Уопсастыба

Эт сыанатын көрдөххө, уҥуохтаах ынах этэ 900 солк. саҕаланар, куҥ этэ 1400-1500 солк., эриллибит эт 1000 солк., тыл 2500 солк., хаан 800 солк. Убаһа хартата 1800 солк., хаана 2000 солк. Сибиинньэ этэ 500-600 солк., куурусса этэ эмиэ ол курдук. Атыыһыттар сүгүн аһардыбаттар: «Миигиттэн ыл, бэҕэһээ Уус Алдантан (Чурапчыттан, Тааттаттан) кэлбит эт», -- дииллэр. Сыаналарын түһэрбэттэр, онто да суох чэпчэкигэ биэрэбит дэһэллэр. Дьоҕус баһаарга сыана эмиэ Бааһынай ырыынагын курдук.

Алаас амтаннаах этэ

– Дьэ, маннык сыананан биэнсийэлээх, кыра хамнастаах дьон эмис эти ый баһыгар-атаҕар эрэ сииргэ тиийэбит. Төрүт аспыт, алаас амтаннаах этэ көмүс сыанатыгар тэҥнэстэ. Ону судаарыстыба тоҕо хонтуруоллаабатый? -- диэн үгүс киһи ыйытар.

Олохтоох ас-үөл сыаната үрдүүрүгэр хас да төрүөт баар, онтон саамай сүрүн өрүттэрин ырытыаххайыҥ. Киһи сөҕүөх Белоруссияттан Арассыыйаны бүтүннүү уҥуордаан кэлэр үүт, ынах арыыта чугастыы Чурапчыттан киирэр үрүҥ астааҕар быдан чэпчэки. Ыраах Алтайтан, Бурятияттан кэлэр эт сыаната маннааҕы эттэн икки төгүл намыһах. Ону тиэйэн аҕаларга тырааныспарын ороскуота үрдүк эрээри, олохтоох бородууксуйаттан тоҕо эрэ сыаната удамыр.

Саха Сирин пиэрмэрдэрин оҥорон таһаарар астара-үөллэрэ кыра, ороскуоттара үрдүк диэн быһаараллар. Соҕуруу өҥ-быйаҥ ходуһаҕа ынахтарын-сүөһүлэрин ахсаана элбэх, эбии астара чэпчэки. Биһиэхэ хороҕор муостаах ахсаана аҕыйах, комбикуорум ыарахан, ол иһин ынах арыытын, этин сыаната үрдүк диэн этэллэр.

Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытын кэнниттэн ырыынак көҥүл тыына илгийэн, маҕаһыыҥҥа ас-үөл, табаар сыанатын судаарыстыба хонтуруоллаабат, социальнай суолталаах бородууктаҕа атыы-эргиэн эбиилигин аһары үрдэппэттэрин эрэ көрөр-истэр кыахтаах.

Социальнай суолталаах аска киирбэт

Күн бүгүн сокуоҥҥа олоҕуран, аска-үөлгэ судаарыстыба сыананы быспат. Суолга-иискэ хааччахтаах уhук хоту эрэгийиэннэргэ судаарыстыба табаарга атыы-эргиэн эбиилигин олохтуур бырааптаах. Бу быраабы туhанан, Саха Сиригэр социальнай суолталаах аһылык бородууктатыгар атыы-эргиэн эбиилигин муҥутуур кээмэйэ бигэргэнэр. Сыана кэмитиэтин бирикээhинэн бородуукта 11 көрүҥүгэр атыы-эргиэн эбиилигин муҥутуур кээмэйэ олохтонон турар. Социальнай суолталаах бородуукта испииhэгэр килиэп, бурдук, саахар, ириис, гириэчикэ куруппалар, мас арыыта, ынах арыыта, сымыыт, үүт, чэй уонна оҕо бороһуок үүтэ, хааhыта киирэр.

Оттон суола-ииhэ суох нэhилиэнньэлээх пууннарга 17 көрүҥ табаарга атыы-эргиэн эбиилигин муҥутуур кээмэйэ олохтонон, сыана хааччахтанар. Ити этиллибит 11 табаарга ынах этин кэнсиэрбэтэ, бороһуок үүт, мохоруон оҥоhуктар, хортуоппуй, луук, дьаабылыка эбиллэр. Көстөрүн курдук, эт социальнай суолталаах бородууктаҕа киирбэт. Дьиҥэр, ити испииһэккэ эти-балыгы киллэрэн, хаҥатыахха баара.

Бу испииһэги урбаанньыттары кытта уопсай сүбэнэн оҥорбуттар. Билигин сорохтор атыы-эргиэн эбиилигин хааччахтааһыны суох оҥоруҥ диэн модьуйаллар. Аартыка улуустарыгар аһы-үөлү, табаары сөмөлүөтүнэн илдьэллэр, биллэрин курдук, авиация саамай сыаналаах тырааныспар, ол иһин ороскуоттара үрдүк.

-- Урбаанньыт бородууксуйаны атыылаһар уонна тырааныспар ороскуотун сабаары сыанатын эбэн атыылыыр, ол эбиилигин хааччахтыыбыт. Өскөтүн социальнай суолталаах бородууктаҕа сыана эмискэ үрдээбит түгэнигэр, биирдиилээн дьон Сыана бэлиитикэтин кэмитиэтин аатыгар Судаарыстыба өҥөтүн порталын нөҥүө, эбэтэр тэрилтэ саайтыгар баар аадырыска үҥсүү суругу ыытыахтарын сөп. Ол сурукка ханнык маҕаһыыҥҥа сыана аһары үрдээбитин, атыыласпыт чиэктэрин хаартыскаҕа түһэрэн ыытыахтаахтар. Бааһынай ырыынагар килиэп, сымыыт, социальнай суолталаах ас сыанатын көрүөхпүтүн сөп, эт, балык онно киирбэт. Көҥдөй сыана ыарахан диир сатаммат, урбаанньыттар баҕар, ынах арыытын улуустан 1100 солк. атыылаһан баран 1500 солк. атыылыахтара, ол аата 36,4 % үрдэппиттэр. Улууска оҥоһуллубут уонна Дьокуускайга атыыланар ынах арыытыгар эбиилик 45 %-тан тахсыа суохтаах. Онон 1500 солк. атыылыыр урбаанньыты сыанаҕын чэпчэт диир кыах суох. Кини 45 %-тан аһары барбатах, онон итинник атыылыан сөп. Атыы-эргиэн эбиилигэ табаары хантан атыыласпыттан, ханна атыылыырттан, тырааныспар ороскуотуттан тутулуктаах, -- диэн быһаардылар Сыана бэлиитикэтин кэмитиэтигэр.

Түмүк

Биллэн турар, ким баҕарар сыралаах үлэтин түмүгүн кыра сыанаҕа биэриэн баҕарбат. Чуолаан, сүөһү-сылгы иитиитин курдук ыарахан үлэ үрдүктүк сыаналаныахтаах.

Ол эрээри, куорат дьоно бары халыҥ харчыны баһалларын курдук санаа тутах, дьиҥ олоххо сөп түбэспэт өйдөбүл. Быраастан, учууталтан, култуура үлэһититтэн атын бүддьүөт үлэһиттэрэ ыйга 50-60 тыһ. солк. хамнастаахтар, хас биирдии хардыы харчынан кэмнэнэр кэмигэр итинник хамнаска олорор күчүмэҕэй. Ол иһин, олохтоох ас-үөл, ынах арыыта, эт, балык сыаната удамыр буолуохтаах.

Хаартыска: ааптар түһэриитэ