Уопсастыба

Дойду киин уобаластарыттан, Арассыыйа тэбэр сүрэҕиттэн ыраахтааҕы ыйааҕынан ананан кэлбит дьаамсыктар сыдьааннарын түмэр уопсастыбаннай тэрилтэ салайааччыта Ирина Егоровна Стрекаловская Хаҥалас улууһун Үөдэйиттэн төрүттээх. Кини дьаам хааннаах, историк идэлээх, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуот уус-уран айымньытын киинигэр омуктар икки ардыларынааҕы сыһыан отделын 2012 с. салайан үлэлэтэр. Норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтөргө, дьаамсыктар устуоруйаларын үөрэтэргэ бэрт сыралаах үлэни ыытта.

63 пуочта ыстаансыйатыгар дьаамсыктар олорбуттара

Анатолий Добрянцев, оччолорго Хаҥалас улууһун баһылыга Саха Сиригэр кэлбит күн судаар дьаамсыктарын сыдьааннарын түмэр уопсастыбаннай тэрилтэни 2001 с. тэрийбитэ. Сырдык хааннаах, киэҥ арылхай харахтаах дьону бааһынайдар диибит, оттон Анатолий Анатольевич күн судаар ыыппыт дьонун дьаамсыктар сыдьааннара диэн кинилэр өйдөрүн-санааларын өрө көтөхпүтэ, бэйэни ытыктыырга үөрэппитэ. Кини 2022 с. бу күн сириттэн барбытын кэнниттэн куоластааһын түмүгүнэн сахалыы билэр киһини, кини уҥа илиитин, солбуйааччытын Ирина Егоровнаны түмсүү салайааччытынан талбыттара.

Биир бастакынан Анатолий Соколов дьаамсыктар суолларын чинчийэн кинигэ таһаарбыта. Ону ааҕан баран Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх дьаамсыктар сыдьааннара өбүгэлэрэ хантан хааннаахтарын, кимтэн кииннээхтэрин, манна кэлэн хайдах олохсуйбуттарын билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕарбыттара.

Саха Сиригэр уопсайа 63 пуочта ыстаансыйата баар этэ, 1743 с. саҕалаан, Иркутскай-Дьокуускай айан суолун туһаайыытынан пуочта тыраагар дьаамсыктар олохсуйбуттара. Ярославскай, Костромской, Вятскай, Могилевскай, Москуба, Иваново о.д.а. уобалаһыттан Уһук хоту ыытыллыбыт дьон, тоһуттар тымныылаах тыйыс сиргэ кэлэн, ону иккис дойду оҥостон, үйэлэрин моҥообуттара.

Сири Сибиири сатыы хааман кэлбиттэрэ

«Мин өбүгэлэрим Ярославскай уобаластан 1778 с. Ой Мураан ыстаансыйатыгар кэлбиттэрэ. 18 үйэ ортотун-бүтүүтүн диэки пуочта ыстаансыйатыгар олохсуйбуттара. Кинилэри Сибииргэ, Саха Сиригэр ыраахтааҕы Екатерина II ыыппыта. Биһиги өбүгэлэрбит Иркутскайга диэри сири Сибиири барытын сатыы хааман кэлбиттэр. Дьон кэпсээнинэн итиччэ ыраах барар дьону крепостной бырааптан босхолууллар эбит.

Биһиги аймах өбүгэбит Прокопий Филиппов 25 сааһыгар кэргэнин кытта кэлбит, эдэр ыал биир уол оҕолоох эбит, манна кэлэн өссө 11 уолу төрөппүттэр. 25 сыл пуочта ыстаансыйатыгар үлэлээн, 50-чатыгар тиийбит, былыргы өйдөбүлүнэн бу номнуо оҕонньор. Онон Саха Сиригэр баар Филипповтар кини сыдьааннара буолуохтарын сөп. Кинилэр аан бастаан сахалары кытта буккуспуттар диэн этэллэр.

Бука хаһаайыннарын, помещиктарын кытта тапсыбатах, бойобуой майгылаах, кытаанах ис санаалаах, баай бардам дьоҥҥо бас бэриниэн баҕарбат дьон манна көһөн кэллэхтэрэ. Помещик бүгүрү үлэһит, тылын истэр, эппитин толорор истигэн дьонун ыыппата өйдөнөр.

Оччолорго куйаар ситимэ, тэлэбиидэнньэ диэн суох, сылаас сымнаҕас айылҕалаах дойдуга төрөөбүт дьон Саха Сиригэр хайдахтаах уһун тымныы кыһыннааҕын билбэттэр, онон бастакы сылларын туоруурга улахан тургутугу аастахтара, кыахтаах, доруобай өртө ордон хааллаҕа.

Дьаамсыктар иккис-үһүс көлүөнэлэрэ уу сахалыы саҥаран барбыттар. Сахалары кытта олорон сахатыйан, төрөөбүт тылбыт саха тыла дииллэр. Кинилэр ынах-сүөһү, сылгы иитэн, балыктаан олорбуттара. Соҕуруу дойдуттан Саха Сиригэр кэлбит киһи тугу барытын сатыахтаах, дьиэтэ ичигэс буолуохтаах. Онон сири Сибиири сатыы хааман кыахтаах дьон кэлэн олохсуйдахтара. Сахалары кэргэн ылан, арай уҥуохтара кыччаабыт.

Рекрутскай сулууспаҕа анаан кинилэри 25 сылга ыыталлар эбит, үйэ чиэппэрин тухары харыс да халбарыйбакка этиллибит пуочта ыстаансыйатыгар олоруохтаахтар. Сөбүлээбэтибит эҥин диэн сылтахтанан ханна даҕаны көһөн барар бырааптара суох эбит», — диэн Ирина Егоровна кэпсээнин саҕалыыр.

Кини дойдутугар, Ой Мураан ыстаансыйатыгар 57 эдэр уолаттар үлэлии кэлбиттэр, кинилэр Горнайга, Бүлүүгэ бараллар эбит, онтон саха кыргыттарын, сороҕор эбэҥкилэри аҕалан, ыал буолан, оҕо төрөтөн олорбуттар.

200 киһилээх түмсүү 25 сылын туолар

«Дьаамсыктар Дьокуускайтан Иркутскайга диэри атынан айаннаан 11 күнүнэн тиийэллэрэ, суһал пуочта кэллэҕинэ аттарын кымньыылаан, сүүрдэн биэрэллэрэ. Итинник пуочтаны өбүгэлэрбит ат эстэр диэн сөбүлээбэттэр этэ, аны аттара өлөн хааллаҕына дьаамсык эппиэттиир, суукка кытта биэрэллэрэ.

Хаҥаластары бааһынайдар дииллэрэ сыыһа дии саныыбыт, пашенные крестьяне аммалар, Өлүөхүмэҕэ эмиэ бааллар. Биһиги дьаамнарбыт, бу арыый үрдүк соҕус кэрдиискэ турар дьон. Кинилэри судаарыстыба хааччыйара, ыраахтааҕы саалабанньа төлүүрэ, кыһын тоҥмотуннар диэн тулууптарын ыыталлара.

Боростуой дьон буолбатахтар, улахан эппиэтинэстээх үлэҕэ сылдьыбыттара, пуочтаны сүтэрбэккэ, анараа ыстаансыйаҕа илдьэ охсуохтаахтар. Бириэмэтинэн ким хаска кэлбитэ сурулла сылдьара. Сэрэйэн көрдөххө, пуочтанан харчыны, ыраахтааҕы ыйааҕын ыытар буолуохтаахтар», — диир бүгүҥҥү сэһэргэһээччим.

Саха Сиригэр кэлбит күн судаар дьаамсыктарын сыдьааннарын түмэр уопсастыбаннай тэрилтэ быйыл 25 сылын туолар. Түмсүү 200 тахса киһилээх, манна бэйэлэрин өбүгэлэрин интэриэһиргиир дьон киирэллэр. Хаҥалас улууһугар хас биирдии пуочта ыстаансыйатыгар ансаамбыллар тэриллэн үлэлииллэр. Ыстаансыйаларга өбүгэлэрин үйэтитээри, кэнэҕэс көлүөнэҕэ өйдөбүнньүк хааллараары верстовой остуолбалары, чосуобунньалары туттулар, архыып докумуоннарын хасыһан, дьон ахтыытын хомуйан, кинигэлэри таһаардылар.

Еланка, Иһит, Ой Мураан, Ат Дабаан, Дьура, Тиит Арыы, Сиинэ о.д.а. бары ыстаансыйалар өбүгэлэрин олоҕун хасыһан үөрэтэн, кинигэ суруйдулар. Кыраайы үөрэтээччилэр, библиотекардар, историктар сыралаах үлэлэрин түмүгэр дьаамсыктарга аналлаах 50 тахса кинигэ таҕыста. Бу эдэр көлүөнэҕэ өйдөбүнньүк быһыытынан хаалыаҕа.

Бастакы дьоруой ийэ дьаам хааннаах

«Дьаамсыктар үс бэстибээллээхпит, быйыл 24 төгүлүн «Играй гармонь, живи частушка!» күрэх ыытыллыаҕа, итиннэ ырыа-үҥкүү эрэ буолбакка төрүт аспыт быыстапката тэриллэр. Хаҥалас улууһугар 10 тахса кэлэктиип баар, урут биһиги өбүгэлэрбит хайдах таҥныбыттарын билээри национальнай таҥаска маастар-кылаастары ыыталлар.

Төрүт аспыт бурдук ас, балыктаах, барыанньалаах, отонноох бөрүөктэри, булочканы, бэрэскини буһараллар. Сахаларга суох аһы шанежки диэн хортуоппуйдаах көтөҕүллүбүт тиэстэттэн ватрушка курдук оҥороллор. Дьаамнар сахалары кытта буккуһан, эти-балыгы эмиэ сөбүлээн сииллэр.

Ил Дархан ыйааҕынан Ленскэй, Өлүөхүмэ, Хаҥалас, Уус Маайа улуустарыгар дьаам култууратын биэс сыллаах тэрээһинэ буола турар. «Ямщицкий перезвон от Удмуртии до Якутии» диэн бырайыакка кыттан кэллибит, биһиги өбүгэлэрбит ол диэкиттэн улуу Волга кытылыттан кэллэхтэрэ. Кинилэр олорбут сирдэрин көрдүбүт, Ярославскай уобаласка Великое диэн кыра купеческай сэлиэнньэҕэ сырыттыбыт.

Ярославкай уобаластан Саха Сиригэр Филипповтар, Соловьевтар, Петровтар кэлбиттэр. Петровтары улуу дьон дииллэр, арааһа ити Великое диэн сиртэн төрүттээх буолуохтарын сөп. Дьаам сыдьааннарыттан төрүттээх өрөспүүбүлүкэҕэ икки генерал баар, Андрей Припузов уонна Леонид Котельников, ону таһынан, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, сүүрбэччэ сыл дьаам түмсүүтүн салайан олорбут Анатолий Добрянцев. Ону таһынан, дьаам хааннаах бастакы дьоруой ийэҕэ Александра Припузоваҕа пааматынньык туруорбуттара, кини икки кыыһа эмиэ дьоруой ийэлэр», —диэн салгыы кэпсиир Ирина Егоровна.

Кинилэр үүнэр көлүөнэҕэ дьаам култууратын тиэрдэр туһугар үлэлииллэр, 2022 с. этно-квест ыыталлар, биир ыстаансыйаттан атын ыстаансыйаҕа диэри айанныыллар, дьаамсыктартан туох хаалбытын үөрэтэллэр, түмэллэргэ сылдьаллар. Бастакы сырыыларыгар Дьокуускай – Табаҕа – Төхтүр - Уулаах Аан – Покровскай туһаайыытынан былыргы пуочта ыстаансыйаларын чинчийбиттэрэ. Иккис сырыыларыгар Кытыл Дьура – Ой Мураан – Ат Дабаантан – Синскайга, онтон Бэстээхтэн Тиит Арыыга тиийбиттэрэ. Оҕолор маннык сырыыны наһаа сөбүлүүллэр, өссө ханна барабытый диэн күүтэллэр.

Хаартыска: Ирина Стрекаловская архыыбыттан.