык сынньаналларын туһугар аныгы, кыраһыабай уопсастыбаннай сирдэри оҥорорго кыһаллабыт. Покровкаҕа дьоҕус паарка уонна Чапчылҕаҥҥа болуоссат бырайыактара – бу көннөрү сири өрөмүөннээһин эрэ буолбатах, олохтоохтор табыгастаах усулуобуйаҕа олорон оҕо-уруу төрөтөллөрүгэр, үүнэллэригэр-сайдалларыгар инбэстииссийэ. СӨ Бырабыыталыстыбатыгар, хамыыһыйаҕа уонна биһиги сайаапкаларбытын өйөөбүт дьоҥҥо барыларыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит, – диэтэ Амма улууһун баһылыга Степан Кузьмин.

Покровкаҕа дьоҕус паарканы саҥардан оҥорууга 11 684 360 солк, онтон Албан аат болуоссаты тупсарыыга 8 498 240 солк көрүллүбүт.

***

Пуорум эрэгийиэннээҕи күннэригэр ырытыллыбыт бастыҥ холобурдары, көҕүлээһиннэри 2026 сыл муус устарыгар 3-с төгүлүн ыытыллыахтаах “Төрүт дойду – Арассыыйа күүһэ” бүтүн Арассыыйатааҕы муниципальнай пуорумҥа билиһиннэриэхтэрэ. Үлэ салгыы ыытыллар.

Диана КЛЕПАНДИНА.

ЯСИА хаартыскалара.