Уопсастыба

Төгүрүк остуолга Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын III сийиэһин дэлэгээттэрэ уонна ыҥырыылаах ыалдьыттар кыттыыны ыллылар. Саха Сирин бары улуустарыттан, оройуоннарыттан уонна үгүс куораттарыттан, нэһилиэктэриттэн сийиэскэ кытта кэлбит муниципальнай тэрээһиннэр дьокутааттара инникитин бу олус суолталаах сокуонунан салайтаран чопчу үлэлэһиэхтээх, олоххо киллэрэр сүдү эппиэтинэстээх дьон быһыытынан сокуон бары өрүтүн ымпыктаан–чымпыктаан ырыттылар.

Тэрээһин саҕаланыытыгар тыл эппит Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, судаарыстыбаннай тутулга уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Афанасий Владимиров дьокутааттары III сийиэс чэрчитинэн ыытыллар тэрээһиннэр саҕаламмыттарынан эҕэрдэлээн туран, олохтоох салайыныы сокуонун олоххо чугаһатыы, федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын кытта сөп түбэһиннэрии салҕанарын бэлиэтээтэ, бииргэ үлэлииргэ ыҥырда.    

Төгүрүк остуолу салайан ыыппыт олохтоох салайыныыга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев саҥа сокуон ахсынньы 23 күнүгэр Ил Түмэн 16–с уочараттаах пленарнай мунньаҕар бүтэһиктээх ааҕыыга киириэн иннинэ дьокутааттар киэҥ араҥаларыгар түмүктүүр дьүүллэһии, кэпсэтии ыытылларын санатта, онон көхтөөхтүк кытталларыгар ыҥырда. Бу тэрээһиҥҥэ икки дакылаат туруорулунна, онтон бииригэр, саҥа сокуоҥҥа сыһыаннааҕыгар сүрүннээн тохтуоҕүҥ.

«2025 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи 33–с №–дээх федеральнай сокуон уратылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин олохтоох салайыныытыгар дьайыытын туһунан» дакылааты Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна Бырабыыталыстыбатын Дьаһалтатын олохтоох салайыныы боппуруостарыгар Департаменын салайааччыта Иван Попов оҥордо.

– Урукку олохтоох салайыныы туһунан 131 №–дээх федеральнай сокуон 2003 сыллаахтан үлэлээн кэллэ уонна бу саҥа 33 №–дээх ФС толору күүһүгэр киириэр диэри – 2027 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри дьайыаҕа. Саҥа сокуон дойду үрдүнэн ылыныллан турар, билигин эргийиэннэргэ бэйэлэрин көрүүлэринэн сокуон сүнньүнэн эрэгийиэннээҕи эбиилэри, уларытыылары чуолкайдыыр үлэ барар турар, ол иһигэр Саха Сиригэр. саҥа сокуон 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэлээн барар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыныы икки таһымнаах моделлаах буолара быһаарыллан турар, 2025 сыл алтынньы 27 күнүгэр парламент 54 дьокутаата сокуон барылын оҥорон киллэрбиттэрэ уонна сэтинньи 26 күнүгэр сиэссийэҕэ көрүллэн, бастакы ааҕыыны ааспыта, билигин иккис ааҕыыга бэлэмнээһин ыытыллар.

20–тэн тахса сыл үлэлээн кэлбит 131 №–дээх федеральнай сокуон тута тохтоон хаалбат, утумнааһын салҕанар. Ол курдук, икки таһымнаах олохтоох салайыныы куораттааҕы уокуруктарга, муниципальнай оройуоннарга, куораттааҕы уонна тыа сиринээҕи түөлбэлэргэ (нэһилиэктэргэ) оннунан хаалар. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 445 муниципальнай тэрээһин баар, олортон: бастакы таһымҥа – 34 муниципальнай оройуон, иккис таһымҥа – 48 куораттааҕы поселение (түөлбэ), 361 тыа сирин түөлбэтэ киирэр. Муниципалитеттар Устааптарынан билигин 4692 дьокутаат баар, Муниципальнай тэрээһиннэр дьокутааттара муниципальнай быыбардарга талыллаллар.

Оройуон уонна куорат баһылыгын муниципальнай тэрээһин бэрэстэбиитэллээх уоргана талар, өрөспүүбүлүкэҕэ муҥутуур үрдүк дуоһунастаах Ил Дархан ол иннинэ бу уоргаҥҥа хандьыдааттары киллэрэр. Талыы бороссодуурата сокуоҥҥа суруллан турар: Ил Дархан баһылык боломуочуйатын болдьоҕо бүтүөр диэри 60 хонук иһинэн субъектартан этиилэри хомуйуу саҕаламмытын туһунан биллэрэр; Ил Дархан быһаарыытынан састааба уонна үлэтин бэрээдэгэ бигэргэммит хамыыһыйа киллэриллибит докумуоннары уонна сибидиэнньэлэри бэрэбиэркэлээһини тэрийэр; Ил Дархан бэрэстэбиитэллээх уоргаҥҥа 2–тэн итэҕэһэ хандьыдааты көрүүгэ киллэрэр; салгыы дьокутааттар көрөннөр талаллар. Бэйэлэрин хандьыдааттарын (биири) туруорар быраабы бэлитиичэскэй баартыйалар, өрөспүүбүлүкэ муниципальнай тэрээһиннэрин Сэбиэтэ, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай палаатата, Бүтүн Арассыыйатааҕы олохтоох салайыныы сайдыытын ассоциацията туһаныахтарын сөп.

Куораттааҕы уонна тыа сиринээҕи түөлбэ баһылыгын муниципалитет бэрэстэбиитэллэх уоргана талар, ол иннинэ куонкурс хамыыһыйата киирбит этиилэртэн 2–тэн итэҕэһэ суох хандьыдааты киллэрэр. Бороссодуурата: куонкурус ыытыллыа 20 хонук иннинэ куонкурус усулуобуйатын, хаһан, ханна буолуохтааҕын иһитиннэрэр; куонкурус хамыыһыйатын аҥаара бэрэстэбиитэллээх уорган, аҥаарын оройуон баһылыга аныыллар; хамыыһыйа куонкурус түмүгүнэн 2–тэн итэҕэһэ суох хандьыдааты бэрэстэбиитэллээх уоргаҥҥа киллэрэр; салгыы дьокутааттар көрөн талаллар.

Ону тэҥэ, билигин Саха Сиригэр 3 муниципальнай түөлбэҕэ–Белай Гораҕа, Депутатскайга, Чокурдаахха Биир дьаһалта (оройуон дьаһалтата оройуон киинин дьаһалтатын боломуочуйатын толорор) баар. Маннык түөлбэлэр баһылыктарын муниципальнай тэрээһин бэрэстэбиитэллээх уоргана бэйэтин састаабын иһиттэн талар (сокуон бырайыагын 15 ыстатыйатын 5 чааһа), талыллыбыт баһылык бэрэстэбиитэллээх уорган бэрэссэдээтэлин баһылыгын дуоһунаһын толорор. 100–тэн аҕыйах киһи олорор тыа сирин түөлбэтигэр бэрэстэбиитэллээх уорган тэриллибэт, кини функциятын кыраасданнар сходтара толорор. Онон өрөспүүбүлүкэ маннык 13 түөлбэтигэр баһылыгы кыраасданнар сходтара талар.

Баһылыктары талыыга сүрүн ирдэбиллэринэн туруорунар хандьыдаат быыбарданар бырааба хааччахтамматах уонна 21 сааһын туолбут буолуохтаах, эбии ирдэбиллэри муниципальнай тэрээһин, түөлбэ бэйэтин Устаабыгар ыйыахтаах. Саҥа сокуонунан муниципальнай оройуон уонна куорат уокуругун баһылыга судаарыстыбаннай дуоһунаска киллэриллэллэр. Ону кытта куорат уонна тыа сирин түөлбэтин баһылыга урукку сокуонунан баһылык уонна бэрэстэбиитэллээх уорган бэрэссэдээтэлин дуоһунаһын биир кэмҥэ толороро көҥүллэнэр эбит буоллаҕына, саҥа сокуонунан ол көҥүллэммэт. Баһылыгы дуоһунаһыттан тохтотууну бэрэстэбиитэллээх уорган дьокутааттара, Ил Дархан көҕүлүөхтэрин сөп, талыллыбыт дьокутааттар ахсааннарыттан 2/3 куоластаатахтарына үлэтиттэн ууратар туһунан быһаарыы ылыныллар.

Бу сокуон 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэлээн барар, баһылыктары талыы саҥа бэрээдэгин туттуу саҕаланар. Ол гынан баран, бу сокуон күүһүгэр киирэр күнүн иннинэ быыбардаммыт баһылыктар боломуочуйаларын болдьоҕо бүппүтүн кэннэ эрэ туттуллар. 2026 сылга саҥа бэрээдэгинэн 1 куорат уокуругун баһылыга, 5 муниципальнай оройуон баһылыктара, 39 түөлбэ баһылыктара талыллыахтара.

Саҥа сокуонунан муниципальнай тэрээһиинэр боломуочуйаларын чааһыгар куорат уокуругар – 47, муниципальнай оройуоҥҥа – 42, куорат түөлбэтигэр – 40, тыа түөлбэтигэр–35 боломуочуйалар тыырыллан тураллар.Билигин бу сокуон 32 ыстатыйатын 3 чааһыгар боломуочуйалар киллэриллибэтэхтэр. Онон 2026 сыл бастакы аҥаарыгар туспа сокуонунан тыырыллара былааннанар. Саҥа сокуонунан боломуочуйалары толоруу толору күүһүгэр 2027 сыл тохсунньу 1 күнүгэр киириэҕэ. Саҥа сокуону туттууга көһүү быыһык кэмигэр боломуочуйалары толоруу чааһыгар урукку 131№–дээх федеральнай сокуон үлэлиэҕэ, ол 2027 сылга диэри дьайыаҕа, –диэн Иван Романович саҥа сокуон өрөспүүбүлүкэ олохтоох салайыныы усулуобуйатыгар хайдах киирэн эрэрин, салгыы үлэлиэхтээҕин туһунан чопчу иһитиннэрдэ.

Төгүрүк остуолга иккис дакылааты Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн хоруупсуйаны уонна атын буруйу оҥорууну сэрэтэр управление салайааччытын солбуйааччы Надежда Сейдалова оҥорон, хоруупсуйаны утары сокуон СӨ муниципальнай тэриллиилэрин бэрэстэбиитэллээх уорганнарыгар сүрүн ирдэбиллэрин кытта билиһиннэрдэ. Ол курдук, бары таһымнар дьокутааттара талыллыбыттарын кэннэ 4 ый иһигэр дохуоттарын, баайдарын–дуолларын уонна эбэһээтилистибэлэрин туһунан ыспыраапканы туттарыахтаахтар. Ону таһынан, интэриэстэр харсыһыыларын курдук балаһыанньа үөскүүрүнэн бу хайысхаҕа болҕомтолоох уонна ол туһунан иһитиннэриини кэмигэр түһэрэн иһэргэ сүбэлээтэ. Холобура, интэрисэтэр харсыһыыларынан хас да дуоһунастаах дьон бэйэлэрин сокуоннайа суох бириэмийэлээн үлэлэриттэн тохтотуллубуттара.Надежда Леонтьевна кыттааччыларга туһаайан хоруупсуйаны утары сокуон нуормаларын тутуһуу формальность эрэ быһыытынан буолбакка, булгуччулаах нуорманан буоларын санатта. Бу барыта уопсастыба былааска итэҕэйэригэр тирэх буоларын умнуо суохтаахпыт диэтэ.

Дакылааччыттар иһитиннэриилэрин кэнниттэн буолбут боппуруос уонна этии чааһыгар бэрт элбэх киһи нууччалыы, сахалыы тылынан кытыннылар. Ол туһунан хаһыат кэлэр нөүмэрдэригэр тахсыаҕа.

Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыскалар

Василий Кононов,

Ил Түмэн түһэриилэрэ.