Уопсастыба

Кинилэр устуоруйаларын үөрэтэн, чинчийэн Саха Сиринээҕи казактар түмсүүлэрэ уонна Ольга Сидорова «История якутского казачества» диэн кинигэ суруйан таһаарбыттарыттан кылгас кэрчиктэрин билиһиннэрэбит.

Арассыыйаҕа казактар Дон, Кубань өрүс, Хара муора кытылыгар олорбуттара, онтон сорохторо илин диэки саҥа сири-дойдуну арыйа барбыттара. Эмиэрикэлэр курдук көрсүбүт норуоттарын кыдыйан, резервацияҕа олордон испэккэ, олохтоохтору христианство итэҕэлигэр сүрэхтээн, үөрэххэ, сырдыкка, сайдыыга сирдээбиттэрэ.

«Суола-ииһэ суох сиргэ ыарахан таһаҕастарын тиэммитинэн тымныыга тоҥон-хатан, хам аччыктаан, ыарыыттан охтон, адьырҕа кыылга түбэһэн, табаарыстарын сүтэрэн, каартаҕа тирэҕирбэккэ, дьон ыйан-кэрдэн биэриитинэн иннилэрин хоту сарсын туох күүтэрин билбэккэ баран иһэллэрэ”, — диэн Валентин Распутин сөҕөн-махтайан суруйбута.

Тыгын Дарханы кытта көрсүбүттэрэ

Сылаас дойдуттан Сибииргэ кэлбит казактар аллараа Тунгуска өрүһүнэн Чуона, Бүлүү өрүскэ киирбиттэрэ, Ангара өрүһү өксөйөн, 1623 с. Өлүөнэ эбэҕэ тиийэн, сүүрүк хоту устан Тыгын Дархан дьонун кытта көрсүбүттэрэ. Болуотунан устан кэлбит, сахаларга майгыннаабат кып-кыймаҥнас элбэх дьону көрөн, соһуйан, олохтоохтор айылҕалаахтарын ыҥыран ылан, кэлиилэри үтэйээри кыырдарбыттар даҕаны, туһа тахсыбатах. Үс күннээх түүнү супту кыыран баран: “Сырдык хааннаах, киэҥ төгүрүк харахтаах, улахан уҥуохтаах дьон үөһэттэн Айыы Тойонтон ананан кэлбиттэр, кинилэри ким даҕаны тохтотор кыаҕа суох”, — диэн быһаарбыт ытык киһилэрэ.

Ол саҕана сахалар киин улуустарга уутуйан олороллоро, уопсай ахсааннара 25 000 этэ, Алдан өрүс сүнньүнэн тоҥустар, хоту дьүкээгирдэр бааллара. Оччолорго биир судаарыстыба суох буолан, өйдөспөт түгэн таҕыстаҕына, олохтоох ийэ-аҕа уустара бэйэ-бэйэлэрин уонна тоҥустары кытта сэриилэһэллэрэ.

Дьокуускайы олохтообут Бүөтүр Бекетов

Өлүөнэ сүнньүгэр нууччалар кэлэн суругу-бичиги киллэрбиттэрэ, оҕуруот аһын, бурдугу олордууга үөрэппиттэрэ. 1632 с. казактары кытта Бүөтүр Бекетов кэлэн, Өлүөнэтээҕи остуруогу туппута кэлин Дьокуускай куорат буолан дьэндэйэн тахсыбыта. Саха Сирин өрүстэрин кытылыгар саҥа остуруоктар тутуллубуттара. Бекетов туппут алта остуруогуттан кэлин үһэ куорат буолан үүнэн-сайдан тахсыбыта.

Дьокуускай куораты 1680 с. саҕалаан туппуттара, онно 8 башня, икки этээстээх Таҥара дьиэтэ, алта сарайдаах амбаар, бэриммэт дьону хаайар түрмэ баара, ол саҕана киин куоракка 642 киһи олороро, оттон билигин нэһилиэнньэ ахсаана 400 000 куоһарда. Казактар остуруокка тохтоон, хонон-өрөөн, сынньанан, хоту, илин диэки ыраах айаҥҥа туруналлара. Кочи баарыстаах суудунаҕа олорон сууккаҕа 250 биэрэстэни айаннаан, Хотугу муустаах байҕалы, Охотскай муораны, Чуумпу акыйааны, Амур өрүһү арыйбыттара. Казактар уунан сылдьа үөрүйэх, суудуналары сатаан тутар, оҥостор буолан, Америкаҕа, Калифорнияҕа кытта тиийбиттэрэ.

1996 с. Саха Сиринээҕи казактар Суоттуга баар «Доҕордоһуу» түмэлигэр улахан географическай арыйыылары оҥорбут кочи устар аалы чөлүгэр түһэрэн, эспэнээт быһыытынан бэлэхтээбиттэрэ.

Аан бастаан Америкаҕа тиийбит Сэмэн Дежнев

Аатырбыт казак Сэмэн Дежнев кочи суудунаҕа олорон, Витус Беринг кэлиэн 100 сыл иннинэ аан бастаан Азия уонна Америка икки ардыгар баар муора силбэһиитин туораабыта. Ол эрэн устуоруйаҕа Берингов силбэһиитэ диэн киирбитэ. Данияттан төрүттээх эрээри, нуучча флотун хапытаана, бастакы уонна иккис Камчаткатааҕы эспэдииссийэни салайбыт Витус Беринг казактар оҥорбут каарталарыгар олоҕуран, саҥа сири-дойдуну арыйбыта.

Аныгы күүстээх ледоколлар даҕаны нэһиилэ тиийэр сирдэригэр былыр сибээс, навигация, суһал көмө суох кэмигэр хорсун-хоодуот казактар иннилэрин диэки күнү-ыйы сирдэтэн бараллара. Халыма өрүс устун Анадырьга туруммут айанньыттартан Сэмэн Дежнев 25 киһилээх бөлөҕө эрэ тыыннаах тиийбитэ.

Казактар атамааннара Дежнев Чукотка норуоттарын нуучча ыраахтааҕытын бас билиитигэр биэрэн, дьаһаак хомуйбута. Хотугу муустаах байҕалтан Чуумпу акыйааҥҥа тиийбит, моржалар мустар сирдэрин арыйбыт полярнай мореход саха кыыһын Абакайааданы кэргэн ылбыта, кинилэр Любим диэн уол оҕоломмуттара.

Саха Сиригэр кэлбит полярник, казак Михаил Стадухин Халыма, Пенжина, Гижига өрүстэри арыйан, Аллараа Халымаҕа остуруогу туппута. Казактар салгыы Чуумпу акыйааҥҥа тахсаннар, Екатерина II кэмигэр Арассыыйа бас билэр сирэ Аляскаҕа тиийэ хас да төгүл улааппыта.

Ыраах сири-уоту көмүскүүргэ үтүмэннээх үп-харчы ороскуоттанарын иһин, Канаданы бас билэр англичаннар ыган кэлэллэрин тохтоторго Англияны утары АХШ-ны кытта сойууһу бөҕөргөтөргө 1867 с. Арассыыйа Алясканы 7,2 мөл. дуолларга атыылаабыта. Өстөөхтөр күүстэринэн былдьаан ылыахтарын иннинэ атыылаан, хааһынаҕа харчы киллэрэр, дойдуга реформа ыытар ордук диэн быһаарбыттара.

Казактар 1643 с. Өлүөнэттэн Байкалга тахсан, Ольхон арыыны арыйбыттара. Онон Саха Сиригэр кэлбит казактар бастакы картограф, географ, этнограф буолан, каартаҕа өрүстэри, кинилэр салааларын киллэрбиттэрэ.

Саҥа сирдэри Арассыыйаҕа холбуурга

17-18 үйэлэргэ казактар научнай эспэдииссийэлэри, геодезистары арыаллыыллара. Кинилэр манна халыҥ харчыны эккирэтэн кэлбэтэхтэрэ, хааһынаны толорорго судаарыстыба сирин-уотун кэҥэтэр, саҥа сирдэри Арассыыйаҕа холбуур сыаллаах-соруктаах этилэр. Түҥ тайҕа, халыҥ ойуур, киэҥ туундара быыһыгар өлөр өлүүттэн куотан, чахчы эт-хаан өттүнэн кыахтаахтара, тулуурдаахтара ордон хаалбыттара. Кинилэр олохтоохтору кытта уопсай тылы булан, утарсыыта суох дьаһаагы төлүүллэрин, христианствоны ылыналларын туһугар сөптөөх кэпсэтиини ыыталлара. Таҥара дьиэлэрин тутан, церковно-приходской оскуолалары арыйбыттара.

Православнай итэҕэллээх дьон кыаммат дьоҥҥо көмөлөһөллөрө, ыарыһахтары эмтииллэрэ, оҕолору ааҕарга-суоттуурга үөрэтэллэрэ. Ол иһин олохтоохтор нуучча ыраахтааҕытыгар улахан утарсыыта суох бэриммиттэрэ. Ыт мунна да баппат ойууругар, икки атахтаах үктэммэтэх сиригэр баралларыгар казактар, бастатан туран, Таҥараттан көрдөһөллөрө. Казактар хомуйбут дьаһаактарыттан өлүүлээн, Таҥара дьиэтигэр биэрэллэрэ.

Аан бастаан Саха Сиринээҕи казактар 1500 киһилээх пуолкалара ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан 1701 с. тэриллибитэ. Кинилэр олохтоох бойобуодаҕа бас бэринэн, пограничнай, таможеннай сулууспаны толороллоро, полицейскай курдук бэрээдэги көрөллөрө. Ити курдук эт атахтарынан, хара көлөһүннэринэн, ылыннарыылаах тылларынан казактар Уһук Илин киэҥ нэлэмэн сирин Арассыыйа састаабыгар холбообуттара.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.