Уопсастыба

Раиса Израилевна Цугель-Аммосова 1902 с. алтынньы 26 күнүгэр Иркутскай уобалас Подымахино сэлиэнньэтигэр Израиль Цугель диэн политсыылынай дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүт. Бу ыал 1908 с. Дьокуускайга көһөн кэлбит, оҕолоро үөрэххэ олус дьоҕурдаах эбиттэр. Рая Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназиятыгар үөрэнэр. Емельян Ярославскай салайар «Рассвет» куруһуогар сылдьан, Максим Аммосовы 1916 с. көрсөр. Биһиги, М.К. Аммосов биир дойдулаахтара, Раиса Израилевна олорбут олоҕун «Максим Аммосовы көрсүөн иннинээҕи сыллара» уонна «Максим Аммосов кэргэнин быһыытынан» диэн кэрчиктэргэ араарабыт, иккис кэрчигин сиһилии билэргэ дьулуһабыт. Ол сиэринэн суруйар буоллахха, Максим Кирович уонна Раиса Израилевна, иккиэн да чаҕылхай, сайдыылаах дьон, харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, 1923 сыллаахха эмиэ алтынньы 2 күнүгэр Дьокуускай куоракка ыал буолбуттар.

Аммосовтар кыра кыыстара Лена Максимовна Дьокуускайга 2005 с. кэлэ сылдьан «Далбар Хотун» сурунаалга (2005 сыл, 3-4 №№) маннык кэпсээбит: «Аҕам 1937 с. сэтинньигэ тутуллубута… Биһиги туспутугар өр сылларга кыһарҕаннаах олох саҕаламмыта. Аҕабыт тутуллаатын кытта, Фрунзе куоракка республика хаһыатын нөҥүө ийэбин, дьон бары истэригэр кэргэниттэн аккаастанарыгар, туспа араспаанньаны ылынарыгар модьуйбуттара. Оскуолаҕа үөрэнэр Аляны эмиэ аҕатыттан аккаастанарга күһэйэ сатаабыттара. Бу ылбычча киһи тулуйбат, ханнык баҕарар киһи уйана-хатана быһаарыллар күннэригэр ийэм халбаҥнаабат бигэ санаалааҕа биллибитэ… Олорор дьиэбитин төгүрүк суукканы быһа шпик харабыллыыра. Сылга иккитэ, онтон туохха эмэ уорбалаатахтарына, икки быыкаайык хоспутугар элбэх чаастаах дьэгдьиирдэр саҕаланаллара. Норуот өстөөҕүн кэргэнин хара үлэҕэ эрэ ылаллара… Ийэбит хас аһылык аайы, 1956 с. өлбүтүн туһунан биллэриини тутуор диэри, остуолга прибор уурааччы: «для Максима» диэн. Кини идэтинэн историк, советскай-партийнай оскуола Историко-экономическай факультетыгар үөрэммитэ. Саха комсомолун төрүттэспитэ, советскай-партийнай оскуолаҕа сэбиэдиссэйдээбитэ. Дьахтар хамсааһыныгар актыыбынайдык кыттыбыта. Аҕам Казахстаҥҥа, Киргизияҕа үлэлиир кэмнэригэр үөрэхтээһин салаатыгар үлэлээбитэ. Ийэбит айылҕаттан педагог этэ. Иитэр сүрүн ньыматынан сиэр-майгы өйдөбүллэрин эзоповскай тылларынан тиэрдэр эбит». Дьэ мантан Раиса Израилевна кэргэнин хайдах курдук таптыыра, киниэхэ муҥура суох бэриниилээҕэ ырылыччы көстөр!

Кыргыттара, сиэннэрэ
Аммосовтар бастакы кыыстара 1924 с. эмиэ алтынньы 21 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. Кинини суруйааччы Алексей Толстой кинигэтин сүрүн дьоруойун аатынан Аэлита диэн киэҥ куйаарга, саҥа олоххо ыҥырар аатынан сүрэхтээбиттэр. Аэлита ыал улахан оҕото буолан, ийэтигэр көмөлөһөрүн туһунан балтыларын ахтыылара баар. Москуба 57 №-дээх оскуолатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит эрээри, норуот өстөөҕүн кыыһа буоларынан, киниэхэ кыһыл көмүс мэтээли буолуохтааҕар, аттестатын оннугар ыспыраапка эрэ суруйан биэрбиттэр. Ол кэлин Аэлита аспирантураҕа киирэрин атахтаабыт... Аэлита ыалдьар да кэмигэр таах сыппат эбит, эбии харчы булаары, дьиэтигэр чертёж үлэтин толорор, эбэтэр, ньиэмэстии тиэкистэри ылан тылбаастыыр эбит. 1949 с. Менделеев аатынан Москубатааҕы химия-технология үнүстүүтүн бүтэрэн, инженер-технолог идэтин ылбыт. Билимҥэ ананан төрөөбүт кыыһы Дьылҕа Хаан улаханнык илиһиннэрэн баран, 1962 с. тиэхиньиичэскэй билим хаддьыдаата буолбут. Олохтон 1993 с. туораабыт. Лена Максимовна эдьиийин туһунан бу курдук ахтыбыта «Эҥсиэли» хаһыат 2006 с. алтынньы 17 күнүгэр тахсыбыта: «Аҕабыт тутулларыгар Аэлита 13 саастааҕа. Олоҕор улахан охсууну кини ылбыта. Кандидатскай үлэтин, араас биричиинэнэн күһэйэн, үс төгүл көннөттөрбүттэрэ… Аэлитаҕа үгүс сыллаах кыһарыллыы, үтүрүйүү доруобуйатыгар охсубута, сүрэҕинэн ыалдьар буолбута».
Аммосовтар иккис кыыстара 1931 с. күн сирин көрбүт, хоту дойду өрүһүн курдук күүстээх, тулуурдаах буоллун диэн Яна диэн ааттаабыттар. Кини 1949 с. оскуоланы эмиэ кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбит, идэтинэн инженер-химик. 1964 с. Москубатааҕы химия-технология үнүстүүтүгэр кандидатскайын көмүскээбит. Яна Максимовна 1967 с. Англия биэс үнүбэрсиэтигэр стажировкаламмыт, Москубатааҕы үнүбэрсиэт сир кырсын үөрэтэр бакылтыатыгар үлэлээбит. Кэргэнэ Юрий Георгиевич Красиков физика-математика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. Кинилэр 1958 с. төрөппүт кыыстара Елена Юрьевна эмиэ учуонай, ыспарсымыан. Икки оҕолоох. Уола Юра физик, хантарааҕынан Цюрихха үлэлиир. Кыыһа Даша Назарова 2005 с. Швецияҕа ыытыллыбыт «Мин батыһыахпын баҕарар историческай личноһым» куонкуруска «Я хочу жить по тем принципам, по которым жил мой прадедушка» диэн үлэтинэн бастакы миэстэни ылбыт!
Аммосовтар үһүс кыыстара 1937 с. балаҕан ыйын 12 күнүгэр Фрунзеҕа (Бишкекка) төрөөбүт. Максим Кирович кинини ахтылҕаннаах Сахатын Сирин улуу өрүһүн аатынан Лена диэн сүрэхтээбит. Лена Максимовна эмиэ Москубатааҕы химия-технология үнүстүүтүн бүтэрбит, 1975 с. тиэхиньиичэскэй билим хандьыдаата буолбут. Кэргэнэ Владимир Михайлович Гольдберг химия билимин дуоктара, Максим уонна Миша диэн уолаттардаахтар. Үс кыыстаах Раиса Израилевна бастакы уол сиэнин, тапталлаах кэргэнин аатынан Аммосов Максим диэн ааттыылларыгар көрдөспүтүн күтүөт ийэ кыннын ытыктыыра бэрт буолан, тылын быһа гымматах!  Максим Москубатааҕы физико-тиэхиньиичэскэй үнүстүүтү бүтэрбит, физик-теоретик идэлээх, билим хандьыдаата. Дьиэ кэргэнин илдьэ Канадаҕа үс сыл стажировкаламмыт. Икки кыыстаах: Катя уонна Лиза. Катя ыспарсымыанка. ыллыырын, мандолинаҕа, гитараҕа оонньуурун сөбүлүүр эбит.
Михаил Менделеевтээҕи үнүстүүт кибернетикаҕа бакылтыатын бүтэрбит, эмиэ ыспарсымыан, көмпүүтэри дэгиттэр баһылаабыт, уустук бырагыраамалары оҥортуур эбит. Холобур, биир чаас үлэлээн, бүтүн кэлэктиип ый устата оҥорорун толорор бырагырааманы тобулбут. Кини билигин суох. Михаил кыра кыыһа Светлана хайа хайыһарын успуордун чөмпүйүөнэ, успуорт маастарыгар хандьыдаат, роликтаах хаҥкынан, винсерфининэн дьарыктанар эбит.

Аҕатын аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам улууһун уонна Хатырык нэһилиэгин Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаґаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Лена Максимовна 2018 с. алтынньы 2 күнүгэр Москуба куоракка сырдык тыына быстыбыта…. Кини чугас дьонун сырдык ааттарын үйэтитиигэ үлэлээбитэ: 1989 сылтан аҕата көмүллүбүт сирин ирдэспитэ. Арассыыйа уонна Кыргыстаан бартыыйынай архыыптарыгар үлэлэһэн, 2000 с. аҕата уонна кини сэттэ доҕоро «Коммунарка» дэнэр НКВД полигонугар көмүллүбүттэрин чопчулаабыта. Ол түмүгэр 2002 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр Коммунаркаҕа эрэпириэссийэҕэ түбэһэн, сырдык тыыннара быстыбыт саха чулуу дьонугар өйдөбүнньүк туруоруллубута. Лена Максимовна Саха Сиригэр, Намҥа үбүлүөйдэргэ эрэ буолбакка, дьону-сэргэни кытта алтыһа, билсэ элбэх төгүл кэлэ сылдьыбыта. Ол тухары М.К. Аммосов туһунан саҥа биллибит чахчылары, докумуоннары аҕалара. Ол чахчылар кэлин тахсыбыт кинигэлэргэ сыаналаах матырыйааллар буолбуттара.
Аммосовтар кыргыттара төрөппүттэрин түһэн биэрбэтэхтэрэ: үгүс ыарахаттары тулуйан, үтүөкэннээх үлэһит, учуонай буола үүммүттэрэ. Раиса Израилевна кэргэнин олус таптыыра, киниэхэ муҥура суох бэриниилээҕэ, олоҕун оҕолоругар анаабыта. Ийэ күнүн чэрчитинэн Нам улууһун дьоно-сэргэтэ кини туһунан дириҥ махталынан ахтан-санаан аастыбыт.

Прасковья Байанаева, И.Е. Винокуров аатынан Намнааҕы кэллиэс уһуйааччыта.

Хаартыска: И.Е. Винокуров аатынан Намнааҕы кэллиэс түмэлин пуондатыттан.