Уопсастыба

Люлия Николаевна кулун тутар 21 күнүгэр 85 сааһын туолар. Билигин даҕаны эдэрдии эрчимнээх, олох оргуйар үөһүгэр сылдьар ытык киһибитин кытта көрсөн дьоһун олоҕун олуктарын, бүгүҥҥү кэрдиис кэм уонна кэлэр кэм туһунан кини санааларын туһунан кэпсэттибит.

– Люлия Николаевна, сэрии кэмин оҕолоро ыарахаттары уйунар кытаанах тускуллаахтар, олоҕу көрүүлэрэ, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара ураты буолар. Бу уустук кэм эһиги инники дьылҕаҕытыгар хайдах дьайбытай?

– Мин 1941 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүтүм, аҕыйах ый буолан Аҕа дойду улуу сэриитэ саҕаламмыта. Аҕабын сааһырбыт киһи диэн кадровай булчуту сэриигэ ылбатахтара. Биэс саастаахпар ийэтэ суох хаалан түөрт оҕо аҕабыт көрүүтүгэр хаалбыппыт. Аҕабыт булчут буолан сэрии сут сылларыгар син тыыннаах хаалан баччаҕа кэллэхпит. Оскуола кэнниттэн кэлэн баран дьиэбитигэр ынах уулатан, хоруудаҕа бурдук мэлийэн лэппиэскэ буһаран, онтон оҕо көрүүтэ буолан күн солото суох оччотооҕу оҕолор түбүгүрэр этибит. Ол быыһыгар бырааппынаан тахсан мас эрбиирбит. Ол да буоллар үөрэхпитигэр үчүгэй этибит. Учууталларбыт олус кыһамньылаах, дириҥ билиини биэрэр үтүө дьон этилэр. Кинилэр ортолоругар биллэр учууталлар Самсоновтар бааллара.

Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн 1945-60-с сылларга олоҕу чөлүгэр түһэрии дойду үрдүнэн ыытыллыбыта. Оскуолаҕа пионер дружинатын, этэрээт бэрэссэдээтэлэ буола сылдьыбытым кэлин сэбиэскэй-партийнай үлэбэр сүрдээҕин көмөлөспутэ.

– Эһиги комсомол, партия оскуолатын ааспыт киһи оччотооҕу кэм производствоҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлэтэн кадрдары иитэн, уһааран таһаарар систиэмэтин туох дии саныыгыт?

– Урукку сылларга партия салайар үлэҕэ аныан иннинэ оройуонннарга ыытан үлэлэтэн производствоҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрин эрэ кэннэ салгыы үрдүк дуоһунастарга аныыр каадырдары иитэн таһаарар систиэмэтэ сүрдээх көдьүүстээх этэ. Биһиги Дьокуускайга иккис нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэммит оҕолор сорохторо Мирнэй куораты тута барбыттара, миигин үөрэҕэр үчүгэй диэн хаалларан кэбиспиттэрэ. Онтон баалым тиийбэккэ эдьиийбин батыһан Үөһээ Бүлүү оройуонугар үлэлии бардым. Онно тиийэн кими да билбэппин, комсомуол райкомугар ойон тиийэн «миигин үлэҕэ ылыҥ» диэтим. Онно техническай сэкирэтээринэн үлэбин саҕалаатым. Бары миигиттэн эрэ кэлэн иҥнэллэр: бу эдэр баҕайы кыыһы тоҕо хонтуораҕа олордоҕут, тыаҕа үлэлэтэ ыытыҥ диэн буолла.

60-с сыллар саҕаланыыларыгар тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр, тыа хаһаайыстыбатын салайыыга сайдыы саҥа кэрдиис кэмигэр эппиэттиир билиилээх, онно сөп буолар таһымнаах кадрдар наада буолбуттара. Итиннэ сөп түбэһиннэрэн, бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн райкомол аппараатын үлэһиттэрэ, колхозтарга үлэлии тахсыбыттара. Миигин А.Н. Платонов ыҥыран ылан комсомольскай путевканан Быракаан диэн ыраах үрэх баһыгар баар тыа кулуубугар сэбиэдиссэйинэн ыыталлар. Дьэ онно саҕаламмыта бу эдэркээн кыыс олоххо, үлэҕэ бэйэтин хайдах көрдөрөр эбитий диэн комсомуол тургутан, кэтээн көрүүтэ. Партия үлэтэ дьэ онтон саҕаланар. Холобур, эдэркээн оскуоланы саҥа бүтэрбит бииргэ үөрэммит доҕотторбут дойду үрдүнэн барар турар улуу тутуулартан кынаттанан Миирнэй куораты тута бараллар. Ыччаттар дойду араас муннуктарыттан кэлэн аар тайҕаны солоон БАМ туталлар. Партия, оччотооҕу салалтата ыччаттары итинник улахан таһымнаах тутууларга ыыталаан киһи да быһыытынан, үлэһит да быһыытынан уһааран таһаартыыра сүрдээх туһалаах этэ. Оччотооҕу ыччаттар сэрии кэмин уустук сылларын ааһан эбитэ дуу, патриотизм тыына сүрдээх күүстээх этэ. Ускул-тэскил сылдьыы оччолорго суох этэ.

Онно биһиги Энгельс колхуос оройуоҥҥа бастааммыт Кыһыл Знамя былааҕын тутан үөрүү-көтүу бөҕө буолбуппут. Партия райкомун оройуоннааҕы отделын салайааччыта Мырылаев В.Г. мин Кыһыл Былааҕы тутан бэрэссэдээтэлим кэнниттэн саппай уопсан чынайан аҕай хааман иһэрбин бэлиэтии көрөн, болҕомтоҕо ылан кэлин салгыы үүнэрбэр олук уурбута. Аҕыйах ыйынан миигин 20-лээх эрэ кыыһы колхозтар холбоһууларын (1961—1963 сыллар) кэнниттэн Исидор Барахов аатынан колхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээрин солбуйааччытынан, онтон босхоломмут сэкирэтээринэн талбыттара.

Онтон 21 сааспар партияҕа ылаллар уонна Омскайдааҕы ветеринарнай институкка үөрэххэ ыыталлар. Онно институт партийнай тэрилтэтигэр коммунист устудьуон Саха сириттэн соҕотохпун. Аны онно партком чилиэнэ оҥороллор, тулабар барыта учуонайдар, профессордар, маҥан баттахтаах академиктар. Биэс сыл ааспытын кэннэ үөрэхпин бүтэрэн, кэргэннээх оҕолоох киһи дойдубар Мэҥэ-Хаҥаласка төннөбүн. Онтон идэбинэн сылтан эрэ ордук үлэлээн эрдэхпинэ Обкомолтан Соломов Н.И. тахсан райкомол бастакы сэкирэтээринэн үлэлээ дьиэтэ. Мин кыккыраччы аккаастанным. Ону үлэлиир тэрилтэм, ветстанция тойоно «Лүөлэ, эн аккаастаатаххына ханнык да үлэҕэ ылыахтара суоҕа» диэтэ. «Партия эттэ - толоруохтааххын!» диэбитигэр саллаат курдук сөбүлэстэҕим дии. Дьэ биһиги тыалары кэрийэ сылдьан хас нэһилиэк ахсын түөлбэнэн үлэни күүскэ тэрийэн ыччаты, дьону көҕүлээн иитэр-үөрэтэр үлэ-хамнас тигинэччи барда. Билигин түөлбэнэн үлэ өрөспүүбүлүкэ үрдунэн тарҕанна, онно кыттыгастаах курдук сананан билигин киэн туттабын.

Балтараа сыл буолан баран 29 саастаахпар партия райкомун тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар сэкирэтээринэн талан кэбистилэр. Эдэрим бэрт буолан сопхуос дириэктэрдэрэ «Били кыыспыт ханнаный?» - дииллэр. Төһө да эдэр буолларбын, түрүбүүнэҕэ тахсан үутү ыаһын былаанын, ньирэйи ылыы тоҕо кыратын туһунан уоттаах-төлөннөөх этии-тыыныы бөҕө буоларым. Бу итэҕэстэри туоратыыга үлэ-хамнас туһуланара. Оччолорго үлэ-хамнас барыта производствоны өрө тардыыга туһуланан барара, биэс сыллаах былаан туолуута, барыта суот-учуот буолара. Аһы-таҥаһы оҥорон таһаарар үлэ дьонун өрө тутуу, бочуоттааһын бары таһымҥа ыытыллара. Онон дьон да производствоны өрө тардыыга интэриэстээх буолара. Бу кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас тыатын хаһаайыстыбата өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ көрдөрүүлээх оройуонунан ааттанар. Онон салгыы Москубаҕа ЦК КПСС Үрдүкү партийнай оскуолатыгар үөрэххэ ыыттылар. Итинник чопчу үлэҕэ тургутан көрөн баран производствоҕа бастыҥ көрдөрүүлээх эрэ буоллаххына салгыы өрө таһаараллара. Дьэ ити буолар партия кадрдары үлэнэн, кытаанах ирдэбилинэн иитэн таһаарыыта диэн.

– Муомаҕа эмиэ партия ыыппыта дуо? Онно тиийэн хайдах үлэлээбиккитий?

– Биир үтүө күн Чиряев Гаврил Иосифович миигин ыҥыран ылан эйигин дойдугар райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн аныыбын дьиэн соһутта. Кэргэним, дьоннорум өйөөтүлэр, онон төбөм оройунан аны бу үлэҕэ умса түстүм. Бу үлэлии сырыттахпына Прокопьев Юрий Николаевич ыҥыран ылан Муомаҕа партия сэкирэтээринэн үлэлии бар диэтэ. Оччолорго ыытыллар бэлиитикэнэн дьахталлары салайар үлэҕэ анааһын саҕаланна. Варламованы Покровскайга анаатылар, Москвина Галяны Халымаҕа илтилэр, миигин Муомаҕа ыыттылар. Дьэ мин тиийээт оройуон хаһыатын ааҕан үөрэттим уонна трибунаҕа тахсан дакылаат аахтым. Ханна туох итэҕэс баарын, ханнык салааны өрө тардар наадатын, таба төрүөҕэ тоҕо түспүтун туһунан. Ону истэн баран муомалар эппиттэр: Варвара Андреевна Петрова курдук эмиэ ирдэбиллээх дьахтар кэлбит диэн. Кэлин дьону кытта билсэн, кэпсэтэн хоту дойду дьонун-сэргэтин сүрдээҕин сөбүлээтим. Куораттан тойоттор кэлэн үлэбин-хамнаспын көрөллөр, бэрэбиэркэ хонтуруол бөҕөтө. Партия миигин 300 тонна эккэ былаана туолбакка олорор уустук оройуоҥҥа ыыппыта, онон эмиэ үлэҕэ умса түспүтүм. Арай биирдэ Чыыстайтан Николай Слепцов «Люлия Николаевна, кыыл таба бөҕөтө иһэр, дьиэбит табатын барытын илдьэ баран эрэр!» – диэн эрийдэ. Сөмөлүөккэ олордубут да муора кытылын диэки көттүбүт, арай кыыл таба бөҕөтө тахсан иһэллэр аҕай эбит. Муомаҕа тиийбиппит табаларбыт биһиги иннибитинэ кэлэн Муомаҕа чугаһаан эрэллэр эбит. Дьэ мин ыксаатым, кэлээт ол киэһэ бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччытыгар эрийэн вертолет көрдөөтүм. Сарсыныгар тута вертолет ыытаннар Чыыстай табаһыттара, булчуттара вертолетунан сылдьан ытыалааннар 300 тоннаны өлөрөннөр эккэ былааммытын толорон кэбистибит. Оннук балтараа сыл хоту улууска үлэлээбитим уонна үлэм түмүгүн көрдөрбүтүм кэннэ Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлинэн талаллар.

– Олоххор ханнык кэрдиис кэмҥэ ыарахаттары көрсүбүккүтүй?

– Олохпор саамай улахан охсууну Сэбиэскэй сойуус биир күнүнэн ыһыллан, эстэн хаалбытыгар ылбытым. Сахабыт сирэ оччолорго М.Е. Николаев курдук дириҥ толкуйдаах салайааччылардаах буолан улахан ыһыллыыны ылбакка этэҥҥэ баччаҕа диэри кэллэхпит дии.

Оттон РСФСР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьокутаатын быһыытынан үлэбин кэпсээтэхпинэ биһиги быыбардааччыларбыт туруорбут соруктарын толорууга болҕомтобутун уурар этибит. Эн дьон итэҕэлин ылан талыллан баран хайаан да дьон туһугар үлэлиэхтээххин, бэйэҥ тускар буолбатах. Онон мин олус үчүгэй олох оскуолатын ааспытым, партия бары тургутуутун толорорго дьулуһан дьон-сэргэ ортотугар, үлэ-хамнас оргуйар киинигэр үлэбээппинэн киэн туттабын.

– Эдэр ыччакка, салайааччыларга туох баҕа санааҕытын тиэрдэҕит?

– Эдэр көлүөнэ салайааччыларга туһаайан этиэм этэ. Дьон туһугар үлэ хаһан баҕарар үтүө түмүктээх буолар, кытаатан дьоҥҥутун-сэргэҕитин бэйэҕит холобургутунан көҕүлээҥ, чөл олоҕу тарҕатыҥ, бастыҥ үлэлээх, ыарахан, тыа хаһаайыстыбатыгар оҥорон таһаарар үлэҕэ сылдьар дьоҥҥутун өйөөҥ, чиэстээҥ, бочуоттааҥ, үөһээ таһаарыҥ! Тыа сирэ норуот духуобунай киинэ буолар, саха дьоно уйулҕаларынан алааска, сиргэ-уокка, айылҕаҕа ордук чугастар. Онон тыа сирин сайыннарыы, дьон олоҕун таһымын үрдэтии - ыытыллар бэлиитикэ норуотун өйүүр, тирэх буолар сүрүн күүһэ буолуохтаах.

– Люлия Николаевна, билигин Ытык Сүбэни салайан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаҕыт. Олоххут бу дьоһун кэрдиис кэмин туох дии саныыгыт?

– Кулун тутар 20 күнүгэр Ытык Сүбэ тэриллибитэ 25 сылын бэлиэтиибит. Кэнники сылларга үлэлээбит, туруорсубут боппуруостарбыт барыта нэһилиэнньэ сайдыытыгар үлэни ыыппыппытыттан олус астына саныыбын. Биһиги аҕам саастаахтар биир сүбэнэн өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар, салайааччыларбытыгар сүбэ-ама биэрэр үлэбит түмүктээх курдук буолла. В.А. Штыров салайан олордоҕуна саха киһитэ сүөһутэ суох буоллаҕына тыа сирэ эстэр турукка киириэн сөп диэбиппитигэр кини тута үут сыанатын үрдэппитэ уонна тыа сирин салаатын үбүлээһини бүддьүөккэ хас да төгүл улаатыннарбыта. Биһиги ийэ дьон быһыытынан бастакынан аһыы утаҕы утары үлэлээбиппит. Хас биирдии киһи 18 литр арыгыны иһэрэ диэн олус кутталлаах, норуоту эһиэн сөптөөх көстүу. Дьон наһаа арыгыга убанан, оҕолоох ийэлэр иһиилэрин көстүүтэ аһары дэлэйэн, биһиги өрөспүүбүлүкэҕэ ыҥырыы таһааран турабыт. Ону оччотооҕу Ил Дархан Е.А. Борисов өйөөн, ити боппуруоска биһиги Ытык Сүбэ чилиэттэрин оройуоннарынан сыһыартааммыт үлэни саҕалаабыппыт. Ону таһынан бүтүн өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо бары ылсан үлэлээн, ордук тыа сирин дьоно күүстээх үлэни ыытан билигин Ил Түмэн уурааҕынан 200 тахса нэһилиэк аһыы утахтан аккаастанан үлэ бөҕөтүн ыыта сылдьаллар. Аҕыйах хонуктааҕыта Майа сэлиэнньэтэ, Хачыкаат нэһилиэгэ арыгыттан аккаастаннылар. Бу хамсааһыны инникитин өссө күүскэ ыытан, бэйэбит омукпутун көмүскүүр курдук үлэни ыыппыппытыттан сүрдээҕин үөрэбин.

Айсен Сергеевич аҕа баһылык буолбутугар саха тылын сөргүтэр, болҕомто уурар наадатын туһунан санаабытын тиэрдибиппит. Ил Дархан тута өйдөөн тылы кытта үлэҕэ Саха сиригэр олорор норуоттар тылларын управлениетын аппаратын иһинэн тэрийбитэ. Биһиги норуоппутун тыыннаах аҕалбыт сахабыт ынаҕын тэнитиэҕиҥ, элбэтиэҕиҥ диэн Айсен Сергеевичка туруорсубуппутун кини өйөөн, ахсаанын 3000 тиэрдиэҕиҥ диэн сорук туруоран билигин сахабыт ынаҕа сүтэр туруктан тахсан 2600 буолла, ол эбэтэр 70 быр. үрдээтэ, улуустарынан тарҕанна.

Билигин мин санаабар саамай тутаах сорук – хас биирдии ыал сарсын тугу аһыырын толкуйдуохтаах, аһылыгын бэйэтэ оҥоруохтаах, булунуохтаах. Маҕаһыыны эрэ манаан олоруо суохтаах. Сэрии ыар сылларыгар биһиги биир саха саадьаҕай ынаҕын тутар этибит. Сарсыарда ахсын күөрчэх сиир этибит, күнүс хап-хара лэппиэскэ сыыһын, онтон киэһээ аҕабыт барахсан куобах аҕалар этэ уонна суорат сиир этибит. Биир ынахтан бары аһаан тыыннаах хаалбыппыт.

Билигин биһигини – кырдьаҕастары саамай долгутар боппуруос – сарсын хайдах көлүөнэ дьону хаалларабыт диэн. Ыччаттарбытын үлэҕэ, олоххо бэлэм гына иитиэхпитин, үорэтиэхпитин наада. Кинилэргэ туһаайан этиэм этэ: Киһи киһитэ буол! Киһилээх киһи буол! Киһи буол!

Наталья Попова,

Ил Түмэн пресс-сулууспата

Хаартыска: ЯСИА