Уопсастыба

Мунньаҕы Александр Жирков салайан ыытта, бэбиэскэҕэ үс боппуруос киирбититтэн иккитигэр сүрүн иһитиннэриини оҥордо.

Сүбэ саҥардылынна

Бастакынан Ил Дархан Айсен Николаев 2026 с. бэс ыйын 15 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан 2019 с. олунньу 21 күнүгэр тахсыбыт «Ил Дархан иһинэн үлэлиир Тылы сайыннарыы сүбэтин туһунан» ыйаахха уларытыылар киллэриллэн, Сүбэ састааба, тутула уонна эбээһинэстэри тыырыы саҥардыллыбыт.
Сүбэ туһунан Балаһыанньа 1.3 пуунугар «Арассыыйа Федерациятын норуоттарын тылларын туһунан» диэн тыл «РФ Бэрэсидьиэнэ 2025 с. от ыйын 11 күнүгэр таһаарбыт 474 №-дээх «Арассыыйа Федерациятыгар тыл судаарыстыбаннай бэлиитикэтин Төрүттэрин бигэргэтэр туһунан Ыйааҕынан» диэн тылларынан ситэриллибит.
Тустаах эйгэлэринэн хамыыһыйалар тэриллэн, олорго бэрэссэдээтэллэр анаммыттар. Ол курдук, сокуоннарга сыһыаннаах хамыыһыйаны Александр Жирков, тутуу уонна архитектура хамыыһыйатын норуот дьокутаата Елена Голомарева, улуустарга тыл бэлиитикэтин сүрүннүүр хамыыһыйаны Никита Андреев (Горнай улууһун баһылыга), доруобуйа харыстабылын хамыыһыйатын Лена Афанасьева (доруобуйа харыстабылын миниистирэ), табаар уонна бородууксуйа хамыыһыйатын Артем Александров (тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ), култуура хамыыһыйатын Татьяна Бердникова, үөрэх хамыыһыйатын Варвара Белолюбская-Аркук, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар хамыыһыйаларын Валентина Акимова (үһүөн М.К. Аммосов аатынан ХИФУ-ттан), физкултуура уонна успуорт хамыыһыйатын Мария Дьяконова (Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтэ), маассабай-иһитиннэрэр сириэстибэлэр уонна саҥа технологиялар хамыыһыйаларын Саргылаана Максимова (Национальнай бибилэтиэкэ дириэктэрэ) салайар буолбуттар. Ити курдук, Ил Дархан иһинэн үлэлиир Тылы сайыннарыы сүбэтин хабар эйгэтэ быдан кэҥээбит, дириҥээбит.

Улахан Сэбиэт мунньаҕа

Иккис боппуруос Москубаҕа, бэс ыйын 2 күнүгэр, улуу бэйиэт Александр Пушкин төрөөбүт (Нуучча тылын күнүн) көрсө ыытыллыбыт Арассыыйа Бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир нуучча тылын уонна Арассыыйа норуоттарын тылларын өйөөһүҥҥэ судаарыстыба бэлиитикэтин олоххо киллэрии Сэбиэтин мунньаҕар ананна.
– Мунньаҕы Владимир Путин видеосибээс киэбинэн салайан ыытта. Билиҥҥитэ боротокуол оҥоһулла илик эрээри, мунньах стенограммата, дьон этиилэрэ саайтка таһаарыллыбыт. Ону сиһилии билсиҥ итиэннэ этиилэргитин бэлэмнээҥ. Тоҕо диэтэхэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай (нуучча уонна саха) итиэннэ дьиҥ таһымнаах (эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча, долгаан) тылларыгар сыһыаннаан, тыл судаарыстыбаннай бэлиитикэтин олоххо киллэрии Кэнсиэпсийэтин оҥоруохпут. Сэбиэт мунньаҕар национальнй тылларга төрүт болҕомтоҕутун уурбаккыт диэн Бэрэсидьиэн бэйэтинэн эттэ! Балаҕан ыйын 8 күнүн, авар биллиилээх бэйиэтэ Расул Гамзатов төрөөбүт күнүн, Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүнэн биллэрдэ. Тыл бэлиитикэтэ олоххо хайдах киллэриллэрин туһунан дакылааты судаарыстыбаннай таһымҥа таһаарарга соруйда. Биһиги судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларбытыгар ыытыллар үлэ-хамнас туһунан сыллата судаарыстыбаннай дакылаат оҥоһулларын олохтуурбут наада, ону Бырабыыталыстыба эбэтэр Ил Түмэн таһымынан тэрийэри сүбэлэһэн быһаарыахпыт, – диэтэ Александр Жирков.
Салгыы Владимир Путин мунньахха тугу сорудахтаабытын туһунан кэпсээтэ уонна ол чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэҕэ ылыллыахтаах дьаһаллары билиһиннэрдэ, сорудахтары биэртэлээтэ.
Бастатан туран, Бэрэсидьиэн «Библиотека литературных шедевров народов России» диэн сиэрийэни таһаарарга эппит. Былаан быһыытынан, сиэрийэ 20 кинигэлээх буолуохтаах, ол иһиттэн алта кинигэ Волгаҕа, Ураалга олорор норуоттарга, сэттэ кинигэ Хотугу Хапкаас норуоттарыгар, алта кинигэ Сибиир, Хоту уонна Уһук Илин норуоттарыгар, биир кинигэ хотугулуу-арҕааҥҥы норуоттарга анаммыт. Онон хамыыһыйа тэрийэн, саха уонна хотугу норуоттар бастыҥ суруйааччыларын айымньыларын нууччалыы тылбаастаан таһаарыы үлэтэ Саргылаана Максимоваҕа сүктэрилиннэ.
Иккиһинэн, нуучча тылын Конституциянан бигэргэтиллибит ыстаатыһын уонна дойдуга тыл бэлиитикэтин боппуруостарын үөрэтэргэ үрдүк үөрэх кыһаларыгар «Нуучча тыла судаарыстыбаннай тыл быһыытынан» үөрэх муодула киллэриллэр буолбут. Бу хайысхаҕа М.К. Аммосов аатынан ХИФУ сөптөөхтүк дьарыктана сылдьара бэлиэтэннэ.

Үсүһүнэн, дойду баһылыга алын кылаас учууталларын бэлэмнээһин хаачыстыбатын тупсарар наадатын ыйбыт. Биһиэхэ алын кылаас учууталлара нуучча, саха уонна хотугу омуктар тылларынан үлэлииллэр, анал орто уонна үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ ону учуоттууллара эрэйиллэр. Онон Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ бу хайысхаҕа ылыммыт тускулун үөрэх үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньахтарын иннинэ билиһиннэрэригэр этилиннэ.
Төрдүһүнэн, Бэрэсидьиэн кэнники сылларга оҕо сайыҥҥы лааҕырдарын симиэнэлэрэ успуорт, култуура, устуоруйа, кыраайы үөрэтии курдук тиэмэлэринэн тэриллэр буолбуттарын бэлиэтээбит итиэннэ нуучча тылын, литэрэтиирэтин симиэнэтин эмиэ тэрийэр оҕолор да, төрөппүттэр да интэриэстэрин тардыа этэ диэбит.
– Оттон биһиэхэ тылга сыһыаннаах хас лааҕыр баарый? – диэн ыйытыы күөрэйдэ.
Онуоха Үөрэх уонна билим министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ 2023 с. тылга сыһыаннаах 38 лааҕыр үлэлээбитин, быйыл 78 лааҕыр баар диэтэ эрээри, онтон төһөтө саха тылыгар, төһөтө хотугу омуктар тылларыгар идэтийэрин кыайан быһаарбата. Александр Жирков ону чопчулуурга эттэ итиэннэ кэлэр өттүгэр хотугу омуктар тылларынан лааҕырдары элбэтэр соругу туруорда.
Быйыл саас, кулун тутарга, РФ Бырабыыталыстыбата нуучча тылын учуонайа, өр сылларга ЛГУ ректорынан таһаарыылаахтык үлэлээбит Людмила Вербицкая аатынан истипиэндийэни олохтообутун этэн туран, биһиэхэ нуучча тылын учууталларыгар туттарыллар бэрэпиэссэр Николай Самсонов аатынан истипиэндьийэ баарын санатта. Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ маннык истипиэндьийэни (бириэмийэни) саха тылын итиэннэ хотугу норуоттар тылларын учууталларыгар олохтууругар сүбэлээтэ.
– Дагестан баһылыгын э.т. Федор Щукин интэриэһинэй этиини оҥордо. Дагестаҥҥа 14 араас тылынан саҥарар 30 төрүт омук баар, судаарыстыба Арассыыйа норуоттарын тылларын хараанныырга, кинилэр иллээхтик-эйэлээхтик олороллорун хааччыйыыга улахан болҕомтотун уурар, биһиги күүспүт сомоҕолоһууга, бу -- биһиги үлэбит сүрүн чорботуллар соруга диэбит. Онон, Арассыыйа Бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир нуучча тылын уонна Арассыыйа норуоттарын тылларын өйөөһүн эйгэтигэр судаарыстыба бэлиитикэтин олоххо киллэрии Сэбиэтин мунньаҕа бэрт тэрээһиннээхтик, үчүгэй түмүктэрдээх ыытылынна.. Ону тумус туттан итиэннэ өрөспүүбүлүкэ интэриэһин учуоттаан, тыл бэлиитикэтин тупсарыыга этиилэргитин күүтэбин, -- диэтэ Александр Жирков кэпсэтиини түмүктүүрүгэр.
Национальнай оскуолалары саҥардыы уонна сайыннарыы Кэпсиэпсийэтин 35 сылынан тэриллэр дьаһаллар тустарынан иһитиннэриини Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимҥэ акадьыамыйатын Төрүт тыллары үөрэтиигэ, харааннааһыҥҥа уонна сайыннарыыга киинин салайааччы Феодосия Габышева
оҥордо.

Эрэл кыламнаата!
Варвара Белолюбская-Аркук, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана, тыл билимин хандьыдаата, суруйааччы:

-- Владимир Путин бэйэтинэн ыыппыт мунньаҕар судаарыстыбаннай суолталаах нуучча тыла дойду бары норуоттарын тылларын кэскилин кэрэһэлиир төрүт буоларын, тыл барыта тэҥҥэ сайдыахтааҕын туһунан кэпсэтии тэриллибитин бэркэ сэҥээрдим. Сороҕор мунньах бөҕөтө ыытыллар даҕаны көдьүүстээх түмүк оҥоһуллубата баар суол. Холобур, эбээн тылын үөрэтэр кинигэ (учебник) наадатын туһунан мэлдьи этиллэр эрээри, туох да дьаһал ылылла илик. Оттон билигин ааспыт өттүгэр өрөспүүбүлүкэ бэйэтэ быһааран кэлбит боппуруостарыгар федеральнай киин болҕомтотун уурда, ити элбэҕи этэр.

Хаартыска: Иван Яковлев.