Уопсастыба

Кэпсэтиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, норуот дьокутаатара, министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр салайааччылара, учуонайдар итиэннэ онлайн-киэбинэн улуустартан тыа хаһаайыстыбатын управлениелара кытыннылар.

Сэбиэт сүрүннүүр
Сүрүн иһитиннэриини тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Сахаяна Павлова оҥордо.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ билим-чинчийэр уонна уопутунай-конструкторскай үлэлэргэ судаарыстыба сакааһын ырытан оҥорорго итиэннэ ону олоххо киллэрэргэ үлэлиир. Бу үлэни министиэристибэ иһинэн тэриллибит Билим-тиэхиньикэ уонна экэниэмикэ бэлиитикэтин сэбиэтэ сүрүннүүр. Сэбиэккэ миниистири солбуйааччы, департаменнар, салаалар салайааччылара, М.Г. Сафронов аатынан ТХНЧИ, АГАТУ, Биология уонна криолитозона проблемаларын үнүстүүтүн, Саха Өрөспүүбүлүктин Билимин акадьыамыйатын уонна М.К. Аммосов аатынан ХИФУ учуонайдара бааллар. Кинилэр тыа хаһаайыстыбатын бары хайысхаларын хабан, аҕыс сиэксийэнэн үлэлииллэр. Учуонайдар саҥа ырытыылара, арыйыылара бу Сэбиэккэ бигэргэнэн баран, аһаҕас электроннай куонкурус түмүгүнэн, судаарыстыба хантараагынан олоххо киллэриллэллэр. Кэнники биэс сылга (2021 – 2025) өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 51,3 мөл. солк харчы көрүллэн, 40 хантараак түһэрсиллибит. Ити эрээри, биэс сыл устатыгар 51 мөл солк диэн наһаа аҕыйах, үп суоҕуттан үгүс үлэ туһаныллыбакка кумааҕыга эрэ хаалан сытар, биир оччо үлэ үбүлээһин ситэтэ суоҕуттан кыаһыламмыт.
Ону бэлиэтээн туран, миниистири солбуйааччы салааларынан, ол иһигэр сүөһү-сылгы, таба төрүт боруодаларын ахсаанын элбэтиигэ, бурдук, элбэх сыллаах от, хортуоппуй олохтоох сиэмэлэрин таһаарыыга, сири тупсаран оҥорууга уо.д.а. ыытыллар үлэни сырдатта. Ол курдук, Амма уонна Уус Алдан улуустара оройуоннаммыт бурдук сиэмэтинэн бэйэлэрин толору хааччыммыттарын таһынан, атын улуустарга эмиэ батараллар, ол түмүгэр, үрдүк көрдөрүүнү ситиһэр хаһаайыстыба кэккэтэ кэҥээн иһэр. Улуустар учуонайдары кытары бииргэ үлэлииргэ дьулуһаллар, билим сүбэлэринэн салайтаран үлэлиир-хамсыыр быдан көдьүүстээҕин хаһаайыстыбалар үчүгэйдик өйдөөтүлэр. Холобур, Дьааҥы улууһугар «Бодой-Агро» хаһаайыстыба хаһыс да сылын 10 гектарга эбиэс ыһан, 700 сэнтиниэр күөх маассаны хомуйан, сенаж оҥорор буолла! Хаҥалас Нөмүгүтүгэр тураҥ буолбут бааһынаҕа гиипсэни киллэрэн, быйаҥнаах араҥаны байыттылар. Ити барыта сүөһү-сылгы аһылыгын хаачыстыбатын тупсарар. Маннык холобуру балаччаны аҕалыахха сөп.
М.Г. Сафронов аатынан Тыа хаһаайыстыбатын билим-чинчийэр үнүстүүтүн дириэктэрэ Михаил Черосов учуонайдар арыйыыларын: сылгы ис сыатынан хаапсыланы, ыччат сүөһүнү төлөһүтэргэ көмөлөөх пробиотиктаах аһылыгы, сиилэһи уонна сенаһы оҥоруу саҥа ньымаларын, хаһыы сылгытын аһатыыга «Биогельм» эбиилик о.д.а. тустарынан сырдатта.

Сылга – 50 мөлүйүөнү!
Норуот дьокутаата, РАН Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи билим киинин генеральнай дириэктэрин сүбэһитэ Тихон Скрябин этиитэ дьэҥкэ буолла:
– Билигин дойдуга аһылык өттүнэн куттал суох буолуутугар, бэйэни олохтоох аһынан-үөлүнэн хааччыныыга хаһааҥҥытааҕар да улахан болҕомто уурулунна. Быйыл өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн тыа хаһаайыстыбатыгар 15 млрд солк., ол иһигэр, федеральнай бүддьүөттэн 700 мөл. солк көрүллүбүтэ. 2024 сыл түмүгүнэн, этинэн 26 %, үүтүнэн 50 %, сымыытынан 60 %, хортуоппуйунан 60 %, оҕуруот аһынан 35 % хааччынабыт. Кэнники биэс сылга билим ситииһиилэрин олоххо киллэриигэ бүддьүөттэн 51,3 мөл. солк көрүллүбүтүн иһиттигит. Тыа хаһаайыстыбатын салаата ити биэс сыл устатыгар 156 млрд. солк суумалаах бородууксуйаны оҥорбут буоллаҕына, билимҥэ көрүллүбүт харчы ити 0,03 %-а эрэ! Ил Дархан Айсен Николаев көҕүлээһининэн, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2025-2028 сс. уонна 2030 с. диэри кэмҥэ тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын билим-тиэхиньикэ өттүнэн хааччыйыы» диэн бырагыраама оҥоһуллан, 2024 с. ахсынньы 27 күнүгэр бигэргэммитэ. Бу бырагыраамаҕа сыллата 50 мөл солк харчыттан итэҕэһэ суох үбү көрөргө ыйыллыбыт. Онон, ытыктабыллаах Сергей Васильевич, норуот дьокутааттара, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы көрдөрүүтүн үрдэтэр туһугар, билимҥэ үбүлээһини итинник таһымынан көрөргө этэбин.
Норуот дьокутаата, АГАТУ проректора Валерий Федоров «Тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын бырагырааматыгар» билиминэн арыаллааһын ыстатыйатыгар сыллата харчы көрөрү наадалааҕынан аахта. Салгыы болҕомтону каадыры бэлэмнээһиҥҥэ туһаайда. Үөрэх тэрилтэтэ билим каадырын бэлэмнииригэр сөптөөх матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй бааза наадатын бэлиэтээн, сокуоҥҥа тустаах уларытыыны киллэрэргэ эттэ. 2023 с. ыытыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулар сийиэстэригэр АГАТУ баазатыгар «Агротехнопаарканы» тэрийэргэ этиллибитэ эрээри, «суорҕаны» атын биэдэмистибэлэр эмиэ былдьаһаннар, билиҥҥитэ хамсааһын тахса илик эбит. Онон бу боппуруоска кимнээх быһаччы үлэлиэхтээхтэрин туһунан Бырабыыталыстыба, Ил Түмэн быһааран кэбиһэллэрэ эрэйиллибит.

Субсидияны – олохтоох суортарга
Сүрүн дакылааты, иһитиннэриилэри оҥорбуттарга норуот дьокутааттара үгүс чопчулуур ыйытыылары биэрэн, толору хоруйдары ыллылар. Антонина Григорьева ыһыы сиэмэтинэн хааччыллыы туругун туоһуласта.

- Билиҥҥи туругунан биһиги 51 000 гектар бааһынаҕа үлэлиибит: бурдугу 11 000 гектарга, сүөһү сиир култууратын 31 000 гектарга ыһабыт, хортуоппуйу 6 100 гектарга, оҕуруот аһын 1 900 гектарга олордобут. Ыһыы иэнин сыллата кэҥэтэбит, Ил Дархан ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн, 2030 сылга диэри бааһына иэнин 70 000 гектарга тиэрдиэхтээхпит. Быйыл 15 000 туонна бурдугу хомуйдубут. Бу – рекорд! Ааспыт өттүгэр өрөспүүбүүкэ таһыттан бурдук уонна сүөһү сиир култууратын сиэмэлэрин атыылаһарга сүүһүнэн мөлүйүөн солкуобай харчы көрүллэрэ. Биллэрин курдук, кэлии сиэмэлэр биһиги уһун, тымныы кыһыммытын тулуйбаттар, ол иһин, «Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин» бырагырааманан кэлэр сылга субсидияны олохтоох, оройуоннаммыт суортарга көрөргө былаанныыбыт, -- диэтэ миниистири солбуйааччы.

Таба күндүркэйэр кэмэ иһэр
– Сэтиэнэх оту, кур лаҥханы өртүүрү көҥүллүүр туһунан Судаарыстыбаннай Дуумаҕа туруорсарга тирэх буолар докумуоннар хаһан бэлэм буолалларый? – диэн ыйытта Афанасий Владимиров.
Онуоха Сахаяна Павлова ТХНЧИ ыыппыт чинчийэр үлэтин түмүгэ өртөөһүн кэнниттэн үүнүүнү ылыы икки төгүл улаатарын, үүнээйи химическэй састааба, иҥэмтиэтэ биллэрдик тупсарын көрдөрбүтүн кэпсээтэ. Ол докумуона барыта баар, сэтинньигэ буолар мунньахха биэриэхпитин сөп диэтэ.
Ити курдук, бэрт элбэх боппуруос таарыйылынна. Үп көрүллүбэккэ, бэрэпиэссэр Михаил Неустроев айбыт сылгыга туһалаах «Сахабактисуптил» препарата атын сиргэ оҥоһуллан, Монголияҕа тиийэ туһаныллара этилиннэ. Өтөрдөөҥҥө диэри таба өҥүргэс муоһуттан араас эбииликтэри, косметиканы, кириэми оҥоро сылдьыбыппыт ахтылынна, онон Дьокуускайга «Биофарм» собуоту арыйар кэм ирдэбилэ буолбута этилиннэ.
– Таба өҥүргэс муоһуттан араас бородууксуйаны оҥорор дьоҕус собуот «Таба» хампаанньа моҥкурууттаабытыгар эстибитэ, ол эрээри, билим ырытыылара барыта баар, Москубатааҕы фармсобуоту кытары оччолорго үлэлээбит исписэлиистэр эмиэ бааллар. Үлэни сөргүтэр түгэҥҥэ таба бородууксуйатын тобоҕо суох туһаҕа таһаарыахха сөп. Билим саҥа ситиһиититтэн билиһиннэрдэххэ, кытайдар таба тириитигэр өҥүргэс муоһу «үүннэрэннэр», төрдүс стадиятыгар тиийбит искэн (рак) ыарыыны тохтотор эми айдылар. Онон таба салаатыгар бу кэскиллээх үлэ, -- диэтэ билим бэтэрэээнэ Галина Осипова уонна министиэристибэ маны болҕомтотугар ыларыгар сүбэлээтэ.

Сорук чуолкай 
Санаа атастаһыытын кэнниттэн тылы Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников ылла:

-- Ытыктабыллаах кэллиэгэлэр, сөптөөх кэпсэтии таҕыста. Биһиги учуонайдарбыт үлэлэрин Ил Дархан бородууксуйаны оҥорон таһаарыы таһымын үрдэтэр туһунан стратегическай ыйааҕын олоххо киллэрэргэ сүрүн төһүү оҥостуохпутун наада. Дьэ ону олоххо хайдах киллэрэри бары, Бырабыыталыстыба, тустаах министиэристибэ итиэннэ улуустар, сүбэбитин түмэн тобулуохтаахпыт. Үлэни кэлэр 2026 сылтан саҕалыахпыт, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтигэр сорук оннук туруорулунна. Онон, үбүлээһини сөптөөхтүк көрөр итиэннэ тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччулары, кэпэрэтииптэри, пиэрмэрдэри кытары дуогабардаһан, үлэни-хамнаһы билим ситиһиилэригэр тирэҕирэн тэрийэр эрэйиллэр. Улуустарга боломуочуйа бэриллибитин быһыытынан, улуустар дьаһалталара бэйэлэрин бүддьүөттэриттэн бу хайысхаҕа эмиэ үп көрүөхтэрэ. Сотору кэминэн Билим-тиэхиньикэ сүбэтин тэрийэр туһунан Бырабыыталыстыба дьаһала тахсыаҕа. Онно тустаах министиэристибэ уонна учуонайдар эрэ буолбакка, атын биэдэмистибэлэр уонна табаары оҥорооччулар эмиэ киириэхтэрэ. 2026 сыл бүтүүтүгэр үлэни 15 хайысханан былааннаан, Суол хаартатын оҥорон, бигэргэтиэхпит.

Хаартыска: Василий Кононов.