Уопсастыба

Төрүт ииһи өрө тутан

Этнопедагог уонна саха үгэс буолбут ииһин маастара Анна Зверева оҕо эрдэҕиттэн төрөппүттэриттэн, иистэнньэҥнэртэн таҥаһы, түүлээҕи тигии кистэлэҥнэрин билбитэ, салгыы иистэнньэҥ анал үөрэҕэр уһуйуллубута. 1980-с сс. ортолоруттан иис дьарыгын идэ оҥостон, айар үлэтин саҕалаабыта. Бу кэм устатыгар 200-тэн тахса оҥоһугу айда, ол иһигэр, саха кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы таҥастарын толору кэмпилиэгин, араас ньымаларынан, матырыйаалларынан, өҥүнэн тигиллибит паннолары тигэн оҥордо. Кини үлэлэрэ Арассыыйа уонна тас дойдулар үгүс түмэллэригэр бааллар, ол иһигэр, Америка естественнай устуоруйатын, Арассыыйа этнографическай түмэллэригэр көрдөрүүгэ тураллар.

Ону таһынан, өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыгар устуудьуйалары арыйан, элбэх иистэнньэҥи үөрэттэ-такайда, үгүс норуот маастардарын үүннэрэн таһаарда.

Аны аҕыйах хонугунан, алтынньы саҥатыгар, Южно-Сахалинскайга «Душа России на Сахалине» норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээл буолуоҕа. Бу улахан түһүлгэҕэ Саха Сириттэн норуот маастардарын бөлөҕө кыттарга бэлэмнэнэ сылдьар. Ыраах айаҥҥа турунуохтарын иннинэ, Анна Николаевнаны кытары сирэй көрсөн кэпсэттибит.

– Бэстибээл дириэктэрэ Римма Быбина олус күүтэр. «Кыахпыт баарынан кыһаллыахпыт уонна тикпит, аҕалбыт үлэлэргин барытын көрдөрүөхпүт», – диэбитэ. Сорох үлэлэри быыстапкаларга көрдөрөллөр, оттон худуоһунньуктар айымньыларын, «Сулус чааһа» бырайыак чэрчитинэн, сыанаҕа таһаараллар.

Хоту дойду кыһынын уһуна тоҕус ыйдаах, онон, төрүт олохтоох омуктар тулалыыр эйгэҕэ дириҥ, философскай көрүүлээхтэр, ураты майгылаахтар. Быыстапкаҕа барар иистэнньэҥнэр ортолоругар сэрии кэмин оҕото, норуот маастара Анна Николаевна Слепцова баар. Эдэр иистэнньэҥ Оксана Лебедева аан бастаан кыттар. Үгүспүт оҕолору кытта үлэлэһэр, оскуолаҕа куруһуоктары салайар. Холобур, Евдокия Шарина (Нам) 10-с кылааска үөрэнэр Айгылаана, Уруйдаана Соловьевалары, Анна Ефремова 13 саастаах Ира Константинованы, Егор Лепчиковы уһуйаллар. Хаҥалас улууһуттан Дария Константинова эмиэ оҕолору кытта үлэлиир.

Биһиги, «Хотугу дьахтар эйгэтэ» уопсастыбаннай хамсааһын чилиэннэрэ, бастакы айаммыт Италияҕа буолбута. Отут киһилээх дэлэгээссийэнэн барбыппыт, Аллараа Халыма, Өлөөн, Орто Халыма, Муома уо.д.а. улуустартан бааллара. Ити 1990-с сс., харчы суох кэмэ этэ. Хомойуох иhин, Култуура министиэристибэтэ үп-харчы көрбөтөҕө, барытын Анастасия Николаевна Божедоновалыын тэрийбиппит. Туох да диэбит иһин, устуоруйата суох норуот суох дииллэр. «Хотугу пуорум» бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев салалтатынан ыытыллыбыта, онтон ыла 30 сыл ааста. Быйыл үбүлүөйдээх сылбытын бэлиэтиибит. Үксүгэр маастар айбыт үлэтэ ылыллар, онтон бэйэтэ хаалар. Холобур, ырыаһыттары биир ырыаны толорорго ыҥыраллар.

Билигин Уһук Илиҥҥэ барабыт. Норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээл кураатара буолабын. Бэстибээл дириэктэрэ Римма Быбина сүрүн болҕомто патриотизмҥа, омук бэйэни билиниитин иитиигэ ууруллуохтааҕын бэлиэтиир. Ким ону оҥороруй? Биллэн туран, норуот маастардара, иистэнньэҥнэр. Кинилэр холобур буолар ийэлэр, күнүс ынах ыыр, түүн иистэнэр дьиҥ саха Далбар Хотуттара. Нивхтэр уонна нанаайдар үлэлэрин көрүөхпүтүн баҕарабыт. Кинилэр эмиэ ураты ускуустубалаахтар.

Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка сүрүн кыһалҕанан дьон киин сиргэ тахсыыта буолар. Бары бэйэбит харчыбытыгар айанныыбыт. Мантан көстөрүнэн, бу дьахталлар дойдуларын дьиҥнээх патриоттара буолаллар. Алтай хайаларыгар, Японияҕа, Италияҕа улахан быыстапкалары көрдөрбүппүт. Мин «Максим Горькай, Италия» култуурунай уопсастыба бочуоттаах чилиэнэбин. 2016 сылтан «Душа России» норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээлгэ сыллата кыттабыт. Бу бэстибээлгэ сааҥсыйа иннинэ Европа, Азия уонна Америка 17 дойдута кытталлара, ол иһигэр, Кытай, Корея, Япония.

Биhиги биир маастарбыт Дарья Гаврильевна Константинова иистэн ураты сувенирдарга идэтийэр. Омуктар, урбаанньыттар биһиги киэргэллэрбитин, ортопедическай атах таҥаһын угунньаларын, ымыы уруһуйдарбытын уо.д.а. сэҥээрэллэр. Казахстаҥҥа, Японияҕа оҕуруо, тирии оҥоһуктарбытын сөҕөллөр. Дарья Гаврильевна Наталья Петровна Соломоновалыын («Драгоценности Якутии» тэрилтэни кытта), ону тэҥэ Наталья Николаевна Намын кытта бииргэ үлэлиир, – диэн сырдатар Анна Николаевна.

Махтал истиҥэ

Үгүс норуот маастардара Анна Николаевна кинилэргэ дьикти айар эйгэни арыйбытын иһин истиҥник махтаналлар. Ньурба улууһун олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уус-уран оҥоһуктарын маастара Мира Алексеева маннык этэр:

– Мин 2010 с. «Иис-Уус» тэрилтэҕэ иистэнньэҥинэн үлэлии олордохпуна, Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн, норуот маастара Анна Зверева кэлэн, маастар-кылаас оҥорон, элбэххэ уһуйбута, сүбэлээбитэ-амалаабыта. Онно үөрэммит сэртипикээппин араамаҕа угаммын, ыйаан турабын. Ол кэнниттэн таҥас кырадаһынынан чаппараах тикпитим улуус ыһыаҕар бэлиэтэммитэ. Улууһум аатыттан араас таһымнаах ыһыахтарга, быыстапкаларга кыттан, бириистээх миэстэлэргэ тиксэн, сэмэй кылааппын киллэрбитим. Салгыы Анна Николаевна салайааччылаах маастардар бөлөхтөрүгэр киирэн, Арассыыйа араас куораттарыгар уонна уруулуу Казахстааҥҥа быыстапкаларга кыттан, Сахабыт Сирин култууратын, ускуустубатын көрдөрөн, саха норуота хайдахтаах курдук бытарҕан тымныылаах тыйыс усулуобуйаҕа сүтэн-иҥэн хаалбакка, сөптөөхтүк таҥнан-саптан, дьаһанан-дьапсынан, «сахабын!» дэнэн, араас сир баайа хостонор Арассыыйа биир баай эрэгийиэнэ буоларын итэҕэтиилээхтик көрдөрдүбүт. Норуот маастара Анна Зверева салалтатынан араас бэстибээллэргэ сылдьан, араас омуктар култуураларын, сатабылларын билбиппин-көрбүппүн бэйэм дьоммор-сэргэбэр, түөлбэбэр, үлэлиир сирбэр, оскуола үөрэнээччилэригэр, кинилэр төрөппүттэригэр уонна «Үһүс көлүөнэ оскуолатыгар» дьарыктанар дьоҥҥо мэлдьи көрдөрөбүн, кэпсиибин. Маастар-кылаастары ыытабын, уһуйбут дьонум сэмэй ситиһиилэриттэн үөрэбин. Онон, Анна Николаевнаҕа махталым улахан. Өссө да уһун сылларга Сахам Сирин иистэнньэҥнэрин үүннэрэ, сайыннара турарыгар алҕыыбын.

Людмила Степанова, норуот маастара:

– Анна Зверева салайар уонна быйыл 30 сылын бэлиэтиир «Хотугу дьахтар эйгэтэ» уопсастыбаннай хамсааһын Арассыыйа култууратын министиэристибэтин өйөбүлүнэн ыытыллар «Душа России» норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээли кытары 10 сыл устата үлэлэһэн кэллэ. Бу уопсастыбаннай хамсааһын саха төрүт ииһин, саха дьахтарын олоҕун, тулалыыр айылҕалыын алтыһар эйгэтин кэпсиир, көрдөрөр, элбэх толкуйу, сатабылы эрэйэр киэҥ далааһыннаах, өр сыллаах улахан бырайыак. Бырайыак саха иистэнньэҥнэрин үлэлэрин Аан дойдуга таһааран билиһиннэрэр, саха төрүт ииһин үөрэтэр маастар-кылаастары тэрийэр сыаллаах буолан, норуот маастардара саха төрүт сиэрин-туомун, фольклорун үөрэтэллэр. Быыстапка айылҕаттан айдарыылаах улуу киһибит Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уолун добун тойугунан аһыллыыта дьиҥ сахалыы эйгэни үөскэтэр.

Араас омук дьоно быыстапкаҕа туруоруллубут хас биирдии үлэни олус болҕомтолоохтук, сыныйан, наҕылыччы, ыксаабакка дьоһуннаахтык ылсан, ардыгар чинчийэн көрөллөр. Элбэх ыйытыылары биэрэллэр уонна сөптөөх хоруйу ылан, астынан, үөрэн, илиилэрин сүрэхтэригэр тутан, махталларын биллэрэллэрин элбэхтэ көрдүм. Онон саха буоларбынан киэн туттабын. Бырайыак чэрчитинэн 2016 сылтан саҕалаан Японияҕа, Италияҕа уонна Москуба, Суздаль, Рязань куораттарга сылдьыбыппын дьолбунан ааҕабын.

***

Анна Зверева – норуот дипломата, өрөспүүбүлүкэни Арассыыйаҕа да, тас дойдуга да көрдөрөр. Кини үлэтин тулалыыр айылҕаны, төрүт сири, өбүгэлэри кытары ситимниир буолан суолтата олус улахан. Маастар иистэнньэҥ кылаатын норуота үрдүктүк сыаналыыр, сыаналыы даҕаны туруоҕа.

Владлена ОХЛОПКОВА

Хаартыска Анна Зверева архыыбыттан