Уопсастыба

Бу күннэргэ дьоһун үбүлүөйүн көрсөр өрөспүүбүлүкэбит киэн туттар тэрилтэтигэр тиийэн үлэтин-хамнаһын кытта билсиһэрбэр “Семен Андреевич Новгородов аатынан “Айар” нассынаалынай кинигэ кыһата” АУо тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ Август Егоров үөрэ-көтө көрсөн, кыһа тэриллиитин даататын туһунан чопчулаабытыгар, кырдьыга да дириҥ силистээх-мутуктаах кыһа судургута суох устуоруйатын тыына биллибитэ.

САҔАЛАНЫАҔЫТТАН

– Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын тэрийэр туһунан маҥнайгы ылыныллыбыт докумуонунан ВКП(б) Саха сиринээҕи уобаластааҕы кэмитиэтин бүрүөтүн 1926 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи  уурааҕа буолар. Ол кэнниттэн Совнарком  ити биллэр уураҕа тахсан, издательство үлэтин тэрийиигэ бастакы хардыылар оҥоһуллан барбыттара. Ол кэмҥэ Саха АССР төрүттээбит улуу дьоммут М.К. Аммосов, П.А. Слепцов-Ойуунускай, И. Н. Барахов кыһабытын тэрийсибиттэрэ диэн киэн туттабыт, атаҕар туруутугар киллэрбит кылааттарын сыаналыыбыт.

Манан сиэттэрэн, биһиги эдэр үлэһиппит Афанасий Петров соторутааҕыта архыып докумуоннарын кытта үлэлэһиитин кэмигэр көстүбүт биир докумуон туһунан билиһиннэриэхпин баҕарабыт. Бу – 1920 сыл ахсынньы 26 к. М.К. Аммосов илии баттааһыннаах Саха сиринээҕи губбюро боротокуола. Бу докумуоҥҥа Сибиздат иһинэн Саха сиригэр издательскай отделы арыйар туһунан ыйыллыбыт. Биллэрин курдук Татарстаан, Башкортостаан, бэл Удмуртия өрөспүүбүлүкэлэрин нассынаалынай кинигэ кыһалара тэриллибит кэмнэрин 1919-1920 сылынан билинэллэр. Биһиги бу дааталары кэрэһилиир докумуоннары эмиэ болҕойдохпутуна сатанар. Ити саҕана Ураал, Сибиир диэки издательстволары тэрийии барбыта, ол иһигэр нассынаалынай тэрээһиннэр аптаныамыйаны ылан саҥа атахтарыгар турар, саҥа суолу-ииһи тобулар кэмнэрэ этэ. Устуоруйабытын үөрэтэр, харыстыыр –  биһиги ытык иэспит. Онон бу докумуону өссө үөрэтэр, чинчийэр сорук туруорунабыт.

Туох барыта төрүттээх, силистээх-мутуктаах.  Кинигэ, бэчээт кыһатын быһыытынан устуоруйабытын  сахалыы тыллаах айымньы бэчээккэ тахсыбыт кэмин кытта ситимнээн көрөбүт.  Холобура, А.Я. Уваровскай «Ахтыылара» аан бастаан 1848 с. А.Ф. Миддендорф «Сибиир хоту уонна илиҥҥи өттүгэр айан» диэн кинигэтигэр сахалыы уонна немецтии тылларынан бэчээттэммиттэрэ, маны таһынан бу кинигэҕэ кини  «Эр Соҕотох» олоҥхото киирбитэ. Онтон ити матырыйааллар  Санкт Петербурга 1851 с. тахсыбыт О. Н. Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан»  диэн улахан академическай билим үлэтигэр киирбиттэрэ. Салгыы 1908 сыллаахха саха уопсастыбаннай-духуобунай олоҕор уһулуччулаах оруолу оонньообут В.В. Никифоров-Күлүмнүүр «Манчаары» пьесата кинигэнэн бэччээттэммитэ, 1917 сыллаахха cаха бастакы лингвист учуонайа С.А. Новгородов латыын графикатынан сахалыы алпаабыты оҥорбута. Бу, биллэрин курдук, аан дойдуга түүр омуктарыгар латыынынан оҥоһуллубут бастакы алпаабыт буолар.

1926 сыллааҕы уураҕынан кинигэ издательствотын сэргэ судаарыстыбаннай типография, «Автономная Якутия» уонна «Кыым» хаһыаттар эрэдээксийэлэрэ киирбиттэрэ. Издательствоны тэрийээччилэринэн, бастакы салайааччыларынан уонна эрэдээктэрдэринэн П.А. Ойуунускай, С.Г. Потапов, А.А. Иванов-Күндэ, саха биллиилээх суруйааччылара Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа, С.Р. Кулачиков-Эллэй, В.М. Новиков-Күннүк Уурастыырап, суруналыыс И.И. Кымов  буолбуттара, – диэн генеральнай дириэктэр дьоһун үбүлүөйүн көрсөр кыһа устуоруйатын бастакы сүрүн түһүмэҕиттэн саҕалаата.

– Кинигэ диэн үйэлэргэ хаалар билии-көрүү, өй-санаа, үүнүү-сайдыы уонна култуура киинэ. Билигин бу 100 сылбытыгар кэлэн ааҕан көрбүппүтүнэн, бу кэм устата уопсайа 78,6 мөлүйүөн экземпляр кинигэни бэчээттээн таһаарбыппыт. Саха сирин нэһилиэнньэтин ахсаанын ылан көрдөххө, бу улахан көрдөрүү. Сэбиэскэй кэмҥэ кинигэ хото, улахан тираһынан тахсара. Оннооҕор Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар кэмнэригэр биир да күн тохтооботоҕо, түөрт  сыл устата 2,5 мөл. бэчээтинэй бородууксуйа таһаарыллыбыт. Холобурдаатахха, уоттаах сэрии бара турар, аас-туор кэмҥэ сахалыы бастакы роман  – С.С. Яковлев-Эрилик Эристиин  «Маарыкчаан ыччаттара», сахалыы биир маҥнайгы бөдөҥ айымньы – Н.Е. Мординов «Сааскы кэм» романа, саха биллиилээх устуоруга Г.П. Башарин киэҥ мөккүөрү таһаарбыт уонна билиниини ылбыт «Три якутских реалиста-просветителя» билим үлэтэ күн сирин көрбүттэрэ.

Итинник, биир үйэ устатыгар түһүмэхтэн түһүмэххэ кинигэбит кыһата сайдыы суолунан айаннаан кэллэ. Билигин биһиги кэлэктииппитигэр 60-ча үлэһит баар. «Айардар» уустуктартан толлубакка туруоруммут сыалбытын-сорукпутун ситиһэр гына үлэлииргэ, айарга-тутарга кыһаллабыт. Билигин биһиги кыһабыт Арассыыйаҕа нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр ортолоругар үс бастыҥ иһигэр сылдьар. Уруулуу Татарстаан уонна Башкортостаан кинигэ кыһаларын кытта, кинилэр үбүлэниилэрэ 5-8 төгүл элбэҕин үрдүнэн, тэҥ кэрдиискэ туран сайдабыт, – диэн Август Васильевич этиитэ салгыны хамсатыы буолбакка – сыллата ситиһиллэр сыралаах үлэ түмүгэ.

Ол туоһутунан биһиги «Айардарбыт» Арассыыйаҕа, атын да дойдуларга ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы кинигэ быыстапкаларыгар ситиһиилээхтик кыттыылара буолар.  26 нассынаалынай эрэгийиэн иһиттэн кинигэ бэчээттээһинигэр биир киһиэхэ тиксэринэн бастакы миэстэҕэ сылдьар. Кэнники сыллардааҕылары ылан көрдөххө, 2020 сылга Саха сирэ нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр ортолоругар “Саамай ааҕар эрэгийиэн” аатын ылбыта элбэҕи этэр. «Сыл кинигэтэ» диэн саамай улахан, үрдүк ааттаах-суоллаах Арассыыйа кинигэтин куонкуруһугар биэс төгүл бастаан тураллар. Маннык ситиһии атын ханнык да нассынаалынай эрэгийиэҥҥэ суох.

– Сүрүн үлэбит хайысхатынан, урукку сыллартан олоҕурбутунан суруйааччылары кытары үгэс курдук ыкса үлэһэбит. Саха норуодунай бэйиэтэ, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ  Наталья Ивановна Харлампьеваны кытта утумнаах ситими тутуһабыт. Кини төрөөбүт тылынан бэчээттэнэр таһаарыыларбыт судаарыстыбанан үбүлэнэллэригэр көмө-тирэх буоларын бэлиэтиибит. Саха норуодунай бэйиэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһугар бэрэссэдээтэллээбит, аҕа саастаах доҕорбутун Уйбаан Мигалкинныын олохтон барыаҕар диэри айымньылаахтык үлэлээбиппитин махтана ахтабыт. Суруйааччылар кэми олус таба өйдүүр, уопсастыба тугунан тыынарын билэр ураты уйан дууһалаах, сайдам, аһаҕас санаалаах дьон буолаллар.

Билигин аан дойду үрдүнэн ааҕыыга интэриэс аччаата. Оҥоһуу өй балысханнык өтөн киирэ турар. Ханна да ылан көрдөххө, бэччээттэнэр кинигэттэн электронной, сыыппара кинигэҕэ көһүү барар. Онно биһиги кинигэбит кыһата кэм ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, кинигэ ааҕааччытын булууга, бородууксуйаны батарыыга ымпыктаах-чымпыктаах үлэни ыытар, саҥа хайысхалары көрдүүр, тобулар.  Манна аныгылыы көрүүнү, үлэбитигэр саҥа сүүрээннэри киллэрэбит, көдьүүстээх технологиялары туттабыт, – диэн Август Васильевич салгыы билиҥҥи кэмҥэ кыһа туох-ханнык үлэни ыытарын билиһиннэрдэ.

КИНИГЭЛЭР КЭПСИИЛЛЭР

Билигин үгэс курдук, хайа да тэрилтэ, биирдиилээн киһи да буоллун, үбүлүөйүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэр уонна араас форматтаах кинигэ бэчээттэтэр. Кинигэҕэ барыта түмүллэр:  кинигэ билиҥҥитэ тугунан да солбуллубат кэпсээнньит уонна сэһэнньит, бииргэ үөрсэр, хараастар, ситиһиилэргэ сүбэлиир, алҕастартан сэрэтэр. Оттон 100 сааһын туолар кинигэ кыһатын сүрүн баайа – кинигэ. Сүүс сааһын туолар үбүлүөйдээх «Айар» бу бэлиэ күнү бэрт айымньылаахтык уонна саҥалыы тыынынан көрсөр. Мин иннибэр араас сылларга тахсыбыт, кинигэ кыһатын устуоруйатын сэгэтэн көрдөрөр кинигэлэр бэрт кыһамньылаахтык ууруллан тураллар. Бары араастар, ол гынан баран кинилэр биир аналлаахтар – киһини үрдүккэ, ситиһиигэ сирдииллэр. 1996 сыллаахтан ыла кыһа үбүлүөйдээх күнүн көрсө 5-10 сыл арыттаан анал кинигэни таһаарар. Ол үгэһинэн ааҕааччыларыгар анаммыт үбүлүөйдээх кинигэни бэчээккэ биэрдэ. Быйыл үгэс быһыытынан  Кыһыл болуоссакка тардыллыбыт дьаарбаҥкаҕа кыттан, Арассыыйаҕа кинигэ таһаарыытынан дьарыктанар партнердарын, кинигэ урбааныгар үлэлэһэр дьону, «Айар» доҕотторун ыҥыран дьоһуннук бэлиэтээтилэр. Ол иһигэр, АСКИ (Арассыыйа кинигэ таһаарааччыларын ассоциацията) салайааччылара К.В. Чеченов,  О.В. Филимонов, Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрин, уобаластарын кинигэ таһаарааччылара, биллэр-көстөр урбаанньыттар  кыттыбыттар. 

Валерий Николевич Луковцевы өрөспүүбүлүкэ  устуоруйатын сэҥээрэр, саха литэрэтиирэтин ааҕар дьон бэркэ билэр киһилэрэ. Кини кинигэ кыһатыгар өссө 1992 сыллаахтан үлэлиир. Август Васильевич 1997 сыллаахха салайааччынан ананыаҕыттан генеральнай дириэктэр солбуллубат солбуйааччыта.

–  Кинигэбит кыһата Уһук Илиҥҥэ, Илиҥҥи Сибииргэ биир кырдьаҕас судаарыстыбаннай издательствонан биллэр.  Биир үйэ устата тыл, литэрэтиирэ, бэчээт, култуура, үөрэх уонна нассынаалынай, уопсастыбаннай өй-санаа сайдыытыгар кыһа сүдү кылаатын киллэрэн кэллэ. Билиҥҥи кэлэктиип урукку сылларга үлэлээн кэлбит дьон үтүө кыһамньыларын, сыраларын сыаналыыр, ытыктыыр. Ол курдук, 90-с, 2000 сыллар саҕаланыыларыгар үлэлээбит Т.И. Румянцева, Н.Е. Винокуров-Урсун, А.А. Борисова, В.С. Доллонов, Р.П. Осипова, А.Г. Павлов, В.А. Тарабукин, М.С. Анастатова, А.Д. Попова, Е.И. Христофорова, М.Т. Егорова, У.Т. Гордеева, М.П. Замятина, А.П. Стручкова, М.Г. Старостин, И.Н. Жергин, К.К. Лукина, Н.Н. Винокуров уо.д.а. умнубаппыт.

Уран тыл маастардара, талааннаах суруйааччыларбыт Софрон Данилов, Далан, Моисей Ефимов, Савва Тарасов, Сэмэн Руфов “судаарыстыба өйөбүлэ суох тыл сайдыыта кэхтиэҕэ, төрөөбүт литэрэтиирэ буомуруоҕа” диэн куруук бэлиэтииллэрэ, эдэрдэри өйүүллэрэ уонна көлүөнэлэр ситимнэһиилэрин, утумнаһыыларын өрө туталлара. 

Кыһабыт уруккуттан үтүө үгэспитин тутуһан уонна үлэбит былаанынан киэҥ түһүлгэлээх тэрээһиннэри, куонкурустары, күрэхтэри ыытар. Улуустарга «Айар» күннэрэ үгүс киһини түмэр. Быйыл үбүлүөйдээх сылбытыгар Ньурбаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка ыыттыбыт. Бу улуустар биһиги куонкуруспутугар кыттан саамай ааҕар улуустарынан биллэриллэн тураллар. Бастыҥ айымньылары, ааптардары өйүүр соруктаах куонкурустарбытын тиһигин быспакка ыытабыт. Арассыыйа, ону ааһан норуоттар икки ардыларынааҕы таһымынан ыытыллар кинигэ быыстапкаларыгар-дьаарбаҥкаларыгар биһиги бэйэбит бородууксуйабытын  эрэ көрдөрбөппүт, кэллиэгэлэрбит, бииргэ үлэлэһэр партнердарбыт таһымнарын үөрэтэбит, саҥа таһаарыыларын билсэбит, уопут атастаһабыт. Быйыл нассынаалынай бэчээт күнүгэр – от ыйын 1 күнүгэр Үс Хатыҥҥа улахан түһүлгэлээх Ыһыах тэрийэн ыыттыбыт. Үбүлүөйдээх сүрүн тэрээһиммит балаҕан ыйын 11 күнүгэр былааннан турар, – диэн Валерий Николаевич быйылгы эппиэттээх сылга туох үлэ ыытылла турарын билиһиннэрииттэн саҕалаан кыһа быһаччы үлэтин кэпсээтэ.

– Кыһабыт үлэтэ аахсыйалаах уопсастыба Дириэктэрдэрин сүбэтинэн сүрүннэнэр, сыллааҕы  былаан торумнанар, сорук туруоруллар. Ону таһынан 10 чилиэннээх Редакционнай сэбиэт үлэлиир, салайааччынан СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн Тыл сайдыытын боппуруостарын управлениетын салайааччыта Р.Р. Жиркова буолар. Социальнай суолталаах, национальнай литэрэтиирэ таһаарыытыгар тематическай былаан көрүллэн, бырабыыталыстыбаҕа бигэргэнэр. Үбүлээһин Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин иһинэн куонкурус быһыытынан барар. Бүддьүөттэн үбүлээһин кэлиҥҥи икки сылга 3,5 төгүл аччаан иһэрин бэлиэтиэххэ сөп. Ол да буоллар, судаарыстыба билигин оскуола бырагырааматыгар, устуоруйаҕа болҕомтото, интэриэһэ күүһүрбүтүнэн оҕо литэрэтиирэтин, учуобунньуктары, хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар кинигэлэри таһаарыыга үбүлээһин оҥоһулларыгар эрэнэбит. «Айар»  Ил Түмэн салалтатын, дьокутааттарын кытта ситимнээх үлэни ыытан иһэр. Парламент бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев, солбуйааччы Александр Жирков, үөрэхтээһиҥҥэ уонна билимҥэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар боппуруостарыгар уонна Аарктыка дьыалаларыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева оҕолорго аналлаах үөрэнэр кинигэ тахсыытыгар болҕомтолорун уураллар.

Нассынаалынай кинигэ кыһатын быһыытынан төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан бэчээттэнэр таһаарыыларга улахан болҕомто ууруллар. Манна биллиилээх эбээн суруйааччыта, Ил Түмэн хаһыс да ыҥырыытын дьокутаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта Андрей Васильевич Кривошапкин  улахан өҥөтүн бэлиэтиэхпин баҕарабын.

КУРУУК ЧУГАС

Кинигэ кыһата биир улахан кэлэктиип. Кылаабынай эрэдээктэр, «Айар» холумтанын араҥаччыта Марина  Макеева кэпсэтиибит кэмигэр оҕоҕо ийэ дойдуга тапталы, төрөөбүт тылы иҥэрии дьиэ кэргэнтэн саҕаланар диэбитин кытта толору сөбүлэһэбин. Кини сиэннэрин холобуругар оҕону кытта сатаан кэпсэтии, бэйэ санаатын ийэ тылынан тириэрдии  урут да, билигин улахан оруолу ыларын быһааран биэрдэ.    

“Кинигэ кыһатын айымньылаах үлэтэ  4 эрэдээксийэҕэ сүктэриллэр. Ол курдук, Уус-уран литэрэтиирни таһаарыы эрэдээксийэтэ (сэбиэдиссэй Афанасий Петров), Оҕо уонна үөрэх кинигэтин киинэ (салайааччы Марина Никифорова), Киэҥ эйгэҕэ аналлаах  таһаарыы эрэдээксийэтэ (сэбиэдиссэй Надежда Андросова) уонна Анал бырайыак уонна сакааһынан таһаарыы салаата (салайааччы Акулина Стручкова), кинилэри кытта күннэтэ бииргэ сыралаһар верстальщиктар, худуоһунньуктар үйэлээх үлэни толороллор. Билигин эрэдээктэр – бэйэтэ бырайыагы толкуйдаан, бэйэтин тула хамаанда тэринэн (ааптар, худуоһунньук, верстальщик, угуйук менеджерэ) саҕалыаҕыттан кинигэ ааҕааччытыгар тиийиэр диэри бары үлэни иилиир-саҕалыыр айымньылаах үлэһит”, – диэн аныгы эрэдээктэрдэр үлэлэрин чопчулаан биэрдэ.

Ити күн хас биирдии салайааччыны кытта көрсөн, ирэ-хоро кэпсэттим. Айар-тутар толкуйдаах, иллээх кэлэктиип биир тыынынан үлэлиирин бэлиэтии көрдүм. Аныгы кэм ирдэбилинэн кинигэни электроннайга көһөрөн, сыыппараҕа суулаан ааҕааччыга сөптөөх сыанаҕа тириэрдэр судургута суох үлэни ыыта сылдьаллар. Холобурдаан эттэххэ, кэлиҥҥи сылларга саха нассынаалынай таҥаһыгар, мандарыгар-оһуоругар, саха туттар тэрилигэр – быһаҕыттан саҕалаан балаҕаны тутууга тиийэ үөскээбит муода бу «Айардартан» саҕыллан тахсыбыта диэтэххэ сыыһа буолбата буолуо. Аны билигин күннээҕи туттар тэрилгэ – олбохтортон саҕалаан кырачаан сакалаат, өр хараллар ас-үөл кытта кинилэр бородууксуйаларын ахсааныгар киирэр. Урут кинигэҕэ ааҕан эрэ билэр-көрөр буоллахпытына, билигин хас биирдии эттиги тутан-хабан, айахха уган амсайар кыаҕы биэрэллэр. Ол аата кинигэбит биһиэхэ, ааҕааччыга чугаһаан, кэми кытта бииргэ киирэн иһэр буоллаҕа. Аны «ЛитАйар» мобильнай сыһыарыыга суруйтардахха, биир кинигэ оннугар 700 кинигэни (омун курдук) бииргэ тута сылдьан ааҕыахха сөп. Сыаната да удамыр – биир ыйга сурутуута 349 солк. Аны 200 кинигэ босхо диэн бонустаах.

Бу манна  «Айар» кыһатын солбуллубат, тутаах үлэһиттэрэ: кэммиэрчэскэй дириэктэр Сардаана Габышева, үп-экэниэмикэ салаатын салайааччыта Аксиния Афанасьева, производство салаатын сэбиэдиссэйэ Сахая Сивцева, уопсай салаа сэбиэдиссэйэ Лена Попова, юрист Лена Попова, бухгалтердар, экэнэмиистэр, менеджердэр, атыыһыттар, суоппардар уонна ханна да биллибэт-көстүбэт гынан баран, туһугар ураты суолталаах үлэни толорор үлэһит дьону ытыктабыл, сыанабыл тылларынан бэлиэтээн ааһар хайаан да наадалаах.

Август Васильевич көрсүһүү кэмигэр 2020 сыллаахха «Бичик» тоҕо «Айар» буолбутун быһаарарыгар, саҥа үйэ үүммүт тыына күүскэ биллэн барбытыгар, биһиги  “бичикпит” өссө улаатар, үүнэр кыахтааҕын тобулан, ити аакка тохтообуппут диэн эппитэ. Ону билигин санаан көрүҥ – кэмигэр өтө көрүү буолбут.

МАХТАНАР ДИЭН БААР СҮДҮ ТЫЛ

Бэлиэ үбүлүөйдээх күнүнэн ситимнээн «Айар» кинигэ кыһата дириҥ махталын СӨ Ил Дарханыгар Айсен Николаевка, СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) V ыҥырыытын бэрэссэдээтэлигэр, VI, VI ыҥырыыларын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытыгар Александр Жирковка, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытыгар,  «Айар» АУо Дириэктэрдэрин сүбэтин бэрэссэдээтэлигэр Сергей Местниковка, СӨ Бырабыыталыстыбатын  иһинэн Тыл сайдыытын боппуруостарын управлениетын салайааччытыгар Римма Жирковаҕа, СӨ култууратын уонна  духуобунай сайдыытын миниистиригэр Афанасий Ноевка, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлигэр  Наталья Харлампьеваҕа уо.д.а  бииргэ тутуһан үлэлиир дьонноругар биллэрэр.

Бу үөрүүлээх күн кинигэ кыһатын кэлэктиибэ өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэлэрин үлэһиттэригэр, ордук чорботон бииргэ үлэлэһэр Уус Алдан, Ньурба, Чурапчы, Хаҥалас, Үөһээ Бүлүү улуустарын бибилэтиэкэлэрин ситимнэригэр, кинигэни атыылыыр, батарар хас биир тарҕатааччыларыгар, суруйааччыларга уонна, биллэн турар, бэриниилээх ааҕааччыларыгар дириҥ махталын тириэрдэр, салгыы үлэлэһэргэ эрэлин биллэрэр.

Оттон биһиги  үбүлүөйдээх «Айардарбытын» эҕэрдэлээн тураммыт дириҥ махталбытын аныыбыт, эһиги айбыт-туппут кинигэлэргит, бородууксуйаҕыт буоларын курдук өрүү да үөрэтэ-иитэ, сэҥээрдэ, угуйа-ыҥыра турдуннар, ситиһиилэри!

Сырдатта Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыскалар «Айар» тиксэриитинэн, ааптар түһэриилэрэ