Уопсастыба

Оннук эбит. 1907 сыллаахха Кытай Дуньхуан куоратын таһыгар таҥараһыттар хайа хаспаҕар туппут хараамнарыгар харалла сыппыт былыргы үйэтинээҕи илиинэн суруллан чөкөтүллүбүт кинигэни археолог М.А. Стейн олохтоох манаахтан атыылаһан ылбыт. Ханнык омук тылынан хаһан суруллубута биллибэт, ким да кыайан аахпат, айааччыта да биллибэт кинигэтэ кэмниэ кэнэҕэс төрүк омуктар тылларын чинчийээччи датчанин В.Томсеҥҥа тиксибит. Кини урууна (руна) суруктаах таастары аахпыт буолан, кинигэ ис-тас хоһоонунан сирдэтэн былыргы төрүк биистэр туругурбут кэмнэригэр, ол аата IX үйэ саҕаланыытыгар суруллубутун быһаарбыта. 1912 сыллаахха бастакы тылбааһын оҥорбута. Ол кэнниттэн хаста да турок уонна нуучча тылларыгар тылбаастыы сатаабыттара. Ити тылбаастар “Билгэ Бичигэ” айымньы ис хоһоонун ситэ-хото арыйбатахтара. Үксүгэр былыргы төрүк биистэр судургу итэҕэли тутуһар, ааһа баран дьылҕаны эрэ ыйар-кэрдэр бичиктэргэ холообуттара.

Тахсыбыт алҕаһы көннөрөр туһуттан, тыл үөрэхтээхтэрэ Б.Б. Виногродский уонна Ф.В. Черницын сүҥкэннээхэй үлэни ыытаннар нууччалыы тылынан саҥа тылбааһын оҥорон таһаарбыттара. Кинилэр тылбаастара тута учуонайдар харахтарын далыгар киирбитэ.

         Ол курдук, “Билгэ Бичик” тылбаастара СӨ Ил Түмэн Бэрэссэдэтээлин бастакы солбуйааччы, норуот дьокутаата Александр Николаевич Жирков сүрүн болҕомтотун тардыбыттара. Кини былыргы төрүк тылын үөрэтэн, чинчийиилэри ырытан баран, дьаныардаах үлэтин түмүгүнэн “Билгэ Бичик” сахалыы бастакы тылбааһын барыта 65 хоһоонун сирийэн тылбаастаата. Ону ааһан, нууччалыы тылбааһын эбии саҥардан оҥордо. Кинигэ киирии тылыгар тылбаас үлэтин соруктарын таһынан, тирээн турар боппуруостары барытын таарыйбыта кэнэҕэски чинчийээччилэргэ кэс тыл буолан сурукка киирбит. Ол барыта тиһиллэн, таҥыллан дьоһуннаах кинигэ буолан таҕыста.

А.Н. Жирков биир туруоруммут соругунан “саха былыр суруктаах этэ дуу, суох этэ дуу” диэн ыйытыкка хоруйу тобулан быһаарыы буоларын бэйэтэ “Өбүгэм сүтэрбит суруга” киирии тылыгар кинигэҕэ суруйбутуттан көстөр. Тылбаасчыт бу кинигэҕэ чинчийээччи быһыытынан баар чахчылары атын төрүөттэри кытта тэҥнээн көрөн, ырытан, бэйэтин сабаҕалааһынын, онно тирэммит бигэргэтиитин ааҕааччыга тиэрдэргэ кыһанар. “Билгэ Бичик” бу тылбааһа билимҥэ ситэ-хото үөрэтиллэ илик уонна биир оччо бутуурдаах уустук хайысханы хоһоон киэбинэн тутуһуллубут историческай улахан суолталаах саха литэрэтиирэтигэр, чуолаан дьүһүлгэнигэр, ураты сүүрээни киллэрдэ. Бу бэртээхэй сонун ис хоһоонноох, хомоҕой тылынан хоһоон киэбинэн суруллубут айымньы саха тыллаахтартан өрө көтөн, бүтүн киһи-аймах култууратын чаҕылхай айымньытын аатын ылыан сөптөөх эбит диэн санаа бигэтик олохсуйар.

         Бу тиэмэ, этиллибитин курдук, ситэ чуолкайдана, олоҕун билэ илик этэ. Маннык уустук тиэмэни тылбаасчыт дириҥник хасыһан үөрэтэрэ уонна ону ааҕааччыларга сонун көрүҥү тутуһан тиэрдибитэ хайҕаныан эрэ сөп. Ол тоҕото биллэр, өйдөнөр. Бэйэтин төрдүн-ууһун, өбүгэлэрин билбэт, онно суолта биэрбэт киһи билиҥҥини өйдөөбөт, сыаналаабат. Оннук киһи, эгэ, норуот кэскилин кэрэһэлиэ дуо?! – диэн мээнэҕэ этиллибэтэ чахчы.

         Кинигэҕэ сүрүннээн өбүгэлэрбит үөскүү, олоро, тэнийэ сылдьыбыт сирдэригэр айылҕа көстүүтэ, дьоно-сэргэтэ, кыыла-сүүлэ көрдөрүллүбүт. Оччотооҕу олох–дьаһах сиэринэн, быһыытынан, майгытынан, бэл айылҕа туругунан, итэҕэл ирдэбиллэригэр олоҕуран, төрүттэрбит ааттара-суоллара, киирсиилэрэ, сиэрдэрэ-туомнара киһини итэҕэтэр гына хоһоон тылынан суруллубуттара олус диэн сонун, киһи өйүн-санаатын тардар, иэйиитин өрүкүтэр, билиитин-көрүүтүн уһугуннарар. Ол аата бу айымньы историческай суолтатын ааһан, поэзия биир сүҥкэн күүһүн арыйар. Күннээҕи олох-дьаһах ураты көстүүлэрэ кэпсээн киэбинэн барбакка, тойук да диэхпитин сөп курдук, ол хайысхатынан ойуулаан, дьүһүннээн баран, кэлин тиһэҕэр сириинэн, сэрэтиинэн, хайҕааһынынан, уруйдааһынынан түмүктэнэр:

         Үөһэ туман турда.

         Аллара буор турда.

         Көтөр ууһа көтөн мунна.

         Кыыл ууһа сүүрэн мунна.

         Киһи ууһа хаама мунна.

         Онтон халлаан көннө.

         Үһүс сылга бары тыыннаах бүтүн көрүстүлэр.

                   Ону билиҥ (бары).

                   Ол үчүгэй.

Эбэтэр биир хоһоону холобурдаан ааҕыаххайыҥ:

         Мохсоҕол кус

         Халлаантан түһэн

         Куобаҕы тэбэн туппут.

         Мохсоҕол кус тыҥыраҕа сиирэ (буолбут).

         Хаттаан (саҥалыы) туппут.

         Мохсоҕол кус тыҥыраҕа бааһыран көтөн барбыт.

         Куобах тириитэ тырыттан бааһыран барбыт.

         Куоппут диир.

                   Ону билиҥ (бары).

Куһаҕан ол.

Куобаҕы сорохтор “табысхаан” диэн ааттыылларын истээччибин уонна тоҥус-мончуура тылыттан киирии тыл буоллаҕа дии саныырым. Онтубут отой да былыргы төрүк тыла эбит. Көстөрүн курдук, төһө да былыргытын иһин уу сахалыы суруллубут хоһоон. Ол иһин ааҕарга өйдөнүмтүө, умсугутуулаах. А.Н. Жирков кинигэтигэр бу этии оруннаахтык суруллубутун аахпыт киһи хайаан да сөбүлэһэригэр эрэнэбин.

         “Билгэ Бичик” кинигэ сүрүн идиэйэтэ – иллээх олох туругуруута, айылҕалыын алтыһан олоруу, сиэри-туому тутуһуу дии саныыбын. Олох көстүүлэрэ судургутук, эбэтэр ханарытан, дьохторго сыһыаран көрдөрүллэр. Ол эбит буоллаҕына, үөрэтии-такайыы, сэрэтии, сөҕүү. Итинник кыбытыылаах этиилэр, тэҥнэбиллэр, бэлиэлэр, дьохтор, суолталаах тыллар, өйдөбүллэр, быһаарыылар, түмүктээһиннэр о.д.а. кинигэҕэ элбэхтэр. Чэ, ону ааҕааччы бэйэтэ да ылыныа, өйдүө дии саныыбын.

         Күндү ааҕааччы! Бу сонун, баай ис хоһоонноох кинигэни ааҕаргытыгар сүбэлиибин. Өбүгэлэрбит туһунан элбэҕи билиэххит, өйдүөххүт. Биири тоһоҕолоон этэбин. Тылбаасчыт тылга идэтийэн туран үлэлээбиттэри кытта сэргэ туран, сахалыы былыргы өлүктүйбүт тыллары, тыл дэгэттэрин, даҕаамырдары, даҕааһыннары, сомоҕо домохтору, тэҥнэбиллэри, хоһулаһар тыллары, дьүһүлгэннээн этиилэри балачча киэҥник уонна имигэстик туттубутун бэлиэтиибин.

         Быһата, саха тылынан сурук-бичик дириҥ силистээҕин, үйэлэри ааһа моҥуурун, өлбөт-сүппэт тыыннааҕын “Билгэ Бичик” өссө төгүл бигэргэтэрин А.Н. Жирков толору дакаастаата. Онтон төрүттэрбит хантан хааннаахтара, кимтэн кииннээхтэрэ историктары, этнографтары, тылы, литэрэтиирэни, фольклору үөрэтээччилэри, көннөрү да дьону өрүү интэриэһиргэтэ туруоҕа.

         Уопсайынан, бу тылбаастаммыт айымньы суолтатын, тылын-өһүн туһунан, аналлаах чинчийиилэр, сыанабыллар, сэҥээриилэр тахсалларын сабаҕалыыбын. Сорохтор отой да атыннык ааҕарга соруналларын таайабын. Кинигэни ордук саха тылын чинчийээччилэр, кыраайы үөрэтээччилэр, хоһоону айааччылар, норуот уос номохторун хомуйааччылар, историктар, этнографтар, көннөрү ааҕааччылар умсугуйан туран ааҕыахтара диэн эрэнэбин.

         Ити курдук, түҥ былыргы хаан өбүгэбит, аата биллибэккэ хаалбыт ааптар уһулуччулаах айымньытын сатамньылаахтык ааҕан, сахалыы саҥардан, сыралаах уһун үлэтэ үтүө түмүктэнэн төрөөбүт норуотун тылын сайдыытыгар туһуламмыт күндү бэлэҕи олоҕун кэрдиис кэмигэр оҥордо чинчийээччи, суруйааччы уонна тылбаасчыт Александр Николаевич Жирков.

Пантелеймон Петров-Хардыы,

устуоруйа билимин хандьытаата