Уопсастыба

-Афанасий Семенович, Арассыыйа норуоттарын ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаата хаһан тэриллибитин, ол кэмтэн ыла туох үлэ ыытыллыбытын туһунан билиһиннэриэҥ дуо?

-Сахабыт Сиригэр 135 омук баар, баччааҥҥа диэри бары эйэ-дэмнээхтик олорон кэллибит. Хас биирдии омук тус-туһунан национальнай түмсүүлээхтэр, тас дойдулар Армения, Кыргыстаан, Азербайджан общиналара эмиэ үлэлиир. Бу үлэни иилээн-саҕалаан СӨ Ассамблеята ыытар.

Арассыыйа норуоттарын ассамблеята дойду Бэрэсидьиэнин Владимир Путин уурааҕынан 2020 с. тэриллибитэ. Биһиги эрэгийиэннээҕи салаабыт былырыын ыам ыйын 6 күнүгэр юридическэй сирэй быһыытынан регистрацияламмыта, миигин бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Саха Сирин ассамблеята Арассыыйа норуоттарын ассамблеятын састаабыгар киирбитэ. Дойду таһымыгар тахсан өссө күүһүрэн биэрдибит.

Ассамблея норуоттар икки ардыларыгар иллээх сыһыаны олохтуурга, култуураны, тылы харыстыырга, өйдөспөт түгэни, иирсээни суох оҥорорго, дойдуга бэриниилээх буолууну көҕүлүүр сыаллаах-соруктаах. Уопсастыбаннай түмсүү эрэгийиэннээҕи салаалара Арассыыйа 88 субъегар үлэлииллэр, өрөспүүбүлүкэтээҕи салаа 9 киһилээх бырабылыанньалаах.

Үлэбит сүрүн хайысхата диэн РФ национальнай бэлиитикэтин судаарыстыбаннай стратегиятын олоххо киллэрэргэ, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бырааптарын көмүскүүргэ, экстремизми сэрэтэргэ, омугунан, итэҕэлинэн арахсан иирсээн тахсарын тохтоторго болҕомтобутун уурабыт. Ону таһынан, кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ, Арассыыйа олохтоохторугар, кэлии дьоҥҥо судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэ хайысхатынан көмө оҥоробут. Омук сиригэр олорор биир дойдулаахтарбытыгар көмөлөһөбүт.

-Ил Түмэн ассамблеяны кытта кыттыгас үлэни ыытар дуо?

-Өрөспүүбүлүкэ парламена туора турбат, Арассыыйа норуоттарын ассамблеятын мин салайабын, солбуйааччым Александр Подголов, кини Саха Сирин норуоттарын ассамблеятын салайар. Тас дойдуттан үлэҕэ кэлбит омуктар адаптацияны ааһалларыгар тылы, олохтоох сокуоннары үөрэтэллэр.

Биһиги долгуйар боппуруоспут төрүт олохтоох норуоттарбыт кыһалҕаларын быһаарарга үлэлэһэбит. Холобур, бырамыысыланнас кэллэҕинэ балыктыыр, бултуур төрүт сирдэрин, айылҕаларын, иһэр ууларын харыстыырга болҕомто ууруллар. Ил Түмэн сокуон нөҥүө олохтоох дьоммут интэриэһин көмүскүүргэ күүскэ үлэлэһэр.

-Ассамблея быйыл ханнык тэрээһиннэри ыытар былааннааҕый?

-Былырыын сыл бүтүүтүгэр Ил Дархан Айсен Николаев анал мунньах ыыппыта, онно үлэбит түмүгүн отчуоттаабыппыт. Быйылгы былааммыт онно тирэҕирэн оҥоһулунна. Сүрүн тэрээһиннэри СӨ Тас дойдулары кытта сыһыаҥҥа министиэристибэ уонна биһиги ассамблеябыт ыыталлар, итиэннэ уопсастыбаннай түмсүүлэргэ тирэҕирэбит. Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр түмсэн, ый ахсын мунньах ыытабыт, сытыы боппуруостары көрөбүт. Манна национальнай общиналарга олус энтузиаст, эппиттэрин ыһыктыбат, эрэннэрбиттэрин оҥорор дьон үлэлииллэр.

Эрэгийиэннээҕи салааҕа Арассыыйаттан үбүлээһин көрүллэр, ону гыраан быһыытынан биэрэллэр, былырыын федеральнай таһымнаах «Гордость нации» анал уопсастыбаннай бириэмийэни ыыппыппыт. Уопсайа 30 тахса киһи кыттыбыта, онтон 19-һа бириэмийэҕэ тиксибитэ.

Сахабыт Сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбит устуоруйатын хасыһан, сири-дойдуну арыйбыт, суолу-ииһи тэлэн биэрбит чулуу дьон туһунан «Код Беринга» диэн документальнай киинэ уста сылдьабыт. Витус Беринг Саха Сиригэр хайдах олорбутун, Охотскайга диэри хайдах тиийбитин, устар ааллары оҥорбутун, Беринг силбэһиитин арыйбытын көрдөрүөхтэрэ. Сыл бүтүүтэ, эбэтэр эһиил көрөөччү көрүүтүгэр тахсыаҕа. Урут Сэмэн Дежнев туһунан киинэни көрдөрбүппүт. Уопсастыбаннай балаатаны, Нуучча географическай түмсүүтүн кытта бииргэ үлэлэһэбит.

Өрөспүүбүлүкэҕэ төрүччүнү оҥорууга улахан хамсааһын бара турар. Былырыын Уһук Илиҥҥи пуоруму ыыппыппыт, түөрт үйэ тухары Арассыыйаны кытта бииргэ алтыһан кэллибит, Саха Сириттэн барбыт дьоммут ааттарын-суолларын эмиэ билиэхтээхпит. Бу хайысханан үлэ эмиэ салҕаныаҕа.

2026 с. биэс улахан тэрээһини былааннаабыппыт, «Өксөкүлээхтэн Гамзатовка диэри» эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы пуорумҥа Дагестаантан ыалдьыттар кэлиэхтэрэ. Саха Сиригэр олорор араас омуктары сомоҕолуур бэстибээл Үс Хатыҥҥа ыытыллыаҕа, Арассыыйа норуоттарын этно-истииллээх быыстапка-бэстибээлэ, араас омуктар саллааттарын хаартыскаларын быыстапката аһыллыаҕа.

-Норуоттар сомоҕолоһууларын бөҕөргөтөргө судаарыстыба ханнык бэлиитикэни ыытарый?

-Ити хайысханан анал бырагыраама, тас дойдулары кытта сибээһи олохтуурга тустаах министиэристибэ баар. Биһиги миграционнай бэлиитикэҕэ эмиэ үлэлэһэбит. Саха Сиригэр кэлбит дьон тылбытын билиэхтээх, төрүт култуурабытын ытыктыы үөрэниэхтээх.

Тылбытын харыстыырга өрөспүүбүлүкэҕэ туһунан бырагыраама баар, маны таһынан, оскуолаҕа, эдэр ыччат ортотугар иитэр-үөрэтэр үлэ барар. Маны сүрүннүүргэ Арассыыйа үрдүнэн стратегия олохтоммута, 2030 с. диэри онно тирэҕирэн үлэлиэхпит.

-Саха Сиригэр былыр даҕаны, билигин даҕаны омугунан арахсыы суох, бары биир дьиэ кэргэн курдук олоробут, ону ситиһэр төһө уустугуй?

-Дьиҥэр, туох да уустуга суох. Сырдатыы, тэрээһин үлэтэ ыытыллар, улуустарга ассамблея салаалара аһыллан үлэлиэхтэрэ, улуус баһылыктара, атын да салайааччылар кыттыһан иһиэхтэрэ.

Арай социальнай ситимнэринэн сороҕор ону-маны күөртүү сатыыр видеороликтар тарҕаналлар, ол эрэн биир уопсай сүбэнэн нэһилиэнньэ, эдэр ыччат, оҕо-аймах ортотугар дойдуга бэриниилээх буолууга, атын омуктарга холку, тэҥ сыһыаны олохтуурга үөрэтэбит. Өрөспүүбүлүкэҕэ араас омуктар биир дьиэ кэргэн курдук иллээхтик олорор усулуобуйабытын харыстыыбыт уонна бөҕөргөтөбүт.

-Төрөөбүт тылын, төрүт култууратын билэр киһи олоҕор тирэхтээх, инникигэ эрэллээх. Өрөспүүбүлүкэҕэ 135 араас омук олорор, кинилэр бары национальнай общиналаахтар, бэйэлэрин төрөөбүт тылларын, култуураларын үөрэтэргэ, харыстыырга усулуобуйа тэриллэр дуо?

-Өрөспүүбүлүкэҕэ саха тыла судаарыстыбаннай тыл, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тыллара официальнай. Онон ити тылларынан тэлэбиидэнньэҕэ, араадьыйаҕа туспа биэриилэр бааллар. Национальнай общиналар бэрэстэбиитэллэрэ үксэ бырамыысыланнаска үлэлииллэр. Мииринэйгэ, Нерюнгрига, Алдаҥҥа, Ленскайга, киин, Бүлүү бөлөх Аартыка улуустарыгар кэлбит дьону кытта иитэр-өйдөтөр үлэ барар.

-Итэҕэллээх норуот инникилээх, Дьокуускайга православнай Таҥара дьиэтэ, Арчы дьиэтэ, ислам итэҕэллээх дьоҥҥо Мечеть баар, католическай Таҥара дьиэтэ сабыллыбыта, өссө ханнык итэҕэл дьиэтин тутуохха сөбүй?  

-Саха дьоно православнай Таҥара дьиэтигэр үөрэнэн, итэҕэл быһыытынан ылыммыт, сүгүрүйэр киһи элбэх. Арай мечеть тула мусульманнар Ураза-байрам, Курбан-байрам муһуннахтарына дьиксинии, ардыгар кыйаханыы да баар. Дьон бэйэлэрин итэҕэллэрин илдьэ сылдьалларын биһиги эмиэ ытыктыах тустаахпыт, кинилэр бэрээдэги тутуһаллар, аһары барбаттар, чуумпутук сылдьаллар. Итэҕэл дьиэтин тутуллуута судаарыстыба бэйэтин дьыалата буолбатах, олохтоох дьон санаатын истэн, үөрэтэн баран биирдэ бу хайысханан үлэ барыахтаах дии саныыбын.

-Холобур, куоракка төрөөбүт тылын билбэт, аҥаардастыы нууччалыыга охтон хаалбыт оҕо элбэх, саха тылын уруогун чааһын кылгаппыттара. Оҕону кыра сааһыттан оскуоланы бүтэриэр диэри сахалыы сылаас сайаҕас тыыҥҥа иитиигэ туох үлэ ыытылларый?

-Саха тылын уруоктарын сарбыйбыт буоллахтарына ону көннөрүөххэ наада. Ил Дархан Айсен Николаев төрөөбүт тылбыт уруогун сарбыйыы тахсыа суохтаах диэн эппитэ. Күн бүгүн уһуйааҥҥа, оскуолаҕа даҕаны саха кылаастара бааллар. Төрөппүттэр уһуйааҥҥа, оскуолаҕа сэлээннииллэр эрээри, оҕо, бастатан туран, дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт тылынан кэпсэтэ үөрэнэр.

Сиэним уһуйааҥҥа сылдьар, кинини ыла тиийдэхпинэ төрөппүттэр оҕолорун кытта нууччалыы кэпсэтэллэр. Мин сиэннэрбин кытта сахалыы кэпсэтэбин. Ийэ тыл диэн мээнэҕэ эппэттэр, оҕо саамай чугас киһитэ ийэтэ төрөөбүт тылга уһуйан, санаатын сахалыы этэргэ үөрэтиэхтээх. Эппитим курдук, тылбытын харыстыырга анал бырагыраама баар, үгүс тэрээһин ыытыллар, ону таһынан, сахалыы кыбыстыбакка саҥарарга сөптөөх усулуобуйа тэриллиэхтээх.

Хаартыска: Афанасий Владимиров тус архыыбыттан.