Уопсастыба

Билигин Саха Сиригэр 30-тан тахса территориальнай араадьыйа долгуна баар, ол иһигэр «Саха араадьыйата» судаарыстыбаннай информационнай-музыкальнай ыстаансыйа. Кини билигин соҕотох Саха Сирин бүтүннүүтүн хабар маассабай сонуну киэҥник тарҕатар ситим буолар. Ону тэҥэ, Саха араадьыйатын таһынан  өрөспүүбүлүкэҕэ  «Маяк», «Саха» ВГТРК, Виктория уонна Арассыыйа үгүс араадьыйа ханааллара эпииргэ тахсаллар.

Бүгүҥҥү күҥҥэ информационнай технологиялар түргэнник сайдаллар, ол да буоллар, иһитиннэриини тарҕатыы биир саамай түргэн уонна маассабай ньыматынан араадьыйа буолар. Билиҥҥи кэм ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн, Саха араадьыйата эмиэ тэтимнээхтик сайдан, бириэмэни кытта тэҥҥэ хаамсан иһэрэ кэрэхсэбиллээх. Саха араадьыйата  өрөспүүбүлүкэ хас биирдии дьиэтигэр чугдаарар, дорҕоонноох сонунун-нуомаһын кэпсиир.

1930 сыл сэтинньи 7 күнүгэр, Саха Сиригэр аан бастакытын “Саҥарар Дьокуускай!”, “Внимание! Говорит Якутск!” диэн өрө көтөҕүллүүлээх, долгутуулаах саҥа дуорайбыта. Ити түгэн өрөспүүбүлүкэ олоҕор саҥа кирбиини саҕалаабыта. Тыйыс айылҕалаах, киэҥ сиринэн тайаан сытар улахан эрэгийиэҥҥэ сибээс тарҕаныытын бастакы хардыыта буолбута. Оччолорго араадьыйа бастакы долгуна Дьокуускайга, Покровскайга, Табаҕаҕа, Өктөмҥө, Намҥа холбоммута. Ити күн салгын биэриитигэр Саха Сирин салайааччыларын Улуу Өктөөпкө аналлаах дакылааттара иһиллибитэ.

Бастакы саҕалааһыҥҥа араадьыйаҕа анал биэрии суоҕа. Сүрүннээн, баартыйа уураахтара, дакылааттара ааҕыллаллара. Ол иһин “араадьыйа-хаһыат” диэн ааттанара. Араадьыйа бастакы биэриилэрэ үс сылынан тахсар буолбуттара. “Тиһэх сонун” рубриканан өрөспүүбүлүкэ сонуннара тахсаллара. Онтон эһиилигэр Саха Сирин суруйааччыларын маҥнайгы кэмпириэнсийэлэриттэн бастакы биэрии бэлэмнэммитэ. Отутус сыллар бүтүүлэригэр араадьыйа долгуна элбэх сиргэ тиийбитэ. Онон сэрии кэмигэр кини норуоту кыайыыга, күүрээннээх үлэҕэ-хамнаска кынаттаабыта. Салгыы эйэлээх олоҕу сырдатар биэриилэр тахсыбыттара. Сонун тиэхиньикэ, саҥа устуудьуйа баар буолбута. 70-80-с сылларга биэс сыллаах кирбии (пятилетка) сорудахтарын толорууга, үлэ бастыҥнарын сырдатыыга Саха араадьыйата сүрүн төһүү, тирэх буолбута.

Саха дьоно араадьыйа бастакы диктордарын – Илья Новгородов, Ангелина Некрасова, Нина Черкашина, Харлампий Аржаков, кэлин Афанасий  Готовцев, Екатерина Местникова, Дмитрий Избеков  уонна да атыттар – куоластарын эндэппэккэ билэллэрэ. 

Уларыта тутуу уонна Саха Сирэ саҥа мөссүөнү ылынар эппиэттээх быыһык кэмигэр эпиир бириэмэтэ уһаан, айымньылаах үлэ салҕаммыта. Бу сыллар усталарыгар саха араадьыйатын килбиэннээх суолун Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Алексеевич Кондаков курдук дьоһун дьон тэлэн кэллилэр. Кинилэр ийэ тылы тарҕатар, норуот духуобунай баайын үйэтитэр, Саха сирин төлкөтүн түстэһэр олох кэрэһиттэрэ буолаллар. Ол мэктиэтэ – араадьыйа Кыһыл көмүс пуондатыгар үгүс салайааччылар, суруйааччылар, учуонайдар, ырыаһыттар, үлэ бастыҥнарын куоластара үйэтитилиннэ.

ххх

Күн бүгүн “Тэтим. Саха араадьыйата” тохтоло суох үлэлиир-хамсыыр, айар-тутар. Сир-дойду киэҥин, ырааҕын-чугаһын аахсыбакка, саха араадьыйатын сыһыарыытын нөҥүө сүүс тыһыынчаттан тахса истээччи саҥа күнү көрсөр, бииргэ атаарар. Бу – төрөөбүт төрүт сиргэ, дойдуга, норуокка бэринии тулхадыйбат мэктиэтэ.

Бүгүҥҥү истээччилэр Эдуард Рудых, Альбина Тарабукина, Гея Буртахова, Роман Алексеев, Ньургуйаана Ботуева уо.д. а. курдук ыытааччыларбыт куоластарын сэҥээрэ, сэргэхсийэ истэбит, бэйэ дьонун курдук чугастык ылынабыт.

Саха араадьыйатын “Саха сирин чулуу дьоно”, “Кэпсээҥҥит, хайдах олороҕут?”,  “История быыһын сэгэтэн”, тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах уо.д.а.  рубрикалар, ааптарыскай биэриилэр  бэйэлэрин истээччилэрин булан киэҥ куйаарга дуораһыйа иһиллэллэр. Саха араадьыйатын истээччилэрин миэстэтиттэн, сабыытыйалар буола турар сирдэриттэн элбэхтик быһа холбонуулар, о.д.а. сонун, сэргэх биэриилэр күүтэллэр. Сонуну саамай түргэн тарҕатааччынан, биллэн турар,  араадьыйа буолар. Онуоха, иһитиннэрии өрөспүүбүлүкэни суһаллык тилийэ көтөрүн инниттэн, Саха Сирин бары улуустарыгар кэрэспэдьиэннэр ситимнэрэ күүскэ үлэлиир.

Араадьыйа үлэһиттэрэ үксүн быһа эпииринэн тахсаллар. Үлэ күнүгэр элбэх информация барар. “Эрдэһиттэр” биэрииттэн саҕалаан, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри пультка ыытааччылар олороллор. Истээччилэр, хаһан баҕарар араадьыйаҕа төлөпүөнүнэн эрийэн кэлэн санааларын атастаһаллар, этэллэр, ватсап нөҥүө иһитиннэриилэрин, интэриэһиргиир ыйытыыларын биэриэхтэрин сөп. Муусука эмиэ умнуллубат. Ордук субуотаҕа-өрөбүлгэ. Киэһээҥҥи бырагыраамаларга “Сулустаах чаас” диэн биэриигэ эдэр талааннар, киинэ, тыйаатыр үлэһиттэрэ,  сулустара, эдэр суруйааччылар, бэйиэттэр ыалдьыттыыллар. Билигин “Тэтим” мобильнай сыһыарыытынан Андроидка да,  Айфоҥҥа да, IOS аналлаах “Тэтим Араадьыйа” холбонохха сөп. Саха араадьыйатын эрэллээх, көхтөөх истээччилэрэ сарсыарда эрдэ 6:30 чаастааҕы биэриилэри олус сэҥээрэллэр, “Тускулу” күүтэллэр. Ону кытта араадьыйа үлэһиттэрэ истээччилэр этиилэрин ылынан, үлэлэригэр сирдэтэллэр. Холобура, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээбит уопуттаах дьону, нэһилиэктэр, улуустар, Ил Түмэн дьокутааттарын хото ыҥыран, кэпсэтэр буоллар, олус интэриэһинэй буолуох этэ диэн этиини ылынан, билигин  быһа эпииргэ үгүстүк истэр буоллубут.

Бүгүн Араадьыйа уонна сибээс үлэһиттэрин идэлээх күннэригэр айар кэлэктиипкэ ситиһиилэри уонна Саха араадьыйатын өссө күүскэ сайыннаралларыгар баҕарабыт.

«Тэтим-Саха араадьыйата» өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн төгүрүк күн устата быыстала суох иһиллэр. Төлөпүөҥҥэ НВК «Саха», «Радио Тэтим» уонна «Тэтим подкаст» сыһыарыылар нөҥүө онлайн истиэххэ сөп. «ТЭТИМ-Саха араадьыйатын» FM 107.1 долгуҥҥа холбооҥ, истиҥ, сэҥээриҥ.

ххх

Саха араадьыйата  өрөспүүбүлүкэ сокуону оҥорор Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) кытта ыкса үлэлэһэр. Парламент испиикэрэ Алексей Еремеев араадьыйа эпииригэр тахсан дьону-сэргэни кытта кэпсэтиитэ үтүө үгэскэ кубулуйда. Ил Түмэн сис кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ тирээн турар боппуруостарынан быһа эпииргэ тахсан норуокка быһааран, чуолкайдаан биэрэллэрэ былаас уонна норуот икки ардыгар итэҕэйсиини үөскэтэр. Ол курдук Ил түмэн олохтоох  салайыныы кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев 

бу кэнники икки сылга Арассыыйа үрдүнэн ыытылла турар олохтоох салайыныы реформатынан бэрт элбэх биэриигэ кыттан, истээччилэр үгүс мунаарар боппуруостарыгар чуолкайдаһар, чопчулаан быһааран биэрэр. Маннык алтыһыы  истээччилэр  ыйытыктарын, киллэрэр этиилэрин ылынарга үчүгэй, табыгастаах усулуобуйаны үөскэтэрэ саарбаҕа суох. Ону кытта араадьыйа салалтата, үлэһиттэрэ  өрөсүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын, олохтоох салайыныы уорганнарын үлэлэрин күннэтэ сырдата, иһитиннэрэ туралларын бары да билэ-истэ сылдьабыт. Ол курдук, Ил Дархан Айсен Николаев ый аайы быһа эпииргэ тахсан кэпсэтиитэ араадьыйанан тута бэриллэ турарын норуот үгэс быһыытынан ылынар буолла.   

ххх

Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо  саха араадьыйатын легендата буолбут дьоһун дьонун, дииктэрдэрин  умнубаттар.  Кинилэр араадьыйа сайдыытыгар киллэрбит кылааттарын үрдүктүк сыаналаан,  үтүө ааттарын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тириэрдиини ытык иэспит быһыытынан ылынабыт.    

Быйыл олунньу 10 күнүгэр, Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Дмитрий Тихонов биир дойдулаах, өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит суруналыыс, публицист, уопсастыбаннай диэйэтэл, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Макар Афанасьевич Баишев төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах үбүлүөйдээх тэрээһиннэри ыытыыга улуустааҕы хамыыһыйаны тэрийиигэ 377 №-дээх дьаһала тахсыбыта.

Макар Баишев Дьабыыл нэһилиэгиттэн төрүттээх. Үйэ аҥаарыттан ордук кэм устата Саха Сирин суруналыыстыкатын сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрсибит туспа, ураты суоллаах-иистээх, талааннаах суруналыыс аата кыһыл көмүс буукубаларынан суруллан өлбөт-сүппэт үйэлээх. Кини суруналыыстыкаҕа үйэ аҥаарыттан ордук кэмҥэ, ол иһигэр Саха АССР тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын Судаарыстыбаннай кэмитиэтигэр «Тиһэх сонуннар», тыа хаһаайыстыбатын экэнэмиэкэтин эрэдээксийэлэригэр эрэдээктэринэн, ыстаарсай эрэдээктэринэн, «Кыым», «Саха сирэ» хаһыаттарга анал кэрэспэдьиэнинэн, экэниэмикэ, тыа хаһаайыстыбатын отделларыгар эрэдээктэри солбуйааччынан айымньылаахтык үлэлээбитэ. Макар Баишев айар үлэтигэр тыа сирин сайдыыта, олоҕо-дьаһаҕа, үлэһит дьоно—сэргэтэ, тыа хаһаайыстыбатын салаата болҕомто киинигэр тутуллара.

Макар Афанасьевич бэйэтин холобуругар иитэн-үөрэтэн, такайан таһаарбыт үгүс үөрэнээччилэрэ суруналыыстыка эйгэтигэр үрдүк ситиһиилэринэн кини аатын мэлдьи ааттаталлар. Улуус административнай киинигэр ‒ Аллараа Бэстээххэ кини аатын уулусса сүгэр. Сыллата  Макар Баишев аатынан бириэмийэ  бастыҥ суруналыыстарга туттарыллар.

Талааннаах дэгиттэр дьоҕурдаах суруналыыс үйэлээх үбүлүөйүнэн аата-суола салгыы үйэтитиллэригэр өрөспүүбүлүкэҕэ, төрөөбүт улууһугар, нэһилиэгэр былааннаах үлэ, тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Бэлэмнээтэ Алексей МАТВЕЕВ