Уопсастыба

Киһи күлүөн да, сонньуйуон да курдук, кэлэктииптээһин саҕана Саха сирин түҥкэтэх нэһилиэктэригэр Энгельс аатынан ааттаммыт, кини аатын ылыммыт аҕыйаҕа суох холкуостар үөскээбиттэр эбит. Онон буоллаҕына, дуостал үөрэҕэ суох, көлүүр оҕуһунуу үлэлиири эрэ билэр эһэлэрбит уонна эбэлэрбит ньиэмэс омук биир өркөн өйдөөҕүн, үтүө суобастааҕын, бэриниилээх дууһалааҕын уонна боруоста биир кэрэ киһитин туһунан биһигиннээҕэр, ыччаттарынааҕар, быдан ордук билэр буолан тахсалларыгар тиийэллэр. Чахчыта оннук буолуо дуо?

Киһи аймах, үрдүк эбэтэр намыһах сайдыылааҕыттан тутулуга суох, кэмэ кэллэҕинэ, үҥэн кэлбит эмэгэттэрин садаҕалыыр, сууһарар, сиргэ-буорга тэпсэр кыыбаҕалаах буолар. Ол курдук, киһи барахсан таҥара оҥосторо түргэн, оттон суулларара оннооҕор өссө түргэн буолара бэрт үчүгэйдик биллэр.

Манна кытыаран эттэххэ, сэтинньи ыйга Фридрих Энгельс төрөөбүтэ 200 сыла туолуоҕа. Аҕата эмиэ үкчү биир итинник ааттаах-суоллаах буолан, Улахан уонна Кыра Фридрихтэринэн ааттаналлар эбит. Кыра Фридрих 1820 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Германия Бармен куоратыгар баай фабрикант дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Онон, этэргэ дылы, оҕо уонна эдэр сааһа былыта суох чэмэлкэй күөх халлаан анныгар ааспыт.

Икки улуу дьылҕа сөп түбэсиһиилэрэ

-- Биһиэхэ, сэбиэскэй дьоҥҥо, -- диир ХИФУ бэрэпиэссэрэ, бөлүһүөк Андрей Саввинов – Ф.Энгельсы Карл Маркс «күлүгүн» курдук ылыныы чахчыта баара. Сэбиэскэй Сойуус бары улахан да, кыра да куораттарыгар К.Маркс, Ф.Энгельс уонна В.Ульянов-Ленин мөссүөннэрэ уруһуйдаммыт былакааттара булгуччу баар буолаллара. Маныаха К.Марксы уонна В.Ленины син балачча тумуһурдатан билэр эбит буоллахпытына, Ф.Энгельс туһунан бэркэлээтэҕинэ «Маркс доҕорун» быһыытынан ол билиибит түмүктэнэр этэ.

К.Маркс уонна Ф.Энгельс бэйэ-бэйэлэрин кытта олохторугар көрсүһүүлэрэ Дьылҕа Хаан ыйааҕынан, адьас үөһэттэн төрүттэммит курдук. Икки сырдык өй, уратылаах майгылаах толкуй халыыбыгар биир кэмҥэ кэлбиттэрэ, итинтэн атыннык сыаналанар кыаҕа суох курдук. Марксизм уопсастыба уонна киһи аймах сайдар историятын үөрэтэринэн, Историческай материализм диэн ааттаммыта. Фридрих Энгельс сайдыы, хамсааһын диалектикатын киэҥник хабан, диалектическай материализмы төрүттээбитэ.

Кини маҥнайгы «Аангылыйаҕа оробуочай кылаас балаһыанньата» үлэтэ социологическай хайысхалаах этэ. Онтон бөлүһүөпүйэҕэ «Анти-Дюринг» диэн ааттаах бастакы үлэтэ Дьопуруопаҕа күүстээх интэриэһи, сэргэҕэлээһини үөскэппитэ. «Дьиэ кэргэн, судаарыстыба уонна чааһынай бас билии үөскээһиннэрэ», «Айылҕа диалектиката», «Людвиг Фейербах уонна кылаассыкалаах ньиэмэс бөлүһүөпүйэтин бүтүүтэ» - бу кэлиҥҥи үс үлэтэ ураты майгылаах толкуйу, саҥа өйү-санааны этэр, кылаассыкаҕа киирэр айымньылар быһыытынан сыаналаммыттара. Ол эрээри кириитикэлээһин эмиэ баара.

К.Маркс үлэлэрэ уопсастыба сайдыытын быһаччы түгэннэринэн хабан ырытар буоллаҕына, Ф.Энгельс диалектика сокуоннарыгар олоҕуран киэҥник, түгэхтээхтик көрөрүнэн уратыйар. К.Маркс уонна Ф.Энгельс олоххо көрсүбэтэхтэрэ эбитэ буоллар, истмат уонна диамат сайдыа эбиттэрэ буолуо дуо диэн ыйытыгы да туруоруохха сөп курдук.

Догмаҕа кубулутуу содула

1917 сылга Арассыыйаҕа Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайар. Хомунньуус баартыйа баһылыыр-көһүлүүр, ыйар-кэрдэр, айар-тутар бастыҥ оруолланар. Ол түмүгэр марксизм тугунан да мөккүһүллүбэт, саарбахтаммат, утары этиллибэт тимир идеологияҕа кубулутуллан хаалбыта. Маркс уонна кини үөрэҕэ сиппит-хоппут бүтэһиктээх уонна үҥэр эмэгэт соҕотох ыраас кырдьыктаах үөрэҕин быһыытынан ылыныллыбыта. Ол оннугар диамат матырыйаалынай эйгэҕэ үлэлиир эбит диир уорбалааһыннаах санаа үөскээбитэ.

Олоххо мэлдьитин кэриэтэ буоларын курдук, үҥэн кэлбит эмэгэттэрбитин сууллартаабыппыт ыраатта. Марксизмы билигин биһиги уопсастыбабытыгар төрдө, силиһэ суох үөрэҕинэн ааҕыы баар. Эстибит булгуччу элэккэ барыахтааҕын курдук балаһыанньа биһиэхэ былыр-былыргыттан баар. Хамсаабат уу сытыйар, сүүрүктээх уу өрүүтүн ыраас буолар. Ол кэриэтэ олох биир миэстэҕэ хараҕаланан хааллаҕына, эстии-быстыы, ньидьирээһин саҕаланар. Марксизм үөрэҕэ киһи аймах олоҕу олорорун тухары салҕанан бара турар өлбөт үөстээх үөрэх буолар.

Маркс үөрэҕэ матырыйаалынай интэриэһи утарбат

Сэбиэскэй систиэмэ эстиитэ марксизм үөрэҕин үөҕүүгэ сүрүн төрүөт буолар. Дьиҥэр, Сэбиэскэй былаас үтэһэтэ туолан үрэллиигэ барбыта. Сэбиэскэй салалта өттүттэн түөрэтиичэскэй алҕастар тохтообокко таһаарылла турбуттара. Уопсастыбаны сатаан салайыы диэн тугуй, туохха олоҕуруохтааҕый? Булгуччу дьон матырыйаалынай интэриэһин учуоттааһын баар буолуохтаах. Манна эбэн эттэххэ, Маркс үөрэҕэ матырыйаалынай интэриэһи утарбат. Судаарыстыба төрүттээтэр төрүтэ кырасдааныскай уопсастыба буолар. Оттон ол кырасдааныскай уопсастыба дьадаҥы, эстибит-быстыбыт олохтоох буолуохтаах диэн ханна да этиллибитэ, суруллубута суох.

Сэбиэскэй судаарыстыба салалтата туохтан да ордук дьон матырыйаалынай интэриэстэнэриттэн куттанара. Сэбиэскэй судаарыстыбаҕа дьон үлэлээбэт буолбатах этэ, ыстахаанаптыы үлэлиирэ. Үчүгэй үлэ үчүгэйдик төлөнүөхтээх буоллаҕа. Ол оннугар оҥорон таһаарыы нуорматын эбэн, улаатыннаран биэрии быраактыкаланар. Оттон киһи күүһэ-кыаҕа эмиэ муҥурданар уһуктаах.

Дьон карьераны оҥостуу суолун талбыта. 1965 сыллаахха  Сойууһунай суолталаах 29 министиэристибэ баар этэ. 1985 сылга 160 сойуус таһымнаах министиэристибэ 18 мөл. киһи үлэһиттээҕэ. Оччотугар биир орто кээмэйдээх судаарыстыба нэһилиэнньэтэ бүттүүнэ, ол министиэристибэлэр таас уораҕайдарын сырдык, сылаас кэбиниэттэригэр олороллорун курдук буолан тахсар.

Бытааннык эрээри, сууһарыылаахтык эстибит миинэ

Сэбиэскэй Сойууһу Михаил Горбачев эспитэ диэн буолар. Биирдиилээн түбэлтэлэргэ судаарыстыба интэриэһин таҥнаран биэрии баара чахчы. Никита Хрущев саҕана Сэбиэскэй Сойууска үөрэх систиэмэтин уочараттаах эрэпиэрмэтэ ыытыллыбыта. Саҥа кэм киһитин, хомуньууһуму тутааччыны иитэн таһаарыы соруга туруоруллубута. Сэбиэскэй киһи аны 20 сылынан хомуньууһумҥа олоруохтааҕын туһунан куба лахсыыра тоҕу тардыллыбыта. Кураанах тылынан чабыланыы, айдаарыы норуот санаатын тэйиппитэ.

 Сэбиэскэй систиэмэни бытааннык эрээри, күүстээхтик дэлби тэбиэхтээх миинэ быдан эрдэттэн ууруллубута. 1975 сыллаахха Хельсинкигэ дьаадырынай сэрии сэптээх дойдулар мустаннар бииргэ үлэлээһин уонна куттал суох буолуутун боппуруостарын тула кэпсэппиттэрэ. Сэбиэскэй Сойуус аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн үөскээбит Дьобуруопа дойдуларын кыраныыссалара халбаҥныа суохтаахтарын туһунан боппуруоһу туруорбута. Анараа өрүт тутатына киһи быраабын боппуруоһунан киирбитэ. Бу кэмтэн ыла Сэбиэскэй Сойууска диссидиэннэр күүстээх хамсааһыннара саҕаланар. Олорор судаарыстыбатын интэриэһин кытта аахсыбат, аһара түһэн, таҥнаран биэрэргэ бэлэм ханнык эрэ киһийдэххэ сыһыаннаан утары дьаһал ылыллаары гынна да, бары арҕаа дойдулар «киһи быраабын кэһии туһунан» айахтара кытара түһэр. Дойду бэйэтин көмүскэнэр кыаҕын кыайан туһаммат буолла да, киниэхэ убаастабыл эмиэ түһэн киирэн барар. Саамай сэрэхтээҕэ, дойду бэйэтин ис өттүгэр итинник бутуллуу үөскээһинигэр буолар.

Чааһынай бас билиигэ олоҕурбут уопсастыба уонна айылҕа

Киһи аймах уонна Аар айылҕа бииргэ дьүөрэлэһэн, ситэрсэн  олоруулара улам күчүмэҕэйдэнэн, уустугуран, ыараан иһэр. Маныаха айылҕа туох буруйдаах буолуой? Барыта икки атах иҥсэтигэр, сомсон ылар ымсыытыгар, «мин кэннибиттэн, баҕар, уу мотуога да кэллин» диир бэйэмсэх, бардам, кылгас санаатыгар түмүллэр. Чааһынай бас билиигэ олоҕурбут уопсастыба, айылҕаны алдьатан туран, субу түгэҥҥэ эрэ туһанар хараҥа санаата өрүүтүн баһыйа туруоҕа.

Уопсастыба  оҥорон таһаарар күүһэ (сүрүннээн хостуур бырамыысыланнас) айылҕаҕа оспот сырҕан бааһы оҥорор. Оҥорон таһаарар күүстэр уонна оҥорон таһаарар сыһыаннар утарыта харсар буоллахтарына, хаһан да үтүөнү күүтүмэ.

Кытай 5 тыһ. сыл историялаах култууралаах судаарыстыба буолар. Планета үрдүнэн салгыҥҥа быраҕыллар углекислай гаас 42%-нын Кытай уонна АХШ быраҕа олороллор.  Кытай туох баар тэхиниичэскэй сайдыытын 80%-нын  таас чоҕу туһанан ситиһэр. Ууларын уонна сирдэрин киртитэн бүтэрдилэр. Янзы өрүскэ 2010 сылга тутуллубут быһыттарыгар 39 млрд. туонна уу мунньуллан турар. Сыл аайы Кытай 250 мөл. туонна кири-хоҕу аан дойдутааҕы акыйааҥҥа быраҕар. Кытай: «Мин сайдабын, атыны тугу да билиммэппин», - диир. Бары бөдөҥ судаарыстыбалар итинник суолунан сайдаллар, ол иһин тугу да саҥарар кыахтара суох.

Киһи аймах кэскилин быһааччы  - хапытаал аҕата – хапыталыыһым буолар. Ол онтон быыһааччы соҕотох марксизм баар. Марксизм мөлтөх өрүтүнэн уопсастыба түөрүйэтэ эрэ оҥоһуллубута буолар. Киһи тус олоҕун инники тутуо суохтаах, уопсастыба ирдэбилинэн эрэ олоруохтаах диэн курдук. Ураты халыыптаах толкуйдар холбоһоннор,  уопсастыба уонна айылҕа ситимнэрин үөрэҕэ тахсар. Киһи аймах кэскилэ, кини айылҕаҕа сыһыанынан быһаарыллар кэмигэр тиийэн кэллибит. Былаас норуот интэриэһинэн салайтарыахтаах, ол интэриэһи көрүөхтээх этэ. Ону биһиэхэ баай дьон интэриэһигэр охтуу баар буолла. Оччотугар төһө уһун үйэлээх былаас буолуой диэн ыйытык туруон сөп.