Уопсастыба

            Сайын саҕаланар. Иэйиэхсит хотун түһэр. Кини  сылаас тыына буорга, ууга, салгыҥҥа иҥэр. Киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан арчылыыр. Иэйиэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт. Иэйиэхсит – дьахтар таҥарата. Кини аһаҕас майгылаах. Эйэҕэс, амарах, өл. Иэйиэхсит кэллэҕинэ, от – мас көҕөрөр, ас-үөл дэлэйэр. Иэйиэхсит киһини бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр. Иэйиэхсит киһиэхэ сүөһү көрөөччү, булчут, үүннэрээччи, эмчит идэлэри биэрэр.

Бу кэмҥэ сир сир аайы оҕо аймах улахан дьон кырдьаҕастар мустан самаан сайыны көрсөр үтүө үгэһи салҕаан сири дойдуну аһаталлар үөһээ айыылартан алгыс туһэрэн көрдөһөллөр. Буолумна даҕаны урааннааах уһун кыһыммыт бутэн сир дойду үллүктүү сыппыт хаар баран Саха бастакы сибэккитэ барахсан ньургуһун тылллан сир дойду ситэн ахан турар үтүө кэмэ үүннэр.

Өссө биир хаары ууллардым диэн Саха бэйэтин сааһыгар биир сааһы эбэн биир сыл эбиллибитин айылҕа сылын кытта ситимнээн өйдүүр.Ол иһин, саҥа сыл кэлбитинэн, ыраастанар туом толорор. Айылҕаҕа тахсан ыраастанар.Ол иһин Саҥа сылы көрсө ыам ыйыгар ыраастаналлар эбит. Ыраастанар ый – ыам ыйа – Иэйиэхсит ыйа.Ыраас ыйа, ый ырааһа. Иэйиэхсит киһиэхэ киирэр ааннаах. Ол аан – киһи аһыыр этэ. Айылҕа киһи нөҥүө ааһа турар сирэ. Киирбит ааһан иһиэхтээх.Киһи оччоҕуна ыраас, чэгиэн, Аман, этэҥҥэ буолан, айылҕа ситимигэр киирэр, сайдар-үүнэр, арыллар айар.

Ыам ыйын билгэтэ

Ыам ыйын 6 күнэ — Дьөгүөрэйэп. Бастакы кус кэлэр. От бытыгырыыр, сүөһү уостаан аһыыр.
Ыам ыйын 8 күнэ — ырыаһыт чыычаахтар тоҕо анньан көтөн кэлэр кэмнэрэ.
Ыам ыйын 12 күнэ — хаһыҥ түһүөн сөп.
Ыам ыйын 13 күнэ — киэһэлик ичигэс, уу чуумпу, онтон сулустаах түүн буоллаҕына, ардаҕа суох сайыны күүт.
Ыам ыйын 14 күнэ — Дьэрэмэйэп күнэ. үчүгэй күн буоллаҕына — күһүнэ өлгөм үүнүүлээх, хаҕыс күн буоллаҕына, кыһына — тымныы.
Ыам ыйын 19 күнэ — бастакы сиик түһэр. Сиигэ элбэх буоллаҕына, күһүн элбэх оҕурсуну хомуйуоҥ.
Ыам ыйын 22 күнэ — сааскы Ньукуола. Кэҕэ этэр, сүөһү мэччийэн аһыыр. Сайыҥҥы хонук саҕаланар.

Ыам ыйын 26 кунэ – Ыам кумаара туьэр. Хортуоппуйу олордуу
Ыам ыйын 28 күнэ — сылаас күн буоллаҕына, сайыны быһа сылаас буолар. Ый туолуута. Сайылыкка көһөр ый..

Ыам ыйын 28 кунуттэн Бэс ыйын 4 кунугэр дылы – Ыам собото

Быйылгы сааспыт урукку сыллартан биллэрдик эрдэлээн сылыйда. Илин Эҥэр , Киин, Соҕуруулуу - Арҕаа, Нерюнгри уонна Бүлүү, Мирнэй эҥэр улуустары хабан кэнники күннэргэ хаарбытын күүскэ ыытан эрэр.Быйыл сылын батыһан өрүстэрбит арыый да эрдэ барыыһыктар, ол курдук ыам ыйын саҥатыгар Ленскэй оройуонугар мууспут хамсыыһык, онтон ыам ыйын ортотун диэки Өлүөхүмэ, Хаҥалас, Нам, Дьокуускай куоракка муус устуоҕа, уу кэлиитэ бу улуустарга урукку сыллар орто көрдөрүүлэрин курдук буолуохтара.Алдан, Амма, Бүлүү, өрүстэрэ Кыайыы күнүн кэнниттэн хамсаабытынан барыахтара быйыл Алдан эҥэр хаара халыҥ буолан Алдан, Амма уу кэлиитэ күүстээх буолуоҕа муус харар түгэнигэр кутталы үөскэтиэхтэрэ диэн эрдэттэн сэрэтэбит.

Ыам ыйа саҕаланыаҕыттан барыта сылаас күннэр тураллар, онон сирбит дойдубут эрдэ көҕөрөн уйгу быйаҥ сайын кэлээри турар.

Декада диэн ый 10 хонуга ааҕыллар:

I Декада- ый 1-10 күннэрэ

II Декада- ый 10-20 күннэрэ

III Декада- ый 20-30 күннэрэ

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР:

Быйылгы Ыам ыйа илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ балай да сылаас буолара сабаҕаланар. Ыам ыйа үгүс улуустарга I декадаҕа түүҥҥү да күнүскү да өттүгэр күүскэ сылыйан хаарбытын эмискэ ыытан өрүстэр күөллэр эрдэ сайҕаныыһыктар.

Сөҥүүтлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 4 күн ардыыр; III декадаҕа – 4 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэхх түүнүн да күнүһүн да тымныы күнүс +12С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С. II Декада күнүс +14С+10С кыраадыс сылаас, түүнүн  +7С +5С кыраадыс сылаас.

III Декада күнүс да түүн да биллэрдик сылыйар. Күнүс +19С+16С кыраадыс сылаас, түүн  +11С +8С кыраадыс сылаас буолсу.

КИИН УЛУУСТАР:

Ыам ыйа киин улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ улахан тыала суох сылаас ый буолара сабаҕаланар.

Сөҥүүлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 4 күн ардыыр; III декадаҕа – 4 күн ардыыр;

Бу ый I Декадаҕа күнүс +12С+9С кыраадыс тымныы, түүнүн +4С+2С кырадыс . II Декадаҕа күнүс +15С+13С кыраадыс сылаас, түүнүн  +8С +6С кыраадыс сылаас.

III Декадаҕа Күнүс +18С+15С кыраадыс сылаас, түүн  +12С +9С кыраадыс сылаас буолсу.

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

Бүлүү эҥэр улуустарга киин улуустары кытта тэҥ соҕустук балай да сылыйыыһык , ол оннугар түүнүн олус тымныйар Сөҥүүлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 2 күн ардыыр; II декадаҕа – 2 күн ардыыр; III декадаҕа – 2 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата былырыыҥҥы сылга тэҥнээтэххэ түүҥҥү өттө балай да тымныы буолсу күнүс +9С+6С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С . II Декада кыра ардахдаах. күнүс +12С+10С кыраадыс сылаас, түүнүн  +8С +3С кыраадыс сылаас.III Декада Күнүс+16С+13С кыраадыс сылаас, түүн  +10С +8С кыраадыс сылаас буолсу.

ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга ыам ыйа балай да сөҥүүлээх буолара сабаҕаланар, сылааһа былырыыҥҥыга тиийбэт буолсу. Сөҥүүлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 3 күн ардыыр; II декадаҕа – 3 күн ардыыр; III декадаҕа – 4 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс +10С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С сылаас. II Декада күнүс +14С+11С кыраадыс сылаас, түүнүн  +9С +5С кыраадыс сылаас. III Декада Күнүс+17С+15С кыраадыс сылаас, түүн  +11С +8С кыраадыс сылаас буолсу.

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА:

Өймөкөөн Сахабыт сирин саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан урукку сыллардааҕар Ыам ыйа балай да сылаас буолсу, ол гынан сөҥүүтэ Сөҥүүлэрэ ый бүтүүтэ олус күүстээх буолсу, ордук III декадаҕа биир да күнү көтүппэккэ улахан ардах буолсу. Сөҥүүлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 3 күн ардыыр; III декадаҕа – 8 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс +7С+5С кыраадыс сылаас, түүн -5С-2С сылаас. II Декада балай да cымнаһыар буолсу күнүһүн +10С+6С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С+3С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа.Күнүһүн +13С+11С кыраадыс сылаас, түүн +7С+5С кыраадыс сылаас.

ВЕРХОЯНСКАЙ УЛУУҺА:

Верхоянскай Сахабыт сирин биир эмиэ саамай тымныы улууһунан биллэр, ол гынан былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ быйыл эрдэлээн сылыйыыһык.Сөҥүүлэрэ наһаа элбэҕэ суохтар сөбүгэр соҕус ардыыһык.

Сөҥүүтлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 1 күн ардыыр; II декадаҕа – 2 күн ардыыр; III декадаҕа – 3 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс +8С+5С кыраадыс сылаас, түүнүн -5С+1С сылаас. II Декадакүнүһүн +10С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С+4С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн+14С+12С кыраадыс сылаас, түүн +8С+5С кыраадыс буолар.

АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА:

Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу сылга киирэн баран урукку сыллардааҕар быдан сылыйыыһык киин улуустары кытта араа - бараа сылыйыыһык. Бу Ыам ыйыгар I – II – ардах суоҕун кэриэтэ арай III декадаҕа балай да ардахтаах буолсу.

Сөҥүүтлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 0 күн ардыыр; II декадаҕа – 1 күн ардыыр; III декадаҕа – 5 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс +10С+8С кыраадыс сылаас, түүн -4С-1С кыраадыс тымныы. II Декадакүнүһүн +11С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +5С+2С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн +17С+14С кыраадыс сылаас, түүн +7С+4С кыраадыс сылаас буолсу.

АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:

Артика эҥэр улуустарга Ыам ыйа бастакы декадатыгар күнүһүн да түүнүн да былырыыҥҥытааҕар балай да тымныйыыһык. Сөҥүүлэрэ маннык буолсу: I декадаҕа – 2 күн хаардыыр; II декадаҕа – 3 күн хаардыыр; III декадаҕа – 3 күн ардыыр;

Бу ый I Декадата күнүс -13 С-10 С кыраадыс тымныы, түүн -16С-14С тымныы. II Декада түүҥҥү өттүгэр балай да тымныйыыһык. Күнүһүн -4С-2С кыраадыс тымныы, түүнүн -7С-5С кыраадыс тымныы. III Декадаҕа .Күнүһүн +3С+1С кыраадыс сылаас, түүн -4С-1С кыраадыс тымныы.

ТУСКУЛ

Хаартыска Лээги түмсүү