Уопсастыба

Храмы тутуу
2000 сыллар саҕаланыыларыгар бөһүөлэк олохтоохторо Саха Сириттэн төрүттээх-уустаах, бу тыйыс айылҕалаах хотугу дойдуга үлэлээбит-хамсаабыт, дьылҕаларын ситимнээбит дьоҥҥо анаан храм тутарга быһаарыммыттара. Ону ааспыт өттүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Юрий Кайдышев көҕүлээбитэ уонна бырайыагы салайбыта. Ол курдук, «Православнай храмы тутуу пуондатын» тэрийбитэ, Таҥараҕа сөбүлэтэр бу дьыаланы өйүүргэ бэлэмнэрин биллэрбит меценаттары итиэннэ үтүө көмөһүттэри булбута. Бөһүөлэк олохтоохторо көхтөөхтүк кыттыбыттара, харчынан көмөлөспүттэрэ. Храмы тутуу 2005 сыллаахха саҕаламмыта итиэннэ 2007 сыллаахха бүтэн, үлэҕэ киллэриллибитэ. Сибэтиэй мученик Георгий Победоносец аата иҥэриллибитэ.
Тутууну түмүктүүр түһүмэххэ, храм ис үлэтэ ситэриллэр кэмигэр, бөһүөлэк ытыктабыллаах олохтооҕо Людмила Колмогорова храмы иконаларынан киэргэтэргэ сүбэлииригэр көрдөһөн, Таҥара мөссүөнүн оҥорор худуоһунньук саха кыыһа Ирина Тимофееваны ыҥыран аҕалбыта. Георгий Победоносец храмын кытары Ирина бастакы билсиһиитэ ити курдук, ол ыраах 2007 сыллаахха буолбута.
Сыл-хонук түргэнник устар. Храмы тутууну иилэспит-саҕаласпыт дьонтон үгүстэрэ билигин суохтар. Биһиги кинилэри төрүт умнубаппыт, оҥорбут дьоһун үлэлэрин-хамнастарын мэлдьи махталынан ахтабыт, хас литургия ахсын ааттарын ааттыыбыт: Юрий, Людмила, Георгий… Испииһэккэ барыта 15 киһи киллэриллибитэ.
Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин иһинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастайааннай Бэрэстэбиитэлэ Андрей Федотов сорудаҕынан, бастакы литургия чиэһигэр, 2021 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр биһиги «Умиление Градоякутская» диэн икона репродукциятын бэлэхтээбиппит. Дьокуускай куорат православнай Таҥараны итэҕэйээччилэригэр Ыраастан ыраас Боҕоруодусса уобараһа олус күндү. Бу иконаны графиня Анна Бестужева-Рюмина (бастакы эринэн Ягужинская) Дьокуускайга 1743 сыллаахха сыылкаҕа кэлэригэр аҕалбыт эбит. Дьэ ол кэмтэн ыла Ыраастан ыраас Боҕоруодусса сырдык мөссүөнэ Саха Сирин бары олохтоохторун араҥаччылаан-харааннаан кэллэҕэ.

Саҥаттан оҥоруу
2025 сыллаахха тохсунньуга храм үлэтин салайар протоиерей Александр Зубков «Умиление Градоякутская» иконаны саҥаттан оҥорорго алгыһын биэрбитэ. Онуоха прихожаннар сүбэлэһэн бараммыт, худуоһунньугу Саха Сириттэн буларга быһаарбыппыт итиэннэ Таҥара мөссүөнүн идэтийбит ойууһутун Ирина Тимофееваны талбыппыт. Дьокуускайдааҕы уонна Өлүөнэтээҕи епархия епархиальнай управлениетын сэкиритээрэ Никандр аҕабыыкка эрийэн, худуоһунньук төлөпүөнүн нүөмэрин биэрэригэр көрдөспүппүт. Оччолорго биһиги Ирина Ильинична өссө Георгий Победоносец храма тутулла турдаҕына, Людмила Ивановна ыҥырыытынан кэлэ сылдьыбытын туһунан төрүт билбэт этибит. Ити курдук, икона 18 сыллааҕы ситими сөргүппүтэ.
Сиэркэп ускуустубатыгар Арассыыйа биллиилээх искусствоведа Ирина Языкова саха кыыһа Ирина Тимофеева үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыр. Кини үгэс буолбут халыыбы үтүктэринэн эрэр муҥурдаммакка, ураты истииллээхтик ойуулуурун тоһоҕолоон бэлиэтиир. Биллэрин курдук, икона көрөөччүгэ үрдүк эйгэни арыйар, хас биирдии норуот сибэтиэйдэр мөссүөннэригэр бэйэтин итэҕэлин, тапталын уонна эрэлин духуобунай ис кыаҕын биэрэргэ кыһаллар. Таҥара мөссүөнүн идэтийбит ойууһута Ирина Тимофеева үлэлэригэр саха национальнай матыыптарын, ойуутун-дьарҕаатын табыгастаахтык дьүөрэлэһиннэрэр.

Билигин Ирина Тимофеева – Арассыыйа Худуоһунньуктарын соһууйун итиэннэ ЮНЕСКО иһинэн тэриллэн үлэлиир Худуоһунньуктар норуоттар икки ардыларынааҕы федерацияларын чилиэнэ. Барыта 100-тэн тахса саҥаттан ойуулаан уонна былыргылары чөлүгэр түһэрэн оҥорбут үлэлэрдээх, олор Арассыыйа итиэннэ тас дойдулар православнай храмнарыгар, чааһынай кэллиэксийэлэргэ бааллар. Үгүс үлэлэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Быыстапкалыыр кииҥҥэ, Третьяковскай галереяҕа итиэннэ Грецияҕа, Быыһааччы Христос храмын түмэлигэр быыстапкаларга элбэх төгүл туруоруллубуттара Улахан сэҥээриини ылбыттара.
Ирина Ильинична биһиги, прихожаннар, көрдөһүүбүтүн ылынан, «Умиление Градоякутская» иконаны ис сүрэҕитэн кыһанан, дууһатын ууран туран оҥорбута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Күнүн чэрчитинэн итиэннэ Таҥара чиэһинэй уонна тилиннэрэр күүстээх Кириэһин өрө анньыы бырааһынньыгын чиэһигэр, икона Москубаҕа аҕалыллыбыта. Бөһүөлэккэ, Георгий Победоносец храмыгар иконаны көрсүү сирэ-туома балаҕан ыйын 27 күнүгэр тэриллибитэ.
Кэтэһиилээх, тапталлаах Боҕоруодуссабыт мөссүөнэ сибэтиилэнэр литургиятын бары бэркэ диэн долгуйа, үөрэ кэтэспиппит. Дьэ ол күммүт үүммүтэ – алтынньы 11 күнүгэр протоиерей Александр иконаны сибэтии гыммыта!

Ааспыттан аҕыннахха
«Умиление Градоякутская» икона холустаҕа ойууламмыт оригинала Дьокуускайга, Боҕоруодусса Ороһуоспатын храмыгар баар. Бу дьиктини айар иконаҕа анаан, хас сэрэдэ ахсын мэлиибэн сулууспата оҥоһуллар. Өрөспүүбүлүкэ киин куоратын олохтоохторо бу Уобараһы олус ытыктыыллар. Куораппытын уонна куорат олохтоохторун ханна даҕаны сылдьыбыппыт иннигэр, «Умиление Градоякутская» Боҕоруодуссата барыбытын аһына-харыһыйа, араҥаччылыы сылдьар диэн ис сүрэхтэриттэн итэҕэйэллэр. Дьокуускайдааҕы уонна Өлүөнэтээҕи епархия архиепискоба Роман алгыһынан, христианскай култуура биллиилээх искусствоведа Ирина Языкова «Молящаяся» киинэҕэ бу икона туһунан баай ис хоһоонноох анаарыыны оҥорбута. «Умиление Градоякутская» уобараһа польскай-литовскай иконография ирдэбилинэн оҥоһуллубут, үтүө төрүттээх-уустаах Ягужинскайдар (графиня Анна Бестужева-Рюмина бастакы эрин) былыр былыргыттан харыстаан илдьэ сылдьыбыт сибэтиинньэлэрэ буолар.
Дьэ ити курдук, Москуба куорат таһыгар турар Хоту бөһүөлэккэ баар Георгий Победоносец храмыгар, Ыраастан ыраас Боҕоруодусса дьикти уобараһын иконата сибэтиилэннэ. Бөһүөлэккэ олорор Саха Сириттэн төрүттээх уонна бу тыйыс айылҕалаах хотугу дойдуга араас сылларга олорбут, үлэлээбит-хамсаабыт дьоннор биһиги прихожаннарбыт көҕүлээһиннэринэн, Халлааннааҕы Араҥаччыһыттаннылар. Ситимниир дьоннорун кэм-кэрдии бэйэтэ талар. Олох үлүскэннээх сүүрүгэр туох даҕаны мээнэҕэ буолбат, ылбычча оҥоһуллубат...
Биһиги «Умиление Градоякутская» иконабыт сүрүн уратытынан кытыытыгар саха ойуута, оһуора киллэриллибитэ буолар. Онон бу Таҥара мөсүөнэ биһиэхэ ордук чугас уонна истиҥ-иһирэх. Дириҥ итэҕэллээх прихожаннар малыыппаларын ылынар Боҕоруодусса саха норуотун национальнай ойуутун-дьарҕаатын араҥаччылыырыттан дууһа үөрэр, сүрэх долгуйар. Саха норуота Таҥара мөссүөнүн ойуулааһын көмөтүнэн Христос төрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри христианскай ускуустуба Бүтүн Аан дойдутааҕы нэһилиэстибэтигэр киириэхтин.
Биһиги, Хоту бөһүөлэк олохтоохторо, Саха Сирин дьоно, Сибэтиэй Георгий Победоносец храмын прихожаннара кэм-кэрдии ситимин айабыт уонна өйүүбүт, «Умиление Градоякутская» икона иннигэр тураммыт төрөөбүт-үөскээбит, таптыыр, ахтар-саныыр Сахабыт Өрөспүүбүлүкэтэ бөҕө туруктаах буоларын туһугар үҥэбит-сүктэбит.

Людмила Янышева, Москуба.
Нууччалыыттан Раиса Сибирякова тылбааһа.

Хаартыскалары Людмила Янышева, Марина Тимофеева ыыттылар.