Уопсастыба

Тулаайах оҕо саас

Ийэбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, 1943 сыл алтынньы 18 күнүгэр Охотскай Перевоз сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Эдэркээн төрөппүттэрэ, аҕата Пахомов Дмитрий Андреевич Чурапчы Кытаанаҕыттан, оттон ийэтэ Андросова Надежда Васильевна Таатта Баайаҕатыттан төрүттээхтэрэ. Кинилэр бу дойдуга эһэлэрэ Василий Васильевич Андросов эрэпириэссийэлэммитин кэннэ көһөн кэлбиттэрэ.

Сотору кэминэн аҕалара кыра Аняны уонна кэлин төрөөбүт балтын Феняны уонна кэргэнин Надежданы Чурапчыга аймахтарыгар аҕалан хаалларар уонна бэйэтэ Ааллаах Үүҥҥэ көмүсчүттэргэ таһаҕас таһааччынан барар. Ол кэннэ, хомойуох иһин, сэрии ыар тыынын уйбакка ийэтэ уонна кыра балта аччыктаан өлөллөр, кырачаан Аня соҕотох хаалар. Аҕата таһаҕас таһыытыгар сылдьар буолан, кыыһын дэҥ кэриэтэ көрөн ааһара. Биирдэ кэлэригэр Миша диэн ааттаах кыра уолу, фроҥҥа сэриилэһэ сылдьар билсэр киһитин Петр Самсонов уолун аҕалар. Оннук икки тулаайахтар детдомнарынан олохторо саҕаланар. Бастаан Чурапчы Дириҥин детдомугар киллэрэллэр, манна Мишаны хааллараллар, оттон Аняны арааран Уус Алдан Суоттутун детдомугар ыыталлар.          

Суоттутааҕы детдомҥа дьүөгэтэ Данилова Татьяна Исаковна ийэбит тулаайах оҕо сааһынааҕы кэмиттэн тугу өйдөөн хаалбытын ахтара. Ордук чорботон кини кинигэни сөбүлүүрүн бэлиэтээбит: «Кини олус ыраас туттуулаах, наһаа сүрэхтээх, куруук үөрэ-көтө сылдьар кыыс этэ. Кими да кытта кыыһырсарын дуу, үөхсэрин дуу олох истибэтэҕим. Саамай таптыыр дьарыга кинигэни ааҕыы буолара. Оскуолабытыгар да, детдоммутугар да бибилэтиэкэ баара. Онтон уларсан куруутун кинигэ ааҕара. Киэһэ утуйаары сытан тугу аахпытын хоһун оҕолоругар кэпсиирэ. Кэпсээн бүппүтүн кэннэ аттынааҕы хос уолаттара истиэнэ нөҥүө: «Өссө кэпсээ», -диэн көрдөһөр буолаллара”.  

-Аня кэпсээнньит бэрдэ. Олус элбэх кинигэни ааҕар буолан, оҕо дьиэтин кыра кыргыттарыгар мэлдьи остуоруйалары кэпсии олорор буолара... Наар саҥаттан саҥаны, билбитин-көрбүтүн тэҥҥэ үллэстэрэ уонна аахпытын тугу да ыһыктыбакка кэпсиирэ... Аня наһаа үчүгэй, элэккэй майгылаах истиҥ дьүөгэ этэ, -диэн детдомҥа бииргэ оҕо сааһа ааспыт дьүөгэтэ Февронья Ушницкая кэпсээбитин ийэбит инники дьылҕата кинигэни кытта сибээстэниэҕин биттэммит эбит дии саныыбыт .

Ийэбит кыра эрдэҕиттэн кинигэҕэ тардыһыыта кини нуучча тылыгар уонна литературатыгар умсугуйан туран үчүгэйдик үөрэммитин кытта ситимнээх. Детдомҥа биир кылааска үөрэммит оҕолоро Аня нуучча тылыгар уонна литературатыгар олус кыахтааҕын, тардыһыылааҕын бэлиэтииллэрэ. Онуохаҕа учууталлара Ия Петровна Рыбкина үөрэнээччилэригэр нуучча тылыгар тапталы иҥэрбитэ улахан оруолламмыта. Детдомовецтар учууталларын олус таптаан, киниэхэ курдаттыы тардыһаллара, оҕолорго идэлэрин талалларыгар угуйар сулус буолбута. Улахан кылаастарга тахсыбыт Аня ити саҕана олоҕун бибилэтиэкэни кытта ситимниэхтээҕин бигэтик өйдөөбүтэ.

Хаан тардыһыытынан, утум ситиминэн  

Сыырдаах интэринээт оскуолатыгар үөрэнэр сылларыгар улаатан эрэр киһи быһыытынан аймахтарын, ийэтин, аймахтарын, удьуордарын туһунан ыйыталаһан билсэр. Онно кини чугас дьүөгэтэ Маруся Кривошапкина төрөөбүт нэһилиэгэр ийэтин төрөөбүт инитэ Андросов Петр Васильевич улахан дьиэ кэргэнинэн олорорун билэр уонна үөрэҕин быыһыгар каникулларга Тандаҕа хаан-уруу убайын иллээх дьиэ кэргэнигэр сылдьар. Бу ыал сэттэ оҕото кини кэлэрин кэтэһэр күндү киһилэрэ буолар, убайын кэргэнэ Марфа эмиэ Аняны чугастык ылыммыта, доҕордоспуттара. Күһүн хомуйан туттарбыт отоннорун харчытыгар элбэх оҕотуттан ордорон атыыласпыт харатыҥы кыһыл матырыйаалыттан мааны былааччыйа тикпитэ.        

Оскуола кэнниттэн ийэбит оччотооҕуга күүскэ сайдыбыт “оскуола-производство-вуз” диэн хайысханан сопхуоска ыанньыксыттыыр. Ол сылдьан аҕатынан эбэтин бииргэ төрөөбүт инитин Оконешников Иван Елисеевич дьиэ кэргэнин булан билсэр уонна кинилэргэ көһөр. Иван Елисеевичтаах сэрии кэмигэр Чурапчылары күүс өттүнэн хоту көһөрүүгэ түбэһэннэр Булун оройуонугар тиксибиттэрэ. Оскуоланы “бэҕэһээ” эрэр бүтэрбит Аня олохтоох оскуолаҕа история учууталынан уонна өссө пионер баһаатайынан ананан биир сыл үлэлиир.

Мантан киниэхэ салгыы үөрэххэ туттарсарыгар путевка биэрэллэр, онон Дьокуускайга аттанар. Куоракка кэлэн оскуолаҕа биир кылааска үөрэммит доҕотторун көрсөн, бастыҥ дьүөгэтин Марусяны кытта тутуспутунан культпросвет училищетын “библиотечнай дьыала” идэтигэр туттарсан киирэллэр.     Устудьуоннуур сылларыгар ийэбит Тандаҕа олорор Андросовтарыгар куруук сылдьар, онно кинини таптыыр бырааттара-балтылара күүтэллэрин билэр буолан кэһиитин туппутунан үөрэ-көтө киирэн кэлэрэ. Ол саҕана быраатын Михаилы уонна эбэтинэн убайын Иван Елисеевиһы кытта сибээһин тутуһа сылдьыбыта. Аҕата кыыһын өр көрдөөн дьэ булар, онно киниэхэ Василий Прокопьевич Ягодин диэн полковник киһи көмөлөһөр. Аҕата Ааллаах Үүҥҥэ олохсуйан саҥа дьиэ кэргэннэммит этэ. Уопсайынан ийэбит аҕатын бу кэргэнигэр 3 бырааттаммыта, 4 балтыламмыта.

Бибилэтиэкэр идэтигэр бэриниилээхтик

Ийэбит училищены 1969 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ уонна дипломун ылан баран Уус Маайа оройуонугар анаммыта. Бастаан Күпкэ, онтон салгыы Тумул сэлиэнньэтин бибилэтиэкэтигэр ананан үлэтин саҕалаабыта. Эдэр бибилэтиэкэри ыалга олохсуппуттара, бу дьиэ кэргэн улахан кыыстара Софронова Анна Александровна ахтарынан ийэбитин 5 бииргэ төрөөбүт кыыс эдьиийдэрин курдук ылынан бэркэ тапсан олорбуттар. Кини куруук сүбэлиирэ, көмөлөһөрө.

Эдэр исиписэлиис үлэтин бэрт күүрээннээхтик саҕалаабыта. Бибилэтиэкэр быһыытынан, ааҕааччыларын кинигэни харыстыырга, ааҕыы култууратыгар үөрэппитэ, кимиэхэ туох, ханнык литература сөп түбэһэринэн көрөн, сөптөөх кинигэни талан биэрэрэ. Ону кытта нэһилиэнньэ иннигэр политинфомация иһитиннэриилэри оҥороро, араас анал тэрээһиннэри олус үчүгэйдик, интэриэһинэйдик ыытара. «... Бырааһынньыктары кулууп үлэһиттэрин кытта ыытарга дьону кытыннарара. Тумулга Никифоров Аркадий Васильевич эбэҥкилии ыллыыра. Апросимов Никита Никитич хоһоон ааҕар», -диэн Софронова А.А. оччотооҕуга Тумуллар олус көхтөөхтөрүн ахтар.

Эдэр бибилэтиэкэр Аня 1969 сыллаахха Конников Прохор Романовичка кэргэн тахсар, онтон улахан кыыс Кюпсана төрөөбүтүн кэннэ эдэр ыаллар Күпкэ көһөллөр. Манна эбэлэрэ Федора Ильинична кийиитин үөрэ-көтө көрсөн, бэркэ ылынан сөбүлүүр. Оччолорго кини сиэнин - Василий кыыһын Ноннаны иитэрэ. Онон бары биир улахан дьиэ кэргэн буолан олус иллээхтик олорбуттара.

Ийэбит Күп бибилэтиэкэтигэр кэлэн олус тэрээһиннээхтик ылсан, аһыллан үлэлээбитэ. Ол туһунан нэһилиэк ол кэминээҕи олохтоохторо бэркэ ахталлар-саныыллар. Бибилэтиэкэр быһыытынан ааҕааччыны кытта үлэҕэ саҥаттан саҥа көрүҥнэри киллэрэрэ, ыраах оттуур учаастактарга, сайылыктарга, фермаларга тиийэрэ. Аҕабын кытта Алдан өрүһүнэн Элдьикан, Эдьээн туһаайыытынан уу мотуорунан айанныылларын өйдүүбүт. Онно сороҕор оҥочолоро чаардаан хааллаҕына хас да килэмиэтир ыраах турар учаастактарга ыарахан ыйааһыннах элбэх кинигэни сүкпүтүнэн кумаар, ардах быыһынан сатыы тиийэллэрэ. Дьон онно наһаа үөрэр, сыаналыыр буолаллара.

Аны куруук бибилэтиэкэтин иһин тупсарара, стеллажтары, истиэндэлэри саҥардан иһэрэ. Араас куонкурустары толкуйдаан бэлэмниирэ, суруйааччыларга анаммыт тэрээһиннэри олус сэргэхтик ыытара. Үлэтин биир сүрүн хайысхатынан элбэх оҕолоох ыалларга, ыраах учаастактарга олорооччуларга литератураны тириэрдиини тутуһара. Тулаайах хаалбыт, олох уустуктарыгар түбэспит оҕолору кытта үлэни ийэбит сүрэҕэр чугастык ылынан, иэйэн-куойан, олоҕун биир эбээһинэһин курдук илдьэ сылдьыбыта. Бибилэтиэкэтигэр киэһэ өргө диэри хаалан, хойуккуга диэри истиҥник кэпсэтэрэ, сүбэлиирэ-амалыыра, көмөлөһөрө.

Анна Дмитриевна Уус Маайа Күбүттэн төрүттээх, эбэҥки биллэр поэта суруйааччыта буолбут Дмитрий Нестерович Аросимовы ааҕааччы киэҥ араҥатыгар таһаарааччылартан биирдэстэринэн буолар. Кини 1979-80 сылларга Д.Н. Апросимов айымньыларын наардаан анал муннук тэрийбитэ, онтон 1984 сыллаахха анал истиэндэ оҥорбута. Бу истиэндэттэн саҕалаан суруйааччы Д.Н. Апросимов аатынан литературнай мусуойу тэрийбитэ, онтон кэлин салгыы бу мусуой Уус Маайатааҕы оройуоннааҕы мусуой филиалынан буолбута. Күп оскуолатын бибилэтиэкэрэ Юлия Егоровна Ягодинаны кытта бииргэ үлэлээннэр «Мэккэ сарыала» диэн литературнай холбоһугу тэрийбиттэрэ.

Ити курдук, биһиги ийэбит, сэрии сылларын оҕото, СӨ култууратын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ Анна Дмитриевна олоххо тапталын, үөрүүтүн, ыра санаатын куруук өрө тута сылдьыбыта, олоҕун дьоҥҥо сырдыгы- үйэлээҕи тириэрдэргэ анаабыта.

Надежда Кривошапкина, кыра кыыһа

Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн