Уопсастыба

Тус сыаллаах бырагыраама

Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан Олоҥхо күнэ, Олоҥхо дэкээдэтэ олохтоммуттара, «Олоҥхону үйэтитии, тарҕатыы, сайыннарыы тус сыаллаах судаарыстыбаннай бырагыраамата» оҥоһуллубута. Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр туһунан кэнсиэпсийэ бырагыраамаҕа киирбитэ. Олоҥхо бастакы ыһыаҕа 2006 с. Сунтаарга вице-бэрэсидьиэн Александр Акимов көҕүлээһининэн ыытыллыбыта эрээри, спартакиаданы кытары тэриллибит буолан, олоҥхо күлүктэммитэ. Аны ыһыах аһыллыытыгар бэлисипиэттээх киһи киириитэ олоҥхолооһун уостан эрэрин таайтаран эппитэ. Ол эрээри, сунтаардар ыһыаҕы уонна оһуохайы тэҥҥэ тутан сайыннарбыттара итэҕэтиилээхтик көстүбүтэ. Ыһыахха аман алгыс, дорҕоон тойук, оһуокай ыһыах ыалдьыттарын чахчы астыннарбыттара. Ийэ олоҥхоһуттар Петр Решетников (Таатта), Афанасий Соловьев (Өлүөхүмэ), Конон Никифоров (Үөһээ Бүлүү) олоҥхолоон доллоһутан, олоҥхо өссө да уоста илигин, салгыы ыччаттарга тиэрдиллиэхтээҕин итэҕэппиттэрэ.
Ол кэмтэн саҕалаан Олоҥхо ыһыахтарын улуустарынан ыытыы олоххо бигэтик киирдэ, дьон-сэргэ да ону ылынна. Ити гынан баран, олус үлүһүйэн, сайын буолла да олоҥхолоон тахсарбыт курдук этээччилэр бааллар. Дьиҥинэн Олоҥхо ыһыаҕа улууска биирдэ эрэ буолар. Сэбиэскэй былаас да саҕана нэһилиэк, сопхуос, оройуон киинин ыһыахтара ыһыллара.
Сорохтор: «Олоҥхо ыһыаҕа диэн суох этэ», – дииллэр, өйтөн айан таһаарыы курдук көрөллөр. Ол эрээри, олоҥхо ис хоһоонугар, идиэйэтигэр ыһыах олус алтыһар, дьүөрэлэһэр. Хайа да олоҥхоҕо уруу ыһыаҕа уонна бухатыыр кыайан-хотон кэллэҕинэ тэриллэр Өрөгөй ыһыаҕар бухатыыр кэргэннэнэн, үс саханы үөскэтэр, түөрт саханы төлкөлүүр тускула этиллэр. Ол ыһыахха Айыы бухатыыра арҕаһыттан тэһииннээх айыы аймахтарын араҥаччылыыр, күн улууһун көмүскүүр үрдүк аналын толорбута уруй-айхал тылларынан доҕоһуолланар уонна бар дьон бүттүүн үөрүүтүн курдук көрүллэр. Ол аата олоҥхо ыһыаҕынан түмүктэнэрэ былыргыттан баар. Дьэ ол иһин, тус сыаллаах бырагыраамаҕа Олоҥхо ыһыаҕын улуустарынан ыытыыны киллэрии сөптөөҕүн кэм-кэрдии көрдөрдө. Ол да иһин Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан Олоҥхо үһүс уон сыла биллэрилиннэ.
Ити аата салгыы өссө уон сыл олоҥхону, олоҥхоһуттары үөрэтиигэ, үйэтитиигэ, сайыннарыыга саҥа кэм ньымаларын, ол иһигэр, билигин күүскэ киирэн эрэр оҥоһуу өй кыаҕын туһанан үлэлиирбит эрэйиллэр. Быйыл Арассыыйаҕа Сомоҕолоһуу, өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сыллара биллэриллибиттэрэ Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиигэ бэртээхэй тирэх буолар.

Улуус уратыта

Олоҥхо үһүс уон сылын бастакы ыһыаҕа Кэбээйигэ буолара тэрийээччилэргэ да, олохтоохторго да улахан эппиэтинэһи сүктэрэр.
Кэбээйи улууһа 1937 с. Нам, Бүлүү, Горнай оройуоннарын уһук нэһилиэктэриттэн таҥыллан, Кэбээйигэ кииннэнэн тэриллибитэ. Оройуоннааһын саҥа ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, 1962 с. Саккырыыр оройуонун Сэбээн Күөл, Сиэгэн Күөл нэһилиэктэрэ холбоспуттара. Таас чохтоох Сангаар оройуон киинэ буолан, оройуон социальнай-экэнэмиичэскэй, култуурунай олоҕор улахан суолталаммыта. Оробуочай бөһүөлэк буолан, улуус киинигэр нуучча тыла баһылыыра, култууратыгар да нууччалыыга хабааттыы баара, оттон Бүлүү диэки нэһилиэктэр бүлүүлэрдии ырыаны-тойугу тутан олороллор, Сэбээн уонна Сиэгэн күөллэр эбээн култууратын илдьэ сылдьаллар. Онон, Олоҥхо ыһыаҕар кэбээйилэр саха, эбээн култуураларын үтүө үгэстэрин дьүһүйэн көрдөрөр кыахтаахтар. Ону сатаан тэрийиэххэ, көрдөрүөххэ эрэ наада.
Кэбээйилэр уу тыыннаах буолаллара быйылгы ыһыах сүрүн уратытынан буолуохтаах, сиэр-туом оҥоһуллуутугар ол учуоттаныахтаах. Улуус географическай балаһыанньатынан үс үөстээх Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр, Бүлүү өрүс холбоһор сиригэр, аатырар эмис соболоох тыһыынчанан күөллэрдээх, олоҥхоҕо хоһуйуллар уйгу-быйаҥ дойдута буолар. Кэбээйилэр былыр-былыргыттан көмүс хатырыктааҕы номоххо киирбит Нидьили, онтон да атын күөллэргэ куйуурдаан, илимнээн, муҥхалаан аһаан-сиэн олордохторо. Онон иитиллэн олорор эбэлэригэр уратытык сыһыаннаһаллара, уран тыл ууһунаан алҕаан, эбэлэриттэн көмүс хатырыктааҕынан күндүлүү турарыгар көрдөһөллөрө, ааттаһаллара.

Кэбээйи олоҥхото, олоҥхоһуттара
Биһиги бэлэмнээн, 2003 с. таһаарбыт «Обрядовая поэзия народа саха (якутов)» кинигэбитигэр Кэбээйиттэн Егор Дьяконов (Тыайа) «Уу иччитин алгыһа», алгысчыт, олоҥхоһут Николай Павлов (Куокуй) «Сиэл баайыы алгыһа» айымньылара киллэриллибиттэрин ыһыах сценарийыгар туһаныахха сөп. Бу алгыстары биллиилээх фольклористар Сэһэн Боло уонна Андрей Саввин сурукка киллэрбиттэрэ. Кинилэр Былатыан Ойуунускай көҕүлээһининэн, 1938-1939 сс. Бүлүү улуустарын фольклорун хомуйууга үлэлээбиттэрэ, таарыйа Кэбээйигэ сылдьаннар, элбэх олоҥхону, номоҕу, ырыаны-тойугу, аман алгыһы, сиэр-туом үгэстэрин араас барыйааннарын суруйан үйэтиппиттэрэ. Кэлин Георгий Эргис хомуйан оҥорбут «Исторические предания», «Якутские сказки», түөрт туомнаах «Якутские народные песни» кинигэлэригэр уонна ити «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Вастока» сиэрийэнэн биһиги бэлэмнээбит хомуурунньукпутугар киллэриллибиттэрэ. Онон Кэбээйи фольклорун холобурдара академическай билим таһымыгар биллэллэр.
Ол эрээри, биллиилээх фольклористар хомуйбут матырыйааллара архыыпка кытаанах илиигэ харалла сыталлар. Кэбээйилэр киэн туттар олоҥхоһуттара Федот Семенов-Кырса Сөдүөт «Биэ уола Бэйбэлдьин бухатыыр» диэн олоҥхотун бэчээккэ таһаараары көрдөһө сатаабыттара да, кыайтарбатаҕа. Арай Олоҥхо үнүстүүтүн фольклористара олоҥхоһут аймахтара Билим киин архыыбыттан ксерокуоппуйалаан ылбыт тиэкистэрин «Кэбээйи фольклора» хомуурунньукка киллэрэн күн сирин көрдөрбүттэрэ. Манна даҕатан эттэххэ, Ил Түмэн вице-спикерэ Александр Жирков бырабыыталыстабаттан үп-харчы булбутугар, физик Сергей Васильев Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүгэр харалла сытар олоҥхо тиэкистэрин сканердаан ылан, биир иһитиннэрэр ситими оҥорон испитэ да, үнүстүүттэн өйөбүл ылбакка тохтоон хаалбыта. Билигин ол үлэни сөргүтэн, олоҥхо иһитиннэрэр тиһигин оҥорор кэм кэллэ. Олоҥхо үһүс уон сылыгар былааҥҥа киллэриэххэ наада.
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн Олоҥхо үнүстүүтүн үлэһиттэрэ Валерий Габышев, Сахая Львова, Лилия Герасимова, Марианна Сатанар, Анастасия Борисова улуус тэриллибитэ 85 сылынан эспэдииссийэ тэрийэн нэһилиэктэринэн элбэх матырыйаалы хомуйан, «Кэбээйи фольклора» диэн хомуурунньугу таһаардылар. Хомуурунньук «Уус тыллаахтар, ыллам ырыалаахтар» диэн түһүмэҕэр араас сылларга бэйэлэрин түөлбэлэригэр олоҥхолоон ааспыт: Федот Семенов-Кырса Сөдүөт, убай-быраат Николай, Егор Павловтар, Илья Софронеев, Иван Николаев-Куоҕас Уйбаан, Дмитрий Каратаев-Баппаа, Петр Кычкин, Игнатий Кычкин, Илья Софронеев-Адамсык, Прокопий Азаров-Мыртыык, Анисим Кобяков, Ырыа Көстөкүүн, Афанасий Левин, Константин Винокуров тустарынан суруйуулары киллэрдилэр.
Ыһыаҕы көрсө, ол да кэнниттэн Кэбээйи олоҥхоһуттарын тустарынан сиһилии сырдатыахха итиэннэ дойдуларыгар кинилэргэ анаан искибиэр оҥоруохха биитэр туох эмит өйдөбүнньүк бэлиэни туруоруохха наада. Былырыын Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнии чэрчитинэн «Кэбээйи түөлбэтин фольклора» диэн дьоҕус кинигэни түмэл үлэһитэ А.А.Терехова 1960-с сс. оскуола үөрэнээччилэрэ сурукка киллэрбит матырыйаалларын «Эдэр историк» сурунаалтан хомуйан таһаарбыта кэрэхсэбиллээх.
(Салгыыта ткэлэр нүөмэргэ).
Василий Илларинов, тыл билимин дуоктара, ХИФУ бэрэпиэссэрэ.

Хаартыскалар ааптар архыыбыттан.