Уопсастыба

Уус Маайаҕа, Майда нэһилиэгэр төрүт олохтоох эбэҥки ыалыгар 1922 сыллаахха, ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүт оҕону Анастасия диэн ааттаабыттара. Кыысчаан төрөппүттэрэ, эдэр өрөспүүбүлүкэ гражданнара, сайдыыга-саҥаҕа сайаҕас дьон этилэр. Аҕата Никифор Матвеевич Степанов 1930 сылтан Сайдашев аатынан булт табаарыстыбатын салайбыт, 1939 сылтан «Кыһыл булчут» холкуоска бэрэссэдээтэллээбит. Онон Анастасия үлэни өрө тутарга, дойдуга бэриниилээх буоларга кыра сааһыттан иитиллибит. Кини бэйэтэ нууччалыы суруйан хаалларбыт ахтыытынан олоҕун сүрүн түгэннэрин сырдатабыт.

Саха АССР 10 сылынан ыһыах

Чараҥ начаалынай оскуолатыгар мин 1931 сыл күһүнүгэр үөрэнэ киирбитим. Маҥнайгы кылааһы бүтэрэн баран, Саха АССР тэриллибитэ 10 сылын бэлиэтээһиҥҥэ кыттыбытым.

1932 сыллаахха, бэс ыйыгар этэ. Оскуолабыт сэбиэдиссэйэ Ильяс Валеев үөрэнээччилэри барыбытын хомуйан, оройуон киинигэр илдьибитэ. Петропавловскайтан Уус Маайа бөһүөлэгэр борохуотунан тиийбиппит. Үрдүк сыырдаах күөх кытылга кыһыл былаахтарынан киэргэтиллибит былаһаакка баара. Оройуон салайааччылара тыл эппиттэрэ, эҕэрдэлээбиттэрэ, үлэ бастыҥнарыгар наҕараада туттарбыттара.

Кэнсиэркэ Саһыл Сыһыы сэриитин туһунан испиэктээх көрдөрбүттэрэ. Онно саа тыаһа бачыгыраабытыгар, сыана буруонан бүрүллүбүтэ, оҕолор куттанан олох мас анныгар түспүппүт, сорохтор ытаспыттара. Улахан дьон нэһиилэ уоскуппуттара.

Кэнсиэрт кэнниттэн Ильяс Васильевич тырыбынаттан тэйиччи күөх хонууга олордубута, ас бөҕөтүн аҕалбыта. Эт, балык, кус-хаас, саламаат, алаадьы... Кымыһы онно аан бастаан амсайбытым, олус аһыырҕаппытым. Дьоннор: «Күп Настаатын кымыһа үчүгэйин!» – дии-дии испиттэрэ. Түһүлгэнэн олорон аһааһын кэнниттэн чараҥнар акробатическай нүөмэрдэри көрдөрбүппүт. Илии-атах оонньуутугар уонна туос тыынан устууга күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттара.

Эбэҥкилии үөрэнэн испиппит...

Уус Маайа оройуона 1931 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тэриллибитэ. Онон сибээстээн оройуон киинин оскуолатыгар эбэҥки кылааһа арыллан, 1932 сыл күһүнүгэр онно киллэрбиттэрэ. Интэринээккэ олордубуттара.

Ол эрээри, биһигини төрөөбүт тылбытынан үөрэтэр үтүөкэн баҕа, хомойуох иһин, олоххо кыайан киирбэтэҕэ. Үс чиэппэр устатыгар эбэҥки тылын учебнигынан үөрэппиппит, учууталбыт саха киһитэ эбэҥкилии бэйэтэ да билбэт этэ. Үһүс чиэппэр бүтүүтүгэр эбэҥки тылын исписэлииһэ кэлэн, тугу үөрэппиппитин бэрэбиэркэлээн барбытын кэнниттэн, эбэҥкилии үөрэтиини тохтоппуттара. Сахалыыга көһөрбүттэрэ, төрдүс кылаастан нууччалыы үөрэтэр буолбуттара.

Киров өлүүтэ уонна араадьыйа кэлиитэ

1934 сыл кыһына. Биир күн үөрэнэн бүтэн кылаастан көрүдүөргэ тахсан көрбүппүт, аан икки өттүгэр үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ турар эбиттэр. Харыларыгар хара хаймыылаах бэбээскилээхтэр. Тула бары соҥуорбут көрүҥнээхтэр. «Табаарыс Кировы өлөрбүттэр, төрүт айдаарымаҥ», -- дэстилэр учууталлар.

Остолобуойтан кэлбиппит, икки киһи тэриэлкэ курдук тэрили көрүдүөр эркинигэр саайа сылдьар эбиттэр. Кылааска уруок ааҕа олордохпутуна, учууталбыт: «Норуот өстөөхтөрө табаарыс Кировы өлөрбүттэр, киэһэ араадьыйанан Москуба биэриитин истиэхпит», -- диэтэ.

Дьэ барыбытын көрүдүөргэ мустулар, киһи бөҕөтө! Бөһүөлэк олохтооҕо барыта кэлбит. Арай, били тэриэлкэттэн киһи саҥата иһилиннэ – табаарыс Кировы өлөрбүттэрин туһунан кэпсээтэ. Онтон учууталларбыт табаарыс Киров диэн кимин, норуот өстөөхтөрө кини тыыныгар турбуттарын туһунан эттилэр.

Дьон тарҕаспытын кэнниттэн били тэриэлкэни чугастан көрдүбүт, иһин кытта өҥөйдүбүт. Онуоха сибээс үлэһиттэрэ ыраах Москубаҕа олорор киһи саҥата быа курдугунан кэлэн иһиллэрин быһааран биэрдилэр. Араадьыйа оройуоҥҥа кэлиитин итинник көрсүбүппүт.

Нуотараҕа учууталлыыбын

Уус Маайа тоҕус кылаастаах оскуолатын 1942 сыллаахха бүтэрбитим. Уолаттарбыт бэбиэскэ тутан, Ийэ дойду көмүскэлигэр барбыттара, кыргыттартан дьоҕурдаахтар диэбиттэрин таланнар учууталлата ыыппыттара.

Мин Нуотара начаалынай оскуолатыгар анаммытым. Манна олохтоох оҕолору таһынан, Чурапчы уонна Амма оҕолоро үөрэнэллэрэ. 1940 сыллаахтан илин эҥээргэ курааннаан, ити оройуоннар холкуостара Нуотараҕа кэлэн оттоон баран, сүөһүлэрин үүрэн аҕалан кыстаталлара. Ону «от сии киирбиттэр» диэн ааттыыллара. Ити сыл Чурапчыттан Карл Маркс, Молотов ааттарыттан холкуостар, Амматтан «Фрунзе», «Кыһыл сэрииһит» холкуостар от сии киирбит кэмнэрэ этэ. Ыксалынан тутуллубут силлиһэ хотонноох балаҕаҥҥа кыра оҕолордоох ыаллар бэрт кыараҕастык олороллорун аһына көрөрүм...

Нуотараҕа биир сыл үлэлээбитим, эһиилигэр Майда оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитим. 1944 сыл сайыныгар үөрэх салалтата Дьокуускайга үөрэххэ ыыппыта. Учуутал институтун историко-филологическай салаатын 1946 сыллаахха бүтэрэн, Эдьээҥҥэ учууталлаабытым, 1951 сылтан хомсомуол райкомугар үлэлээбитим.

Үрдүкү Сэбиэккэ

Ити кэмтэн дьылҕам салайар үлэҕэ салаллыбыта. 1955 с. баартыйа Орто Халыматааҕы райкомугар, Красноярскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэн кэлэн, Абыйга 1960-1967 сс. райсэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, 1967-1970 сс. баартыйа райкомун бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитим.

1966 с. Халыматааҕы быыбардыыр уокуруктан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин VII ыҥырыыга дьокутаатынан талыллан, эргиэн уонна нэһилиэнньэни олох-дьаһах өттүнэн хааччыйыы кэмитиэтигэр үлэлээбитим. Үлэ бигэргэммит былаан быһыытынан ыытыллара, сылга түөртэ мунньахтыырбыт, сойуус таһымнаах министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр отчуоттарын истэрбит.

1968 сыл бэс ыйыгар ыытыллыбыт Үрдүкү Сэбиэт төрдүс сиэссийэтигэр доруобуйа харыстабылын тупсарыы туһунан тыл эппитим, бу боппуруоһу бэлэмниирбэр Саха АССР доруобуйатын харыстабылын миниистирин солбуйаачы Войцеховскай көмөлөспүтэ. Сиэссийэ кэнниттэн Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйанан киин мединституттары бүтэрбит эдэр дьону Саха сиригэр үлэлии кэлэргэ ыҥырбытым.

Бу сыл кыһыныгар Уһук Хотугу сир табаһыттарын, булчуттарын сылаас таҥаһынан уонна көһө сылдьар дьиэлэринэн хааччыйыы боппуруоһун туруорбутум. Ол түмүгэр, Миниистирдэр Сэбиэттэрин сүбэ мунньаҕа ыытыллыбыта уонна Алексей Косыгин илии баттааһыннаах дьаһаллар тустаах министиэристибэлэргэ, биэдэмистибэлэргэ бэриллибиттэрэ.

Дьокутааттар туруорар боппуруостара тустаах уорганнарга тиксэриллэрэ, олорго хайаан да харда бэриллэрэ ирдэнэрэ, инньэ гынан мин элбэх суругу тутарым, бэйэм эмиэ суруйарым, быһата, туруорсуум быһаарыыта ханнык түһүмэххэ тиийбитин хонтуруолга тутарым. Ону таһынан быыбардааччылар туруорсууларын араас таһымҥа быһаарсарбыт. Сыл ахсын тугу үлэлээбиппитин Президиумҥа уонна быыбардаччыларбытыгар отчуоттуурбут.

1971 с. Дьокуускайга көһөн кэлбитим, Миниистирдэр Сэбиэттэригэр, Хотугу омуктар салааларыгар 1979 с. диэри үлэлээбитим. РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтэ Уһук Хотугу сир боппуруостарыгар анаан тэрийэр Бүтүн Арассыыйатааҕы мунньахтарыгар үгүс төгүл кыттыбытым. Холобур, 1976 с. биир мунньахха «Томпо» сопхуос табаны уотууга уопутун тарҕатыы туһунан тыл эппитим. Чуолаан ити сылларга тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга улахан хамсааһын тахсыбыта, хотугу оройуоннарга толору хааччыллыылаах бөһүөлэктэр, миллионер-сопхуостар баар буолбуттара. Онно мин сэмэй кылаатым эмиэ баарыттан үөрэбин.

Түмүк оннугар

Анастасия Никифоровна Степанова (1922-2009) өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтэ «Үлэ Кыһыл знамята», «Бочуот знага» уордьаннарынан бэлиэтэммитэ, Уус Маайа уонна Абый оройуоннарын Бочуоттаах олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Сойуус суолталаах персональнай пенсионер буолбута. Дойдутун дьоно сэбиэскэй-партийнай үлэҕэ олоҕун анаабыт, өрөспүүбүлүкэни кытары эт саастыы эдьиийдэрин умнубаттар.