Казактар Казахстааҥҥа олорор казахтары кытта биир төрүттэрэ суох, тус-туһунан омуктар. Саха Сиригэр казактар түмсүүлэрэ тэриллибитэ быйыл 325 сылын, түмсүү сөргүтүллүбүтэ 35 сылын туолар, ону Арассыыйа күнүгэр сайын бэс ыйыгар бэлиэтиэхтэрэ, быыстапка, казактар ырыаларын бэстибээлэ ыытыллыаҕа, ыалдьыттар кэлиэхтэрэ. Саха Сиринээҕи казактар пуолкаларын атамаана Александр Гриценко түмсүүнү 2020 с. салайар.
Александр Павлович Дьокуускай автовокзалын генеральнай дириэктэрэ. Куоракка СГУ-ну бүтэрбитэ, хайа инженера идэлээх, ону таһынан, судаарыстыбаннай сулууспа академиятыгар туйгуннук үөрэнэн, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыыны баһылаабыта. Кини казактар хантан кэлбиттэрин, тугунан дьарыктаналларын туһунан кэпсээтэ.
Летописька сурулларынан, казактар күн кытара кыыһан тахсар сирин диэки батыһан, саҥа сирдэри арыйан, ыраахтааҕы Иван Грознай саҕана дойду сирин-уотун Сибиир, Уһук Илин диэки кэҥэтэн биэрэн, Арассыыйа састаабыгар холбообуттара.
Казактар субэтнос быһыытынан, аҕыйах ахсааннаах норуоттарга киирэр этилэр, онтон 19 үйэ ортотугар туһунан сословиеҕа киллэрбиттэрэ. Кинилэр судаарыстыба кыраныыссатын көмүскүүллэрэ, бэрээдэги араҥаччылыыллара.
XX үйэҕэ дойдуга гражданскай сэрии саҕаланан, кыһыллар-үрүҥнэр диэн арахсан, 1920 с. казактар түмсүүлэрин ыспыттара, ол иһин саҥа былааһы ылымматах 30 000 казактар Сибииртэн Кытайга көһөн барбыттара. Кыраныысса таһыгар куоппут аймахтаах дьону репрессиялаан, бүтүн аймаҕы ытан өлөртүүллэрэ.
1991 с. муус устар 26 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Борис Ельцин репрессияламмыт норуоттары, ол иһигэр судаарыстыба таһымыгар геноцидка түбэспит казактары чөлүгэр түһэрэргэ бырабыыталыстыба уурааҕын таһаарбыта. Ити кэмтэн ыла дойду үрдүнэн, Саха Сиригэр эмиэ казактар түмсүүлэрэ сөргүтүллүбүтэ.
1990-ус сыллар саҥаларыттан дьон төрдүлэрин-төбөлөрүн, өбүгэлэрин суолун интэриэһиргээн, үөрэтэн барбыттара. Дьокуускайга казактар бастакы уопсастыбаннай түмсүүлэрэ эмиэ ити сылларга тэриллибитэ быйыл 35 сылын туолла. Казактары түмэргэ судаарыстыбаннай реестр оҥоһуллубута, түмсүү бастакы салайааччыта атамаан Павел Задорожнай этэ.
Күн бүгүн казактар пуолкаларыгар 300 тахса киһи баар, салайааччыларын, атамааны улахан түмсүүгэ мустан биэс сылга биирдэ талаллар, эбэтэр урукку атамаан боломуочуйатын уһатыахтарын сөп.
Эр дьону эрчийэн таһаарабыт
«Ийэм Сибиирдээҕи казактартан төрүттээх, Шадрина диэн араспаанньалаах. Аҕабынан эһэм Хара муоратааҕы флокка сулууспалаабыта, 19 үйэ бүтүүтэ-20 үйэ саҕаланыыта Столыпин реформатын саҕана Уһук Илин кэлбит. Ол саҕана бүтүн станицаны Амурскай уобаласка тимир суол тутуутугар көһөрбүттэр. Онон аҕам итиннэ күн сирин көрбүтэ, ийэбин кытта Үөһээ Дьааҥыга Баатаҕайга билсибиттэрэ. Мин Депутатскайга төрүөхтээх этим даҕаны, быраастар көҥүллээбэтэхтэрин иһин ийэм соҕуруу Куйбышев куоракка тиийэн төрөөбүт. 1960-ус сылларга мэдиссиинэ таһыма намыһах буолан, оччо ыраах ыыттахтара.
2020 с. оччотооҕу атамаан, Ил Дархан сүбэһитэ Александр Канин болдьоҕо бүппүтэ, бэрээдэк быһыытынан атамаан икки болдьоххо субуруччу үлэлиэн сөп. «Колмар» таас чоҕу хостуур хампаанньа дьону үлэҕэ ылар салаатын салайааччытын солбуйааччытынан үлэлии сырыттахпына өрөспүүбүлүкэ салалтата казактар улахан түмсүүлэригэр быыбарга кыттарга сүбэлээбитэ. Бырамыысыланнаска барыам иннинэ СӨ Бырабыыталыстыбатыгар үлэлээбитим, онтон олохтоох дьону сир баайын хостуур салааҕа киллэрэргэ «Колмарга» ыыппыттара.
Саха Сиринээҕи казактар пуолкалара эдэр ыччат судаарыстыбаннай сулууспаны барарыгар көмөлөһөр, каадырдары бэлэмниир. Биһиги уолаттарбыт Аҕа дойдуну көмүскүүргэ Оборуона, Ис дьыала, Гражданскай оборуона уонна ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтэр министиэристибэлэр үөрэхтэрин кыһатыгар үөрэнэ бараллар. Онон тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт байыаннай сулууспалаах дьиҥнээх эр дьону эрчийэн таһаарабыт. Сүрүн сыалбыт-сорукпут ыччаты дойдуга бэриниилээх буолуу тыыныгар иитии. Уолаттар аармыйаҕа сулууспалыылларыгар бэлэмниибит, онтон кэлбиттэрин кэннэ байыаннай училищеҕа, эбэтэр полицияҕа бараллар.
Казактар кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор кадеттар ахсааннарыгар киирэллэр. Сокуоннай саастарын туоллахтарына Дьокуускайдааҕы казактар пуолкаларыгар ылабыт. Улуустарга туһунан кулууптарга дьарыктаналлар, Жатайга казактар кылаастарыгар үөрэнэллэр, оскуолалары кытта үлэлэһэбит», — диэн кэпсиир атамаан Александр Гриценко.
Пуолкаҕа кэрэ аҥаардар эмиэ бааллар
Урут казактар ботурууллара уопсастыбаннай бэрээдэги көрөргө полицияҕа ППС үлэһиттэригэр көмөлөһөр этэ, онтон үбүлээһин кыайан көрүллүбэккэ тохтотуллубута. Ол иһин уолаттар баҕа өттүнэн улахан бырааһынньыктарга элбэх киһи мустар сиригэр бэрээдэги араҥаччылыыр дьоҥҥо күүс-көмө буола тахсаллар.
Казактар пуормаларын судаарыстыба бигэргэтэр, күөх өҥнөөх уонна кыһыл лампаастаах, күннээҕигэ, парааднайга кэтэр пуорма тус-туһунан, кыһын папаха кэтэллэр. Пуолкаҕа эр дьон эрэ буолбакка, кэрэ аҥаардар эмиэ бааллар, холобур, байыаннай-патриотическай кулууп салайааччыта. Дьахталлар казактар кэлэктииптэригэр ырыа-үҥкүү күрэҕэр кытталлар, бырааһынньыктарга кэнсиэр көрдөрөллөр. Дьокуускайга казактар хордара сүүрбэччэ сыл тухары ылбаҕай ырыаны бэлэхтиир.
«Национальнай ас туһунан этэр уустук соҕус, арай оҕуруот аһыттан кулеш астыыллар, Саха Сиригэр төрөөбүт, манна олорор дьон быһыытынан, олохтоох дьону кытта биир астаахпыт, туох да уратыбыт суох.
Судаарыстыба байыаннай дьону иитэн, эрчийэн таһаарары ирдиир эрээри, сороҕор үбүлээһин кыаллыбат. Урут өрөспүүбүлүкэ таһымыгар судаарыстыбаннай бырагыраама баар этэ, ол үбүнэн кулууптары, кылаастары, музыкальнай кэлэктииптэри хааччыйарбыт, ыстаап үлэлиирэ. Хомойуох иһин, ити барыта тохтоото.
Билигин сүрэх баҕатынан уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктанабыт. Ол иһин атын эрэгийиэн казактарыттан хаалан иһэбит. Икки сылга биирдэ дойду соҕуруу эрэгийиэннэригэр Краснодарскай, Ставропольскай кыраайга ыытыллар казактар сэминээрдэригэр кыттабыт, анараа Саха Сиригэр казактар баалларын көрөн сөҕөллөр», — диэн кэпсээнин түмүктүүр бүгүҥҥү сэһэргэһээччим.
Дьокутаат санаата
Казактар этэрээттэрэ АБДь-га Аҕа дойдуну көмүскүүр
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, байыаннай сулууспалаахтар, байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин дьыалаларыгар, Аҕа дойдуга бэриниилээх буолууга иитиигэ уонна уопсастыбаннай түмсүүлэр боппуруостарыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Подголов:
- Чуолкайдаан эттэххэ, өрөспүүбүлүкэҕэ казактар икки түмсүүлэрэ баар, кинилэр сүрүн атамааннара Уссурийскайга, биирэ Читаҕа баар, онон арахсаллар. Саха Сиринээҕи казактар пуолкаларын атамаана Александр Гриценко. Оскуолалары кытта үлэни Саха Сирин норуоттарын ассамблеятын чилиэнэ Виктор Шадрин сүрүннүүр. Кини Жатайга казактар кылаастарын хамандыыра, успуорт тэрээһиннэрин, күрэхтэһиилэри ыытар, ону таһынан, ырыа-үҥкүү ансаабыллаахтар. Ыччаты Аҕа дойдуга бэриниилээх буолууга иитэргэ кини бастыҥ холобуру көрдөрөр. Мин быыбардаммыт уокуругум буолан, кинилэри кытта ыкса сибээстэһэбин.
Былырыын АБДь-тан эргиллэн иһэн казактар өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай түмсүүлэрин атамаана күн сириттэн күрэммитэ, ол иһин соторутааҕыта улахан түмсүүгэ саҥа атамааны Александр Дмитриевич уолун эмиэ Александр Козырь таллылар. Биһиги сис кэмитиэппит кинилэри кытта бииргэ үлэлэһэр туһунан сөбүлэһиини түһэрсибитэ, онон сокуон барылын оҥорорго этиилэрин киллэриэхтэрэ.
АБДь хайысхатынан казактары кытта уруккуттан бииргэ үлэлэһэбит, казактар этэрээттэрин Аҕа дойдуну көмүскүүргэ ыытабыт, үбүнэн-харчынан, наадалаах тэрилинэн көмөлөһөбүт.
Казактар чааһынай харабылга үлэлииллэр, күн бүгүн полицияҕа үлэһит тиийбэтэ сытыытык турарынан, бу боппуруоһу дьүүллэһиэххэ баар этэ.
Хаартыска: Александр Гриценко архыыбыттан.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
