Уопсастыба

Иллээх кэргэн иһирэх кэпсээнэ
Виктор Клавдиевич сэтинньи 18 күнүгэр 90 сааһын томточчу туолар. Билигин да массыынатын бэйэтэ ыытар. Өйө-санаата ырааһа, дьэҥкэтэ, билиитэ-көрүүтэ киэҥэ – киһи кинилиин кылгастык да кэпсэтэн аастаҕына, элбэҕи иҥэринэр.
Кэргэнигэр Земфира Макаровнаҕа хайдах курдук кыһамньылаахтык сыһыаннарын көрүөххүт этэ! Сөп ээ, иккиэн улахан, айымньылаах олоҕу олорон кэллэхтэрэ. Земфира Макаровна Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа иһинэн нейрососудистай салааны арыйтаран, онно өр кэм сэбиэдиссэйдээн, өссө кэлин эрэгийиэннээҕи киин буоларын туруорсан, Саха Сирин мэдиссиинэтин сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Ити иһин кинини, РФ үтүөлээх бырааһын, Ил Дархан 2015 с. СӨ Бочуоттаах гражданина оҥорбута.
Быйылгы 2025 сыл Земфира Макаровнаҕа үс төгүл үбүлүөйдээх: ийэтэ, РСФСР норуодунай артыыһа, сахалартан бастакы опера режиссера Анна Егорова уонна аҕата, буойун бэйиэт М.И. Кузьмин-Макар Хара иккиэн төрөөбүттэрэ 110 сыллара. Ону бэлиэтиир тэрээһиннэр сыл устата буола тураллар. Оттон кэргэнэ Виктор Клавдиевич 90 сааһыгар этэҥҥэ сылдьара – ол дьылҕа бэлэҕэ.
Ити эрээри, Дьылҕа Хаан наар мичик гыммат, сороҕор тыйыс ыйаахтаах буолар. Былырыын улахан оҕолорун Алексейы илдьэ барбыта. Киһи эрэ барыта олус хайгыыр, киэҥ билиилээҕин, сэмэйин, үлэһитин бэлиэтээн этэр хаарыан уоллара, ыарахан ыарыыга ылларан да сылдьан, биир да киһиэхэ ону биллэрбэккэ, күннэтэ хаан куттара-куттара үлэлээбитин, өлбүтүн кэннэ биирдэ билэн, доҕотторо, кэллиэгэлэрэ соһуйбуттара.
Кыра уоллара Андрей, ийэтин суолун батыһан, Москубаҕа нейрохирург бырааһынан үлэлиир. Кини туһунан оннооҕор киин тэлэбиидэнньэ биэрии оҥорбута. Анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан, онно баран үлэлээн кэлэр. Эчэйбиттэри эпэрээссийэлиир эмчиккэ Владимир Путин илии баттааһыннаах мэтээли туттарбыттар этэ.

Чөлүгэр түһэрии үлэтэ күүскэ барыахтаах
Виктор Клавдиевичтаах олох салҕанар аналынан, ыар сүтүк охсуутун тулуйан, билигин сиэннэр ситиһиилэринэн этэҥҥэлэр. Улахан сиэннэр Павел уонна Александр Маршинцевтар, Плеханов уонна Ломоносов ааттарынан үнүбүрсүөттэри бүтэрэн, Москубаҕа үлэлии сылдьаллар.
Виктор Клавдиевич 1960 с. Томскайдааҕы судаарыстыбаннай үнүбүрсүөт геолого-географическай бакылтыатын бүтэрбитэ.

-- Устудьуоннуур кэммиттэн быраактыкабын Мииринэйгэ, алмааска барбытым. Дьиҥэр, соҕуруу үлэҕэ анаабыттарын, туруулаһан туран, дойдубар кэлбитим. Тута Билим акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэҕэ ылбыттара. Ити сыл геологияҕа 40 билим үлэһитэ киинтэн кэлэн, алмаастаах сирдэр күүскэ үөрэтиллибиттэрэ. Бастакы аһыллыбыт «Зарница» туруупканы классическай ньыманан үөрэппиппит. 20 м дириҥнээх, 300 м уһуннаах шурф барыта бадарааннаах уунан туолан хаалбыта, онно умса-умса, боруоба ыларбыт. Аны 30 киилэттэн тахса ыйааһыннаах кимберлиттэрбитин үрүсээкпитигэр сүгэ сылдьарбыт. Дэлби сылайан, оттон-мастан тардыһан хаамарбыт. Ыарахан да буолара! Ардыгар таба биэрдэхтэринэ, олох үөрүү буолара. Ол муспуппутун Дьокуускайга аҕалыы эмиэ туспа мучумаан этэ, -- диэн кэпсиир.

Виктор Клавдиевич 200-чэкэ билим үлэлээх, 20-тэн тахса монографиялаах. Аҕыйах сыллааҕыта акадьыамыйаттан уурайан да баран, үлэтин тохтоппотоҕо. Бэйэтэ үп булан, «Алмазы Якутии», «Алмазы России» диэн библиографическай ыйынньыктары, 400 туруупканы сырдатар «Кимберлиты Якутии», биология билимин дуоктара Дмитрий Саввиновтыын Бүлүү өрүс гаастаах, ньиэптээх, туустаах, чохтоох, алмаастаах сирдэрин билиһиннэрэр «Вилюйский край» диэн электроннай матырыйаалы, Воронежка олорор учуонай Виталий Гадиятовтыын «Самоцветы Якутии», «Богатства недр Якутии» кинигэлэри таһаартарбыта.
Ити бүтэһик үлэтэ сүҥкэн. Саха Сирин геологиятын энциклопедията: биһиэхэ хостонор сир баайын барытын састааптарынан ырыппыттар, хас биирдиилэрин – уматыктан саҕалаан, күндү тааһыгар тиийэ – тас көстүүлэрин ойуулаабыттар, хаһан уонна ханна булуллубуттарын, туохха туһаныллалларын, хайдах туһаҕа таһааралларын быһааран суруйбуттар, өссө төһө саппаас ханна баарын кытта каартаҕа ыйбыттар.

-- Кистээбэккэ эттэххэ, «Богатства недр Якутии» кинигэни бастаан «Гордость и горе якутского народа» диэн ааттаары гыммыппыт... Хостообут, хаспыт, киртиппит сирдэрин чөлүгэр түһэрбэккэ, хомуйбакка быраҕан баралларын иһин. Өссө 1956 с., устудьуон эрдэхпинэ, айылҕаны алдьаталларын харааста көрбүтүм... Экология боппуруоһа миигин эдэр эрдэхпиттэн долгутар буолан, айылҕаны чинчийэр этэрээттэргэ сылдьыһарым.

Арассыыйаҕа аан дойду сиртэн хостонор баайын 40 %-а баар. Саха Cиригэр кимберлиттээх туруупка ахсаана 1000-тан тахса, онтон 150-на эрэ туһаныллар алмаастаах. Олор иэннэрэ араас: «Мир» туруупка диаметра 600 м буоллаҕына, 30 да 40 миэтэрэлээх кыракыйдар кытта бааллар. Мииринэй эҥээр алмаастар уратылар – сир түгэҕиттэн үөһэ ньууругар тахсан иһэн, кристаллга кубулуйаллар. Ону быһааран, «Вертикальная неоднородность кимберлитовых тел Якутии» диэн дуоктар диссертациябын суруйан, 1986 с. Москубаҕа көмүскээбитим.

Баай сиргэ дьадаҥытык олоруо суохтаахпыт

Менделеев табылыыссатыгар кремний (Si) диэн элэмиэн баар. Бу наһаа көхтөөх минерал, салгыҥҥа начаас аһыйан, кварц буолан хаалар. Оттон айылҕаҕа хайдах бэйэтэ баарынан, ол эбэтэр соморуодак көрүҥүнэн сылдьарын В.К. Маршинцев булан суруйбут. Ону туоһулуур диплому Бүтүн Сойуустааҕы минералогическай уопсастыба бэрэсидьиэнэ Д.В. Рундквист 1983 с. туттарбыт.
Өссө да кэккэ минераллары Виктор Клавдиевич арыйбыта. 1993 сылтан СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн Алмааһы, күндү таастары уонна көһөҥө көмүһү чинчийэр национальнай научнай киин аһыллыбыта. Бу киини 2004 с. сабыллыар диэри, Виктор Клавдиевич салайбыта.
– Сүрүн сорукпут күндү таастары уонна көмүһү көдьүүстээхтик туһаныы эрэгийиэннээҕи бэлиитикэтин ыытыы этэ. Саҥа технологияны киллэриигэ, уопуттуур-эспэримиэнниир, информация хомуйар, ону ырытар үлэни тэрийиигэ, билим-тиэхиньикэ өттүнэн хааччыллыыга элбэх үлэ ыытыллыбыта. Бырагыраамалары оҥорорбут. «Алмазы и золото» диэн сурунааллаах этибит. Манна үлэлии сылдьан, «Цветные камни и их месторождение», «Самоцветы Якутии», «Магия якутских самоцветов» кинигэлэри таһаарбытым.
Геология, минералогия, петрография наукалаларыгар аан дойду таһымнаах арыйыылары оҥорбут, чинчийиилэри ыыппыт Виктор Маршинцев Англия, Аляска, Америка курдук дойдуларга дакылаат ааҕара. Онно үлэҕэ да ыҥыралларын аккаастыыра.
Саха киһитигэр дьүөрэтэ суох нууччалыы араспаанньатын маннык быһаарар:
– Төрдүм Бүлүү. Ийэм эрдэ өлөн, аҕам Филипп Корякин миигин эһэбэр Клавдий Маршинцевка ииттэрэ биэрбит. Кини Бүлүүгэ кэлбит удьуор хаһаахтар сыдьааннара этэ. Байыаннайыттан уурайан баран, Далырга «Коковин и Басов» эргиэн дьиэтигэр бирикээсчитинэн үлэлээбитэ. Ол иһин кэлин репрессиялана сылдьыбыта. Дьиҥэр, төрөппүт аҕам райисполком бэрэссэдээтэлэ, райком сэкирэтээрэ этэ, кэлин Госплаҥҥа үлэлээбитэ. Эһэм хаайылла сылдьыбытын кэннэ, хоту Дьааҥыга баран олоро сылдьыбыппыт. Онон Улуу Кыайыыны ыраах Баатаҕайга истибитим...
Саха Сирин сайдыыта барыта кэриэтэ Виктор Клавдиевич хараҕар аастаҕа. Саҥа сирдэри арыйсан, ол алмаас дохуотугар күн бүгүн диэри олордохпут. Оннук сүҥкэн кылааттаах киһи: «Үйэбин моҥоон эрэбин. Бачча баай сиргэ дьадаҥытык олорорбутуттан хомойобун. Хаһан эмэ бу баайбыт норуот туһугар үлэлиэ диэн эрэнэбин...» – диэтэ.

Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.