Уопсастыба

Кини 1896 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Нам улууһун Куһаҕан Ыал нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Оҕо сааһа олус ыараханнык, эрэйдээхтик ааспыта. Уол үс саастааҕар бастаан аҕата өлбүтэ, онтон нөҥүө сылыгар ийэтэ көрбөт буолбута.

Ылдьаа аймах-билэ дьонун көмөлөрүнэн 1904-1908 сылларга улуус киинигэр церковнай-приходской училищеҕа үөрэммитэ. Тулаайах буолан мөссүйүөҥҥэ олорбута. Көрсүө-сэмэй майгылаах, үөрэҕэр кыһаллар буолан, бастыҥнар ахсааннарыгар киирсэрэ. Онно үөрэммит сүүрбэ оҕоттон М.К. Аммосов, С.Д. Трапезников, С.К. Сивцев кэлин Саха сирин бөдөҥ бартыыйнай, салайар үлэһиттэрэ буолбуттара.

Уол ийэтэ өлбүтүн кэннэ баайдарга хамначчыттыы барбыта. Улаатан, дьону кытта тэҥҥэ сылдьар буолан, билэр дьонунуун 1916 с. Булуҥҥа балыктыы барсыбыта. Нөҥүө сылыгар иккистээн хоту тиийбитэ уонна олохтоох баайдарга хамнаска наймылаһан хааларга быһаарыммыта. Ол сылдьан Күһүүргэ олохтоох, бэйэтэ Хаҥаластан төрүттээх саха атыыһыта И.Т. Павловы кытта билсибитэ. Иван Тимофеевич Усуйаана иккис гильдиялаах атыыһыта Я.Ф.Санников – Яша оҕонньор (1844-1908 сс.) күтүөтэ этэ. Ол иһин кинини Усуйаанаҕа Күтүөт Павлов дииллэрэ. Кини туһунан А.Е.Кулаковскай «Интеллигенцияҕа суругар» ахтан турар.

Атыыһыт Иван Павлов оччолорго эдэр, коммерческай үөрэхтээх, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө сыһыаннаах, көнө майгылаах киһи буолан биэрбитэ. Сытыы-хотуу, күүстээх-уохтаах, хара үлэҕэ дьоҕурдаах, тугу барытын тобула охсор булугас өйдөөх эдэр киһини сүрдээҕин сөбүлээбитэ. Онуоха эбии уол нууччалыы-сахалыы тэҥинэн саҥарара, ааҕара-суруйара, наада буоллаҕына, суоттуур да кыахтааҕа атыыһыты абылаабыта. И.Т. Павлов Ылдьааны үлэҕэ ылбыта.

Ылдьаа Мөлөкүүрэп ити сыл күһүнүгэр, сир үчүгэйдик тоҥмутун кэннэ, атыыһыт Павлов Күһүүргэ тиэллэн кэлбит таһаҕаһын бэдэрээтчиттэрин кытта тиэрдиһэн Усуйаанаҕа аан бастаан тиийбитэ. Хаһааччыйаттан тыанан, 5 көстөөх Таастаах диэн биһиги сирбитигэр эһэлэрбиниин биир кыһын олоро сылдьыбыттар, сүрдээхтик бодоруспуттар.

Оҕо сылдьан дьонум Ылдьаа Мөлөкүүрэп туһунан кэпсэтэллэрин элбэхтик истэн турабын. Ордук элбэхтик кини туһунан Ньукууска эһэбит (1874-1968 сс., Хабырыыһа эһэм балтын кэргэнэ – күтүөтэ) ахтан-санаан ааһара. Ылдьаа ханна да сырыттар бэйэтиттэн араарбат, эргэрбит халыҥ кинигэтин сыттыгын анныттан хостоон таһааран, көмүлүөк оһоҕун иннигэр сүрдээҕин боччумуран олорон ааҕара үһү. Онтон саас, сыарҕа сырыыта кэлбитин кэннэ кини Ньукуускалааҕы кытары элбэх буолан Лээхэп арыыларыгар ыт көлөнөн барбыттар. Онно икки сыл устата сылдьан олус эрэйдэммиттэр, араас быһылааннарга түбэспиттэр, аччыктааһыны көрсүбүттэр.

Ол туһунан Илья Егорович Винокуров кэлин үлэһит буолан баран, бу курдук ахтар: «Среди якутского богачества давно славились своей заманчивостью Новосибирские острова (Муостуур Арыы), где было множество мамонтовых клыков (тогда имевших большую цену) и пушных зверей, белых медведей. Каждый обитатель этих островов пользовался огромной популярностью, многие из них просто славились. Туда шли именно удалые люди. Несмотря на трудности дорог, материальных лишений, пришлось мне пробраться туда в апреле 1918 года».

1920 сыл сааһыгар, кулун тутар ыйга, кинилэр бултаабыт түүлээхтэрин туттара уонна аһыыр ас, саа сэбэ булунар сыалтан Казачьеҕа кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ Илья Винокуров Верхоянскайтан кэлэн Сэбиэскэй былааһы олохтуу сылдьар Совдеп инструктордарын Д. Петрову уонна Д. Новгородовы көрсүбүтэ. Кинилэртэн Сибииргэ уонна Саха сиригэр Колчак былааһа букатыннаахтык сууллубутун, сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр саҥа, Сэбиэскэй былаас олохтонон эрэрин истибитэ. Кини ол үөрүүлээх сонуну олус сэргээбитэ уонна барытын быраҕан туран, дойдутугар саҥа олоҕу тутуһарга бигэтик быһаарыммыта.

Ылдьаа сонно таҥаһын-сабын хомуна охсон, Сэбиэскэй былааһы олохтуу сылдьар кыһыл инструктордары кытта холбоһон Верхоянскайынан Дьокуускайдыыр буолбута. Кини оннооҕор, биһиги эбэбит Аана эмээхсин (Ньукууска кэргэнэ) кырса истээх сону тигэн бүтэрэрин кэтэспэтэх дииллэрэ. Хомунуу, айаҥҥа турунуу ол курдук суһала, судургута.

Ылдьаа Мөлөкүүрэп барарын саҕана сүрдээҕин долгуйан туран, махтал-баһыыба тылларын этэн арахсыбыт. Кини биһиги дьоммутун тыыннааҕын тухары умнуо суох, наар өйдүү-саныы сылдьыах буолан эрэннэрбит. Кини ол эрэннэриитин чиэстээхтик толорбута.

Ол туоһутунан кини өссө Совнарком бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар үлэлии сылдьан, биир үрдүк сололоох үлэһит сэрии кэнниттэн командировкаҕа тиийбитинэн доҕотторугар чэйи, табаҕы баһыылкалаан уонна суругун иһигэр “Былыргы доҕотторбор Хабырыыһа оҕонньорго (эһэм, аҕам аҕата), Ньукуускаҕа (күтүөттэрэ) уонна Мишаҕа (аҕам убайа). Урукку атаскытын кэриэстээн көрө сылдьаргытыгар. И. Винокуров, 25.05.1946 с.” диэн суруктаах хаартыскатын ыыппыта. Лээхэптэргэ бииргэ сылдьан эрэйи эҥэринэн тэлсибит доҕоругар Ньукуускаҕа, таҥараһыт тиһэх суолугар туттарга араас малы лааданыттан, таҥара чүмэчитигэр тиийэ ыыппыт дииллэрэ.

Биирдэ миэхэ Усуйаана былыргытын билээччи, тыыл-үлэ бэтэрээнэ П.Г. Горохов: “Ылдьаа Мөлөкүүрэп эһэҕэр Ньукууска оҕонньорго суруйбут суругун хаста да ааҕан турабын. Биир суругу аахтарбытын чуолкай өйдүүбүн. Онно доҕоро Лээхэптэр арыыларыгар сылдьалларын саҕана быһыылаах, Ньахчаахаан диэн ньуоҕуһут табаны ыйыталаһан суруйбут этэ. Онтон биирдэ ханнык эрэ кинигэни ааҕа олорон, Ньахчаахаан диэн тылы булан, эһэҥ ол суругун өйдөөн кэлбитим. Ол кинигэ В. Протодьяконов-Кулантай “Эргиллии” диэн сэһэнэ эбит этэ,”- диэн кэпсээбитэ.

И.Е.Винокуров дойдутугар Намҥа кэлээт, күүрээннээх олох үөһүгэр оройунан түспүтэ. Бастатан туран, тыа сирин хара үлэһиттэрин саҥа тэриллибит сойууһугар киирбитэ. 1921 сыл тохсунньуттан Дьокуускайга икки ыйдаах советскай-партийнай кууруска үөрэммитэ. Ол сылдьан кулун тутарга Губревком ячейкатын Коммунистическай партияҕа чилиэнинэн ылыллыбыта.

1921-1922 сс. Саха Сирин үрдүнэн Гражданскай сэрии уота күөдьүйбүтэ.

Кини Намнааҕы добровольческай кыһыл этэрээт начаалынньыгынан анаммыта, элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыыларга кыттыбыта. Илья Винокуров 1924 сыл бэс ыйыгар БСК(б)П Саха уобаластааҕы кэмитиэтин дьаһалынан Ис дьыала наркоматын боломуочунайынан ананар уонна Булуҥ уокуругун исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллар.

Кини салалтатынан Булуҥҥа С. Новгородов, Ф. Михайлов баандалара үлтүрүтэллэр. Уонна үрүҥ баандалар тобохторун бүтэһиктээхтик эһэн Күһүүрү босхолууллар. Ити кэнниттэн Илья Егорович Усуйаана олохтоохторо үрүҥ баандалартан көмүскэнэллэригэр анаан саа-саадах аҕала, сэбиэскэй былааһы олохтуу Казачьеҕа кэлбитэ.

1926 сыл бүтүүтүгэр баартыйа уобаластааҕы кэмитиэтэ И.Е. Винокуровы БСК(б)П Киин кэмитиэтин иһинээҕи баартыйалаах үлэһиттэр 9 ыйдаах куурустарыгар ыыппыта. Куурус сэбиэдиссэйэ К. Кирсанова илии баттаабыт докумуонугар: “Табаарыс Винокуров кууруска үөрэммит кэмигэр бартыыйнай-сэбиэскэй үлэҕэ үөрүйэҕин систиэмэлээтэ уонна түөрүйэнэн байытта. Сайдыыта уонна билиитэ-көрүүстэ биллэ эбилиннэ. Бэлитиичискэй быһыы-майгы уонна баартыйалыы тутуу боппуруостарыгар халбаҥнаабат. Сөптөөх сайдыылаах уонна дьоҕурдаах. Баартыйа үлэтигэр ананара сөптөөх” — диэн суруйбута.

1927-29 сс. И.Е. Винокуров Булуҥ уокуруктааҕы исполкомун бэрэссэдээтэлинэн, баартыйа уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.

1935-36 сс. Бүтүн Сойуустааҕы Киин ситэриилээх Кэмитиэт Президиумун иһинэн үлэлиир тутуу үрдүкү кууруһугар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Бүлүү уокуругар ыытыллыбыта. Онно кини оройуон Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. 1938 сыл сайын САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта. Саха АССР бастакы ыҥырыылаах сиэссийэтэ кинини Саха АССР доруобуйа харыстабылын миниистиринэн анаабыта.

И.Е. Винокуров 1939 с. Саха АССР Норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан анаммыта. Кини культурнай тутуу, норуот үөрэҕириитин, доруобуйа харыстабылын, билим, литература уонна искусство боппуруостарын салайбыта.

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии инниттэн саҕалаан өрөспүүбүлүкэҕэ уот кураан, сут дьыллар тураннар, элбэх ахсааннаах сүөһү өлүүтэ, дьон хоргуйуута тахсыбыта биллэр. Ону көрөн олорон, оччолорго Совнарком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Илья Егорович Винокуров нэһилиэнньэҕэ харса-хабыра суох сыһыаннаспыт оччотооҕу баартыйа уобаластааҕы кэмитиэтин салалтатын сыыһатын, хоргуйуу алдьархайын төһө кыалларынан туората сатааһын курдук уустук боппуруоһу баартыйа обкуомун салалтатыгар туруорбута.

Чахчы эр санаалаах киһи буолан, РСФСР Совнаркомугар туруорсар. Ону, кырдьык, иэдээн буолбут диэн өйдөөн, Совнаркомнар Сойуус бырабыыталастыбатыгар туруорсаллар. Онон Иркутскайтан лимиит курдук ылан, кыһыҥҥы суолу астаран аҕалан нэһилиэнньэҕэ түҥэппиттэр. Онон дьону аччыктааһынтан өрүһүйбүттэр.

Кини аччыктааһыны туоратыыны сэргэ саха литературатын төрүттээччилэр А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, А.И. Софронов-Алампа, П.А. Ойуунускай айымньылара дьоҥҥо-сэргэҕэ токурутуллубакка тиийэллэрин туһугар турууласпыта. Кини ханнык баҕарар омук бэйэтэ туспа остуоруйалаах, ону көмүскэһиэх, туруулаһыах тустаах диирэ.

Илья Егорович Винокуров 1943 сыл сайыныгар САССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Ити сыл күһүнүгэр кини балык бырамыысаланнаһын сайдыытын билэ таарыйа Тиксиинэн эргийэн, истиҥник саныыр доҕоттордоох Усуйаанатыгар “Каталина” Н-275 диэн уу самолетунан үсүһүн тиийэ сылдьыбыта.

Ол саҕана Дьааҥыга сүүһүнэн туонна балыгы бултаабыттарын үрдүнэн тото-хана сиэппэт этилэр. Оннооҕор муҥхаһыттар отууларын кэрийэ сылдьан, баҕар, балыгы сиэбиттэрэ буолуо диэн көрөллөрө, чүүччүйэллэрэ. Оннук кытаанах дьаһал баара.

Усуйаана бөһүөлэгин уҥуор, Кэрэхтээх кумаҕар биир нуучча киһитэ бүрүүкэтин сиэбигэр күндүөбэйи уктан тахсан иһэрин тутан ылан, судаарыстыба балыгын уорбуккун диэн сууттаан, үс сылга хаайыыга ыыппыттарын туһунан кэпсэтэллэрэ. Хата, ол саҕана Ылдьаа Мөлөкүүрэп бэйэтинэн кэлэ сылдьан, бу хантан ылбыт дьаһалларай, олох табыллыбат сокуон диэн, балыгы дэлэйдик сиири көҥүллээн, дьону аччыктааһынтан быыһаан барбытын туһунан Усуйаана кырдьаҕастара өтөргө диэри махтанан кэпсииллэрэ. Хомойуох иһин, Илья Егорович Усуйаанаҕа ити тиһэх сырыыта этэ.

И.Е. Винокуров Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии уонна сэрииттэн өрүһүнүү ыарахан 1943-1946 сс. өрөспүүбүлүкэ Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Кини Саха сирин үлэһиттэрэ фроҥҥа көмөлөрүн тэрийиигэ, бырамыысаланнаһы, тыа хаһаайыстыбатын, билими уонна култуураны сайыннарыыга тус бэйэтинэн туох баар кыаҕын, дьоҕурун ууран туран үлэлээбитэ. 1946 сыллаахха кини ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн өрө таһаарыллыбыта.

Хомойуох иһин, кини олоҕо эриэ-дэхси буолбатаҕа. 1951 с. ыам ыйын 3 күнүгэр баартыйа сэкирэтээрин уурааҕынан “бөдөҥ политическай алҕастарын иһин” диэн дьаралыктаан үлэтиттэн уураппыттара.

1953 с. ыам ыйын 3 күнүгэр киниэхэ “ССКП обкомун саха литературатын остуоруйатын сырдатыыга буржуазнай-националистическай токурутуулары сыаналааһыҥҥа линиятын кытта сөбүлэспэтэҕин уонна Тихоновы “холуннарааччы” диэн олоҕо суох буруйдаабытын иһин учетнай карточкатыгар киллэрэн туран” быыгабар бэриллибитэ.

И.Е. Винокуров ити кэнниттэн өлүөр диэри хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сылдьыбыта. 1962 с. кулун тутар 31 к. баартыйа Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бюрота бэйэтин уурааҕын олоҕо суоҕунан ааҕан көтүрбүтэ уонна И.Е. Винокуров өлбүтүн кэннэ реабилитациялаабыта.

Кини ССРС иккис уонна үһүс ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, ССРС үһүс ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин Атын дойдулардааҕы дьыалаларыгар хамыыһыйа чилиэнэ этэ. Баартыйаҕа уонна норуокка эҥкилэ суох сулууспалаабытын иһин Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята, Аҕа дойду сэриитин 2-с истипэннээх уордьаннарынан, элбэх ахсааннаах мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.

Илья Егорович Винокуров репрессия, хоргуйуу, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии уонна ол кэннинээҕи өрүһүнүү ыар сылларыгар Саха Сирин салайсыбыт дьонтон биир саамай чаҕылхайдара этэ.

Кини 1957 сыл тохсунньу 4 күнүгэр ыарахан ыарыыттан баара-суоҕа 61 сааһыгар олохтон туораабыта. Саха норуотун чулуу уола И.Е.Винокуров туһунан Усуйаана олохтоохторо истиҥ-иһирэх тылынан ахталлара.

Николай Күндүлүн, кыраайы үөрэтээччи