Уопсастыба

Онтуката социальнай ситимнэринэн дэлби тарҕанан, саха төрүт дорҕооннорун бэлиэтиир буукубаларбытын «кыбычыын сиргэ кыбытан туруорар» тиэмэ эмиэ хаттаан күөрэйэн таҕыста.
Тоҕо иккистээн диибин диэ, бастаан икки сыллааҕыта «Саха» НКИХ үлэһиттэрэ, бары билэр ыытааччыларбыт Олег Колесов-Талбан уонна Георгий Белоусов, утуу-субуу бэйэлэрин тус ханаалларыгар эмиэ ити курдук хабааннаахтык сырдатаннар, дьон болҕомтотун тардыбыттара. Кэмэнтээрийдэргэ араас санаа-саҥа иһиллибитэ-этиллибитэ, ону биир этиинэн тиэртэххэ, «бэйэбитигэр сэнэбиллээх сыһыаммыт итинтэн көстөр» диэн буолбута. Ол иһин биһиги, ити инсталляцияны туруорбут «Саха Сирин култуурата» айар холбоһук, ол аймалҕан ааһа, сонуна сүтэ илигинэ, этэргэ дылы, сылааһыгар бу тула аһаҕас кэпсэтиини тэрийэргэ быһаарбыппыт. Сыалбыт-сорукпут диэн, төрөөбүт тылы ойуулуур-дьүһүннүүр ньыма көмөтүнэн тарҕатар хамсааһыҥҥа ким баҕалаах кыттыһыан сөбүн өйдөтөн, бу «ҺӨҔҮҤ» арт-эбийиэк курдук, төрүт дорҕооннорбутугар анаммыт мэҥэ бэлиэлэри бэйэлэрин тэрилтэлэригэр дуу, түөлбэлэригэр дуу оҥорон туруоралларыгар ыҥырыы этэ.

Хаарыаны харыстаан
«Ил Түмэн» хаһыакка бииргэ үлэлээбит салайааччым, оччолорго норуот дьокутаата Мария Христофорова өйөөн, кини кэпсэтиитинэн Биисинэс-кииҥҥэ кэмпириэнсийэлиир сааланы уларсан, «“Кыым” – сахаҕа тыын» диэн ааттыыр хаһыаппыт суруналыыһа Альберт Капрынов модератордаан, ВКС киэбинэн төгүрүк остуолбут 2023 с. олунньутугар буолбута. Саха тылын туһугар туруулаһар уопсастыбанньыктар, итиэннэ быһа сибээһинэн улуус култууратын үлэһиттэрэ кыттыбыттара. Онно социологическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр Ульяна Винокурова бу курдук эппитэ:
– Устуоруйа кэрчик кэмнэрин ылар буоллахха, бастакы сурунаал «Саха саҥата» диэн этэ. Ол саҕана сурукка убамматах дьон саҥарар култууралаах этибит. Олоҥхо эҥин барыта уостан-уоска бэриллэн иһэрэ. Онтон, дьэ, сурукка-бичиккэ киллэриигэ баара-суоҕа ити 5 дорҕоону уонна 4 дифтону тутан хаалбыппыт. Ону да информационнай технологиялар үйэлэригэр сүтэрэр кыһалҕа турда. Бассаапка “үөрдүм” диэни “уордум” диэн суруйа сылдьаллар. Ити Һ, Ө, Ҕ, Ү, Ҥ буукубаларбыт ытык өйдөбүллэрбитигэр бааллар эбээт: үлэ, өркөн өй, түһүлгэ, о.д.а. Ону уларытан-тэлэритэн суруксуттуу олоробут. Ол иһин өһүргэнэммин диэххэ, 2012 с. АГИКИ устудьуоннарын кытта хамсааһыны саҕалаабыппыт: гаджеттарга сахалыы клавиатуралары туруорууну. Николай Павлов-Халан бырайыагынан. Урут илиинэн суруйар эрдэхпитинэ, ити дорҕооннорбутун сөпкө саҥарарбыт. Билигин тыл кэннигэр турар Ҥ чуолкайдык этиллибэт да буолан эрэр. Онон маннык араас аныгы ньымалары туһанан, төрөөбүт саҥабытын, төрүт тылбытын ыччакка көҕүлүүргүт хайҕаллаах.
Бу «ҺӨҔҮҤ» арт-эбийиэк көстүүтүн «Саха Сирин култуурата» айар холбоһук худуоһунньук кыргыттара Анна Саввина, Людмила Фёдорова, Александра Неустроева толкуйдаабыттара. Ол эскиистэрин олоххо Роман Терентьев  киллэрбиттэрэ. Үбүн булууга Национальнай бибилэтиэкэ үлэһитэ Татьяна Павлова түбүгүрбүтэ: РФ Бэрэсидьиэнин уонна Ил Дархан граннарыгар бырайыагы көмүскээн, иккиэннэриттэн холбоон 800-чэ тыһ. солк. харчыны ылан, онон оҥорбуттара.
Өссө ордорон, «ҺӨҔҮҤ – худуоһунньук хараҕынан» быыстапканы тэрийбиппит. Арт-эбийиэги Национальнай бибилэтиэкэ бэйэтин көрүүтүгэр ылбыта үчүгэй. Хаһаайыннаах буоллаҕына, алдьаныа, быраҕыллыа суоҕа, төттөрүтүн тупсан, киэркэйэн иһиэ.
Оттон тоҕо ити миэстэҕэ туруорбут төрүөттэрин Национальнай бибилэтиэкэ дириэктэрин солбуйааччы Светлана Попова бу курдук быһаарбыта:
– Иннигэр уулусса уонна парковка дии, сырыыта бэрт, массыыналар бадарааны ыһан, киртитэн кэбиһиэхтэрэ диэн харыстаан, иһирдьэ искибиэрбит утары муннукка туруорбуппут. Ити турар тоҕойо тэрээһини ыытар былаһаакка буолуоҕа, аттыгар ыскамыайка туруоран, эркинин кырааскалаан, мурал уруһуйдатан, ыччат мустар сиригэр кубулутар соруктаахпыт.
Мин эмиэ оччолорго «Саха Сирин култуурата» айар холбоһук аатыттан  суруйбут эбиппин: «Сахалар киин сиртэн тэйиччи ойдом олорбут буоламмыт, ол-бу дьалхааҥҥа улаханнык оҕустарбакка, бэйэбит тылбытын, култуурабытын бу күҥҥэ диэри тутан кэллэхпит дии. Билигин да ааһар араас албастарга абылатан, аһара арыллан биэрбэккэ, бүөм соҕустук, бүччүмнүк олорорбут ордук буолуо этэ. Ону туоһулуурдуу уонна таайтарардыы, бу  арт-эбийиэкпит хахсаат тыалтан хаххалыыр үс эркин быыһыгар кистэнэн турарга дылы...
Күн бүгүн Национальнай бибилэтиэкэ ыытар үлэтин култуура үйэлээх баайын үйэтитиигэ уонна ону ыччакка тарҕатыыга туһаайар. Онуоха бу «ҺӨҔҮҤ» арт-эбийиэк олук буолуохтаах. Ыччат сөбүлээн сылдьар сиригэр кубулуйан, аттыгар туран, хаартыскаҕа түһэн, Интэриниэт ситимигэр ону таһааран, киэҥ эйгэҕэ сахалыы төрүт дорҕооммут буукубаларын билиһиннэриэхтэрэ. Хата, бары күүспүтүнэн инсталляция тулатын тупсарарга турунуоххайыҥ уонна бу сири, нууччалыы эттэххэ, популярнай оҥоруоххайыҥ!
Манна дьыл сылаас кэмигэр суруйааччылары кытта көрсүһүүлэр тэриллиэхтэрэ, бэйиэттэр кэлэн хоһооннорун ааҕыахтара… Чугастан олорон истэргэ-көрөргө чөкөтө олус табыгастаах. Онон арт-эбийиэк турбут сирэ түбэһиэхчэ буолбатах, салгыы хайдах туттуллуон уонна туһаныллыан сөбүн ырытан, толкуйдаан баран, оннун-олоҕун булларбыппыт. Итиэннэ нэһилиэнньэҕэ үйэ-саас тухары сырдыгы тарҕатар аналлаах билии биһигин таһыгар турара оруннаах даҕаны. Бибилэтиэкэ диэн култуура үйэлээх баайын хараанньыта буоларын бу «ҺӨҔҮҤ» арт-эбийиэк кэрэһилиир».

Ким баҕалаах бары кыттыһыҥ!
Ити кэпсээбит кэммититтэн икки сыл ааста. Саҥардыы-тупсарыы үлэтэ бүттэҕинэ, олохтоох оннун оҥорон баран, арт-эбийиэги дьиэ иннигэр таһаарар былааннаахтар. Ол эрээри суруналыыс Владимир Степанов ону эмиэ “туора, күлүк сир” диэн, “ҺӨҔҮҤ” миэстэтэ – Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар” диэн матырыйаалы “Кыым” хаһыат саайтыгар от ыйын 15 күнүгэр таһаарбыт: “Ити биэс ураты дорҕооммут Үрдүк  Айыылар оҥорбут култуурунай кодпут, норуоппут харысхал, көмүскэл тыла буолуон сөп. Аан дойду үрдүнэн бэйэлэрин ураты дорҕооннорунан, биһиэнин курдук, тыл суруллан тахсар холобура баарын истэ иликпин. Онон Саха Сирин, саха омугун уратытын көрдөрөр арт-эбийиэги Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар таһаарыаҕыҥ! Кээмэйинэн, сахалыы намыын, кэрэ уратытынан болуоссат көстүүтүн мөлтөтүө суоҕа, төттөрүтүн, курустаал таас сэргэлэрдээх болуоссаппытын киэргэтиэ. Оҕолорбут бу “ҺӨҔҮҤ” арт-эбийиэги киин болуоссаппытыгар көрөн, култуурунай кодтарын күлүүһэ аһыллан, төрөөбүт норуоттарын киэн туттар ботуруйуот санаалара күүһүрүө, төрөөбүт тылларын билэргэ интэриэстэниэ этилэр буолбатах дуо?”.
Чахчыта, билиҥҥи оҕо хараҕынан көрбүтүн ордук ылынар. Ол иһин, тылы ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманан тарҕатыыга туруннахпыт эбээт. Айар холбоһукпут ювелир кыргыттара, уус уолаттара «ҺӨҔҮҤ» диэн симэхтэри-киэргэллэри оҥороллор, хартыыналар, иһиттэр, футболкалар, сувенирдар баар буоллулар. Ону көрөн, билигин улуустар «ҺӨҔҮҤ» диэн суруктаах оҥоһуктарга айар күрэҕи ыыталлар, иистэнньэҥ дьахталлар көбүөр, сыттык, олбох тигэллэр.

Өссө биир үөрүүлээҕэ, били төгүрүк остуолбутугар Намтан кыттыбыт Вера Колпашникова туруорсан, Намҥа Олоҥхо дьиэтин таһыгар уонна пааркаҕа Алексей Федосеев диэн уус оҥорбут “ҺӨҔҮҤ” диэн арт-эбийиэктэрэ баар буоллулар.

Ити курдук, бибилэтиэкэҕэ бэлэхтэммит бэлиэҕэ эрэ иҥнибэккэ, куорат, улуус, нэһилиэк дьаһалталара-салалталара, кыахтаах хампаанньалар, урбаанньыттар, уопсастыбаннай түмсүүлэр, бэйэлэрэ өссө сиэдэрэйдик оҥорторон, ханна баҕарар туруоруохтарын сөп. Уонна хайаан да ол кэккэлэһэ ҺӨҔҮҤ буолбакка, буукубалары биирдиилээн арааран да оҥоруохха сөп. Холобура, Ытык Күөл бэлиэтэ быйылгыттан «Ө» буолбут. Көрөргө кэрэхсэбиллээх.

Түмүккэ «Саха Сирин култуурата» холбоһук саҕалаабыт хамсааһыныгар кыттыһан, кэнчээри ыччакка күннэтэ кини туспа тыллаах, ураты устуоруйалаах, баай култууралаах омук сыдьаана буоларын өйдөтөр мэҥэ бэлиэлэри дьон сылдьар сиригэр туруорарга ыҥырабыт.

Анисия Иевлева,
«Саха Сирин култуурата» айар холбоһук аатыттан
Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.