Уопсастыба

Кини бу үлэтигэр саха омуга хатыҥ чараҥ быыһыгар, күөх налыы сыhыыга ыһыах ыһар үгэстээх, паарковай култууралаах диэн дакаастаабыта. Онтон сиэттэрэн билим хандьыдаатын үлэтин суруйбута, ландшафт архитекторын идэтин баһылыырга Киевка аспирантураҕа үөрэммитэ.

Куоракка Виктор Афанасьевич көҕөрдүбүт эбийиэктэрэ элбэхтэр: «Азимут» гостиница, «АЛРОСА», «Сургутнефтегаз» хампаанньалар, «Туймаада» эргиэн киинин уо.д.а. улахан тэрилтэлэр тиэргэннэрэ.

Сэлэлии үүммүт хоп-хойуу мас быыһыгар, дьэрэкээн сибэккилэринэн симэммит үтүөкэн сиргэ фонтан ыраас таммахтарынан күн уотугар күлүмүрдүү оонньуур киһи эрэ хараҕа үөрэ, таптыы көрөр пааркатын улахан улуу омуктар айаллар. Дьоппуоннар, кытайдар, французтар, нууччалар, итальянецтар, англичаннар сирдэрин ньууругар сөп түбэһэр пааркалары айан таһаарбыттара. Оттон аан дойдуга хонуу сыhыыга паарканы ким даҕаны айа илик. Виктор Афанасьевич этэринэн, хонуу паарка сахаларга баар, ону сөргүтүөххэ, тупсарыахха, киэҥ эйгэҕэ таһаарыахха наада.

Истириэстэн босхолуур

Айылҕа кэрэ туонатыгар турар паарка дьоҥҥо көдьүүстээх өттүнэн дьайара диэн киһини истириэстэн босхолуур, күннээҕи түбүктэн, үлэттэн сынньатар, күүһү-уоҕу чөлүгэр түһэрэр, эрчими эбэр. Ол иһин, улахан куораттарга түмэн паарка элбэх.

-- Өбүгэлэрбит ыһыах ыһалларыгар түбэһиэх сири талбаттара, киһи хараҕа хайҕыы, сүрэҕэ сөбүлүү көрөр сиригэр тохтоон, сиккиэр тыалга суугунуу турар хатыҥ чараҥ быыһыгар, күөх кырдалга тиийэн, сиэри-туому толорон, сэргэни туруораллара. Үөһэттэн түһэр айыы дьонун арчылыыр алгыска оҕолуун-кырдьаҕастыын мусталлара. Оттон дьон түмсэр буолла да, бу пааркабай култуура биир көрүҥэ, -- диир Виктор Афанасьевич.

Кини 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар оҥорбут «Хонуу паарка» бырайыага Сэбиэскэй былаас ыһыллан, үбүлээһин көстүбэккэ, кумааҕыга эрэ хаалбыта. Билигин ону сөргүтэр кэм кэллэ.

Биир киһиэхэ 5 кв.м. иэннээх көҕөрдүү

Куоракка биир соҕотох паарка баар. Сайын өрөбүлгэ тиийдэххэ, оҕо-аймах, эдэр ыччат толору буолар, аны аҕам саастаахтарга үҥкүү-битии тэриллэр, онон олорор миэстэ көстүбэт. Аҕыйах сыллааҕыта «Ураса-молл» утары Кыайыы паарката аһыллыбыта эрээри, остуол ньуурун курдук ыраас хонуу, оту-маһы олортоххо хаһан ситэрэ, куйааска күлүк биэрэрэ өссө ыраах.

Дьокуускайга кэлиҥҥи кэмҥэ элбэх дьиэ-уот тутулунна, саҥа түөлбэлэр дьэндэйдилэр эрээри, дьон сынньанар, салгын сиир паарката суох.

Холобур, 203-с түөлбэҕэ 15 000 киһи олорор, 9-12 этээстээх дьиэлэр кэккэлэһэ тураллар, киирэргэ-тахсарга кыараҕас, ол иһин олохтоохтор 204-с түөлбэ тутуллар түгэнигэр, Күөх хонууга паарка баар буолуохтаах диэн туруорсаллар.

-- Норматив быһыытынан, киин куоракка уонча паарка баар буолуохтаах, оҕо, успуорт, култуура, сынньалаҥ паарката, күөллэрдээх-көлүччэлэрдээх гидропаарка оҥоһуллуохтаах. Киһи төһөнөн үчүгэйдик сынньанар, оччонон уһуннук олорор, таһаарыылаахтык үлэлиир. Куораты былааннааһын ирдэбилинэн, биир киһиэхэ 5 кв.м. иэннээх күөх дуол көрүллүөхтээх, бу Төрүт Сокуонунан бигэргэммит бырааппыт. Дьиҥ олоххо биир киһиэхэ 0,5 кв.м. тиксэрэ дуу, суоҕа дуу? Москубаҕа биир киһиэхэ 10 кв.м. көҕөрдүү тиксэр, онно отторо-мастара, пааркалара элбэх, хойуу.

Элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр тиэргэннэригэр киһи аайы 1,5 кв.м. күөх үүнээйини олордуохтаахтар, ол аата, 203-с түөлбэҕэ 22 500 кв.м. паарка оҥоһуллуохтаах, сибэккинэн, газон кырдалынан киэркэйиэхтээх.

Куораппыт от-мас чэлгийэ үүнэригэр табыгаһа суох, кумах үрдүгэр турар. Билигин Хабаров уулуссаны өрөмүөннүү сылдьаллар, тутуу быылын, бөҕүн быыһыгар үүнээйини олордоллоругар үрдүгэр хара буору саба быраҕаллар, онтон мастара кыайан үүммэккэ хатан хаалар.

Үүнээйини олордуох иннинэ биһиги буорун чинчийэбит, онно солоҕо, кислотата, фосфора таһыччы үрдүк диэн көрдөрөр. Оннук буорга сыыс от эрэ үүнэр. Экология туруга мөлтөөн, олордуллубут мас кыайан үүммэт, онон сир кырыһын түөрэн, 30 сантиметрга тиийэ хара буорга уларытар наада, -- диэн этэр Виктор Афанасьевич.

Кутталлаах кирбии

Роман Дмитриев аатынан өрүс кытыла өрөмүөннэммитэ эрээри, куорат сөтүөлүүр сиригэр киирдэххэ, былаһаакка хаба ортотугар уопсастыбаннай туалет турар, ханан да сибэкки, сатаатар, сэппэрээк суох.

-- Экология туруга Дьокуускайга кириитичэскэй кирбиигэ тиийдэ, кыһыннары бүппэт быылынан, массыына гааһынан тыынабыт, ол киһи доруобуйатыгар мөкүтүк дьайар. Ааспат-арахпат сөтөллөөх, аллергиялаах киһи элбэх. Санэпидстанцияҕа этэбит да, туһа суох, – диир сэһэргэһээччим.

Улахан куораттар дьон олороругар табыгастаах усулуобуйаны тэрийэргэ дьулуһаллар, ыраах айылҕаҕа бара сатаабакка дьиэлэриттэн чугас пааркаҕа тахсан сибиэһэй салгыҥҥа дьаарбайаллар. Самаан сайын күөҕүнэн чэлгийэн турар, көмүс күһүн саһарбыт сэбирдэхтэринэн сууламмыт, кырыа кыһын хаар көмнөҕүн бүрүммүт, саас от-мас тылла турар пааркатыгар дьон өйдүүн-санаалыын сынньанар, дууһалыын уоскуйар.

Дьокуускайга быылы хаптатарга, салгыны ыраастыырга уонча паарка наада диэн Виктор Никифоров түөрт-биэс төгүл туруорсубута үп көстүбэккэ, хаалан иһэр. Бүддьүөккэ, бастатан туран, хомунаалынай хаһаайыстыбаттан, доруобуйа харыстабылыттан, үөрэхтээһинтэн ортоҕуна дииллэр эрээри, онтон харчы хаһан да ордубат...

Быраастар сүрэх-тымыр ыарыыта, хаан баттааһынын үрдээһинэ эдэригэр түстэ дииллэр эрээри, ол төрүөтүн буларга, ону туоратарга ким даҕаны болҕомтотун уурбат. Эдэрчи, орто саастаах дьон хамсаммакка көмпүүтэр иннигэр бүк түһэн олорон, истириэскэ ыллараллар, сибиэһэй салгыҥҥа хаампакка хааннарын баттааһына эрдэ үрдүүр. Дьон итинник өрө күүрүүттэн босхолоноругар чугастааҕы пааркаҕа дьаарбайа түстэҕинэ, хаан баттааһына чөлүгэр түһэр. Онон ыарыыны эмтиэх оннугар сэрэппит ордук. Биллэн турар, күн аайы куорат биир уһугар пааркаҕа баран испэккин, ол иһин, хас биирдии уокурук аайы паарка тутуллуохтаах.

Күөх хонуу – куорат тыынар тыҥата

Ландшафт архитектора Виктор Никифоров Дьокуускай 400 сыллаах үбүлүөйүн көрсө, куорат дьаһалтатын кытары көҕөрдүү бырагырааматын оҥорон, олоххо киллэриэн баҕарар. Күөх хонууга, куорат тыынар тыҥатыгар, салгыы 204-с түөлбэҕэ таас дьиэлэри кэчигирэтэр табыгаһа суоҕун, онно хайаан даҕаны паарка баар буолуохтааҕын туһунан этэр.

– Саас муус барар кэмигэр Күөх хонууга уу саба халыйан киирэр, онно шлюз туруордахха, ити кыһалҕа түргэнник быһаарыллар, сорох уутун туһанан көлүччэлэрдээх паарка оҥоруохха сөп. Биһиги өбүгэлэрбит ойуурга сынньамматтар, хонууга, кырдалга тахсан олороллор. Хомсомуол болуоссатыгар баар куорат паарката нуучча пааркабай ускуустубатын холобурунан тутуллубута. Оттон биһиги куораппыт 400 сыллаах үбүлүөйүгэр өбүгэ сиэринэн Күөх хонууга, кырдалга паарканы оҥоруоххайыҥ, -- диэн ыҥырар.

Дьокуускайга Виктор Афанасьевич этэрин курдук, уонча паарканы, сатаатар, өссө биири-иккини тутарга олохтоохтор, уопсастыбаннас туруорсуутунан бүддьүөттэн, эбэтэр атын сиртэн сыл ахсын үбүлэнэр анал бырагыраама оҥоһуллуохтаах. Онно олоҕуран, куораты көҕөрдөргө биэс сыллаах былаан оҥоһуллан иһиэхтээх.

Билигин оннооҕор кыстыгы туоруурга ОДьКХ ситимигэр үп-харчы тиийбэт эрээри, аан дойдуну алмааһынан, көмүһүнэн, таас чоҕунан, гааһынан хааччыйан олорор эрэгийиэн сир баайын хостуур хампаанньалары кытта кэпсэттэҕинэ, аҕыйах паарканы тутарга үп-харчы син көстүөн сөп этэ.

Бырамыысыланнай хампаанньалар айылҕа баайын хостуур сирдэригэр социальнай эппиэтинэһи сүгэллэр, олохтоох дьон олоҕун тупсарарга, быылы хаптатарга, пааркалары, искибиэрдэри тутарга кыттыһыах тустаахтар.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.