Уопсастыба

Как искусный пастух-сородич
Собирает неспешно маут,
Так и я свои мауты –мысли
Заплетаю в тугие круги.
Они крепки, они не рвутся,
Так мне хочется верить в то –
Час придет, позовут меня предки,
Но оставлю я мауты-мысли
Для сородичей навсегда
            А. Кривошапкин

Андрей Васильевич Кривошапкин эбээн народнай суруйааччыта, биллиилээх бэйиэт, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, социология билимин дуоктара, Хотугу пуорум акадьыамыга, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 1982 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, 1992 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1990-1993 сыллардаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, 1994-2013 сыллардаахха Ил Түмэн түөрт ыҥырыытыгар норуот дьокутаата, 1994-2003 сыллардаахха Ил Түмэн Арассыыйа Федерациятын Федеральнай Мунньаҕар бастайааннай бэрэстэбиитэлэ, Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар ассоциацияларын төрүттээччи, Эрилик Эристиин аатынан литэрэтиирэ бириэмийэтин лауреата (1986), Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2002), Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Эбээн Бытантай, Кэбээйи уонна Муома улуустарын Бочуоттаах олохтооҕо.

Чаҕылхай публицист
Андрей Кривошапкин эбээн тылын үөрэтэр кинигэ итиэннэ эбээн, саха, нуучча, ньиэмэс тылларынан бэчээттэммит 70-тан тахса кинигэ ааптара. Хотугу омуктар литэрэтиирэлэрин чинчийээччи быһыытынан, «Истоки и современность эвенской литературы», «Оо, мин эбээн куттаах ырыаларым» (бэйиэт Василий Лебедев туһунан), «Обретение вечности» (суруйааччы Платон Ламутскай туһунан ахтыылар) үлэлэрдээх.
Публицист быһыытынан, билимҥэ уонна бэлиитикэҕэ бииргэ алтыһан үлэлээбит-хамсаабыт үөлээннээхтэрин, биир идэлээхтэрин, чаҕылхай көрдөрүүлэри ситиспит ыспарсымыаннар тустарынан суруйбута. Олор истэригэр «Люди Себяна» (2011), «Великий патриот Севера» (2012), «Долг народов Севера -- идти в ногу со временем: выступления, статьи, интервью» (2014), «Народный Президент» (2015), «Заоблачные вершины Виктора Лебедева» (2017) ойуччу миэстэни ылаллар.
Санкт-Петербургтааҕы Герцен аатынан РГПУ педагога Галина Демидова «Расправа» диэн 1996 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр үөрэнээччитин Андрей Кривошапкины тылы-өһү хомоҕойдук туттар, ааҕааччыны сэһэргэһиигэ ыҥырар, толкуйдатар хабааннаахтык суруйар үрдүк лингвистическай култууралаах, уопуттаах публицист быһыытынан сиэрдээхтик сыаналаабыта.

Эбээн эйгэтин арыйда
Андрей Кривошапкин айар үлэтин поэзияттан саҕалаабыта. Ол туһунан литературовед Варвара Окорокова маннык суруйбута: «Андрей Кривошапкин кэпсээннэртэн саҕалаан, 1980-с сыллартан сэһэннэри суруйбута, онтон арамааҥҥа ылсыбыта. «Оҕо сааһым табалара», «Уямканнар хоту түһэллэр» сэһэннэрэ бары өттүнэн саҥаны киллэрбиттэрэ. Туох ханнык иннинэ бу бөдөҥ айымньыларга суруйааччы хотугу норуоттар литэрэтиирэлэригэр аныгы олох тиэмэтин арыйыыны саҕалаабыта. Бу иннинэ аатырбыт улахан суруйааччылар сүнньүнэн норуот былыргы олоҕун сырдаталлара. Иккис өттүттэн, Н.Н. Тобуруокап бэлиэтиирин курдук, бу сэһэннэригэр Андрей Кривошапкин олох сытыы проблемаларын аан бастакынан хорсуннук арыйбыта, ону ааһан үгүстэрин эрдэттэн өтө көрбүтэ».
Андрей Кривошапкин прозата киэҥ эйгэни хабар – эбээн оҕолорун тустарынан истиҥник хоһуйар («Опо», «Тосапчан», «Чиктикан уола»), аныгы олох кыһалҕаларын арыйар («Уямканнар хоту түһэллэр», «Ангелы снежных гор: рассказы, повести»), олох укулаата уларыйыытын көрдөрөр («Дьылҕам кытыла» арамаан), эбээн суругунан уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээбит Николай Тарабукин туһунан («Муома сис хайата» арамаан), ийэ тылы харыстааһын, олоххо-дьаһахха, үлэҕэ сыһыан, норуот дьылҕатын туһунан анаарыы («Көмүс таба», «Көс олох уһун суола», «Булчут Тормита», «Тормита буюсэмҥэ», «Табалаах дьон», «Ураник», «Под сенью Полярной звезды»...).
Норуот суруйааччытын чыпчаал айымньытынан 2019 сыллаахха эбээннии тылынан тахсыбыт «Бини – ач мудна хөвнэк» (Жизнь – бесконечный перевал) диэн арамаан буолар. Бу – төрүт олохтоох хотугу омуктар тылларынан айыллыбыт бастакы арамаан! Дьэ бу сүдү айымньытынан Андрей Кривошапкин бэйэтин төрөөбүт норуотун тылын-өһүн, литэрэтиирэтин үйэтиттэ, Саха Сирин уонна Арассыыйа норуоттарын, Аан дойду литэрэтиирэлэрин байытта-хаҥатта. Өр сылларга алтыспыт доҕоро уонна саха литэрэтиирэтин кириитигэ Николай Тобуруокап бэрт сөпкө эппитин курдук, ааҕааччыга эбээн киэҥ эйгэтин арыйда.

Эдэрдэргэ сүбэтэ
Бэйиэт Кривошапкин лиирикэтин тиэмэтэ эмиэ баай. Кини хомоҕой хоһоонноругар тулалаан турар эйгэни, айылҕаны, табаны, төрөөбүт тылы хоһуйар, эбээн тылын таптыырга, харыстыырга ыҥырар, толкуйдатар. Бу тыйыс айылҕалах хотугу дойдуну иччилээн, ураты баай култуураны үөскэтэн, сайыннаран, ону хас эмит үйэлэри уҥуордаан аҕалбыт төрөөбүт норуотун хоһуун-хоодут дьонун-сэргэтин туһунан тапталлаахтык уонна киэн туттунуулаахтык дьүһүйэр.
Араас сылларга эбээннии тылынан балачча элбэх хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта: «Тилкын» (Халаан), «Балдадяку Бугу» (Төрөөбүт дойду), «Иҥэнь төр икэлни» (Хотугу ырыалар), «Өкэнми навта» (Үрүҥ лабыкта), «Иңэнь бугу мухонни» (Хотугу сир иччитэ), «Балдача төрэму -- би эҥив, би дюлу: эвэды хупкучэк куҥалдун», «Бини -- ач тамна несэт» (2015), «Я -- Севера сын» (2016).
Олох туһунан хоһооннор элбэҕи этэллэр. Холобур, «Бэй бинин» хоһооҥҥо маннык: «Бэй бинин өмэн инэңи: куңарапас – бадикар, айдин бинис – инэңи дулаканни, хагдынтаки ңэнрис – дэрбэлтэн, этикэн одыс – хисэчин (Киһи олоҕо биир күн: оҕо саас — сарсыарда, эрдэҕэс саас – күн ортото, сааһырыы — күн киириитэ, кырдьар саас – киэһэ). «Дьэ, бу күҥҥүн төһө көдьүүстээхтик атаарбыккын киэһэ утуйаары сытаҥҥын ырыт», -- диэн тылларынан хоһоон түмүктэнэр.
«Эвэн хунадьтун дукун» (Эбээн кыыһыгар сурук) хоһоон ааҕааччыны долгутуон долгутар. Манна бэйиэт эбээн кыыһыгар кыыс оҕо олоххо аналын туһунан санатар. Төгүрүк сыл устатыгар ыстаадаҕа таба маныыр көрсүө-сэмэй майгылаах, туруу үлэһит, байанайдаах булчут-балыксыт эбээн уолаттара сулумах сылдьаллар. Кинилэр эмиэ таптыыр кэргэннээх, оҕолоох-уруулаах буолуохтарын баҕараллар эбээт, төһөлөөх элбэх киһи кэргэн ылан, оҕо-уруу төрөтөн, ыал аҕата буолар дьолу билбэккэ, кырдьар сааһыгар соҕотоҕун сорсуйбутай? Кыргыттар ону умнумаҥ, дьолгутун туора сиртэн көрдөөмөҥ, дойдугут, норуоккут хоһуун уолаттарыгар эрэллээх аргыс буолуҥ, удьуоргутун ууһатыҥ диэн сүбэлиир, ыҥырар. Түмүгэр маннык этэр: 
Оралчимңа хуркэл нимэр одатан
Аяври хутчэлтэн эвэдыч чивалдатан,
Эвен гэрбэдин хокникан исудэтэн
Тарак дюгудун тэгэттэс хиргэттэм!
(Көҥүл тылбааһа: "Табаһыттар дьоллоох буоллуннар, кинилэр оҕолоро чыычаах курдук чуопчаардыннар, эбээн буолалларынан киэн тутуннуннар диэн алгыспын тиэрдэбин").

Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта Андрей Кривошапкин айар үлэтэ киэҥ. Кини айымньылара хотугу сир уйан, кэрэ, хатыламмат айылҕатын көрө-истэ, араҥаччылыы-харыстыы сылдьар хотугу киһи дууһатын арыйаллар, кинини туох долгутарын көрдөрөллөр, эбээн норуотун төрүт култууратын дьылҕатын, кэскилин туһунан дириҥник толкуйдаталлар, бу Орто туруу баран дойдуга киһи барахсан аналын анаардаллар. Оттон ол – чопчу биир омукка, норуокка эрэ сыһыаннаах буолбатахтар, бүттүүн киһи аймахха улахан суолталаахтар.

Антонина ВИНОКУРОВА, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ хотугу филологияҕа хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, тыл билимин хандьыдаата.

Хаартыскалары ааптар ыытта.