Уопсастыба

Арассыыйаҕа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарынан былыргыттан бэйэлэрин өбүгэлэрин сиригэр төрүт дьарыктарынан олорор, ахсааннара  50 тыһ тиийбэт  уонна бэйэлэрин туспа этнос быһыытынан ааҕынар норуоттары билинэллэр.  Арассыыйа Федерациятыгар билигин оннук 47 этнос баара биллэр. Ол иһигэр Хоту, Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ  40 төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар киирэллэр. Төрүт олохтоох омуктар Арассыыйа 30 эрэгийиэнигэр, үгүстэрэ, 65 % тыа сиригэр олороллор.

Статистика көрдөрүнэн, төрүт олохтоох норуоттар Сиргэ киһи ахсааныттан  6 % ылаллар эрээри, планета нэһилиэнньэтин дьадаҥытын 15 %  киирэллэр.   Бу норуоттар олохторун тутулун харыстааһыҥҥа улахан кыһалҕалары көрсөллөр,  кинилэр бырааптара күөмчүлэнэр. Ол иһин уопсастыбаннас, былаас  кинилэр кыһалҕаларыгар болҕомтолорун уурдуннар диэн бу күнү тэрийбиттэр. Ону тэҥэ, ЮНЕСКО 2022 сыллаахха төрүт олохтоох норуоттар  тылларын уон Сылынан биллэрбитэ.  

Саха Сиригэр

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр  2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн төрүт олохтоох  аҕыйах ахсааннаах биэс норуот өбүгэлэрин төрүт сиригэр уутуйан, үөскээн   олорор: 21008 эбэҥки, 15071 эбээн, 1906 долган, 1208 юкагир, 670 чукча, барыта 39936 киһи. 

Былыр-былыргыттан   төрүт норуоттар олорор уонна үгэс буолбут култуураларын харыстыыр элбэх норуоттаах Сахабыт Сиригэр бу ураты күн. Өрөспүүбүлүкэ биир тугунан да сыаналаммат баайа – сүүһүнэн сылларга көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр төрүт абыычайдар уонна үгэстэр араастара. Саха Сирэ – төрүт норуоттар култуураларын харыстыыр аан дойду кииннэриттэн биирдэстэрэ. 

Бу күн – бары омуктар бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта ытыктабылларын, сомоҕолоһууларын биллэрэр күннэрэ. Биһиги хотугу сир төрүт норуоттара өбүгэлэрин үгэһин, абыычайдарын күн бүгүҥҥэ диэри илдьэ кэлэн, өссө киэҥник байыта, киэҥ араҥаҕа тарҕата сылдьалларынан киэн туттабыт.  Көлүөнэ утума быстыбат. Ону бииргэ  дьүөрэлээн тулалыыр эйгэни кытта холбоон, тэҥнээн бу сыаннастар биһиэхэ олох муудараһын иҥэриигэ холобур буолаллар.

Арассыыйа  Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин бэйэтин этиилэригэр култуура эгэлгэтэ   Арассыыйа Федерациятын  улахан баайыттан-дуолуттан  биирдэстэринэн буоларын хаста да бэлиэтээбитэ. Кини Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын уонна култуураларын харыстааһын уонна сайыннарыы улахан болҕомтоҕо ылыллыахтааҕын уонна судаарыстыба өттүттэн өйөбүллээх буолуохтааҕын бэлиэтиир. Ол курдук, дойду баһылыга 2025 сылга Норуот сомоҕолоһуутун күнүн чэрчитинэн  сэтинньи 4 күнүгэр ордук биһиэхэ, нассынаалынай өрөспүүбүлүкэҕэ уонна кини киин куоратыгар быһаччы сыһыаннаах икки дьоһун суолталаах, чуолаан култуура нэһилиэстибэтин, ол иһигэр тылбытын харыстыырга туһуланар ыйаахтары баттаабыта.
Ол курдук, Владимир Путин ыйааҕынан Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын күнүн дойду үрдүнэн муус устар 30 күнүгэр бэлиэтиибит, оттон балаҕан ыйын 8 күнүгэр – Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүн.

Саха Сиригэр судаарыстыба бэлиитикэтин бу хайысхатыгар  улахан болҕомто ууруллар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Төрүт сокуонугар аҕыйах ахсааннаах норуоттар туруктаах сайдыыларын хааччыйарга хайысхаламмыт дьаһаллар киирэ сылдьаллар. Бу сыалга-сорукка 20-тэн тахса эрэгийиэннээҕи сокуоннар, ону сэргэ саха Өрөспүүбүлүкэтин Аартыкатын сайыннарыыга стратегическай докумуоннар уонна 2035 сылга диэри Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын  туруктаах сайыннарыы кэнсиэпсийэтэ ылыллыбыттара.

Биһиги глобализация балысханнык бара турар кэмигэр, сири-уоту бырамыысыланнай өттүнэн баһылааһын аҕыйах ахсааннаах норуоттар олохторун укулаатыгар дьайарын билэбит. Хотугу сир уйан айылҕатын уонна төрүт норуоттар олохторун укулаатын харыстыыр сорук турар. Онуоха сир баайын туһанааччылары кытары хардарыта бииргэ үлэлээһини ыллыктаахтык тэрийиэххэ наада. Саха Сиригэр үгэс буолбут салааларга дьарыктанар аҕа ууһун общиналара сыл аайы элбии туралларынан киэн туттабыт – билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 305 община үлэлиир.

“Эдэр табаһыт” бырагырааманы олоххо киллэрии салҕанар. Сыллата уонтан тахса эдэр табаһыт олорор усулуобуйатын тупсарарыгар өйөбүлү ылар. Саха Сирин “Аартыка оҕолоро” бырайыага федеральнай өйөбүлүнэн уопсастыбаҕа улахан сэҥээриини ылла – сыл аайы Аартыка улуустарыттан оҕолор сынньаланаллар уонна доруобуйаларын чэбдигирдэллэр. Хотугу төрүт норуоттарын тылга уонна култуураҕа нэһилиэстибэлэрин сыыппараҕа көһөрүү үлэлэрэ салҕаналлар.

Кэлиҥҥи уонча сылга өрөспүүбүлүкэ таһымнаах ыытыллар Ыһыахтарга, ол иһигэр сыл аайы элбэх киһи мустар  Олоҥхо ыһыаҕар  Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын былаһааккалара дьону кэрэхсэтэр буолуллар.  Кинилэр бэйэлэрин уратыларын, тылларын уонна култуураларын илдьэ сылдьар, олорор сирдэрин-уоттарын харыстааччыларынан буолаллар.

Бу күн Саха Сирин төрүт норуоттарын нэһилиэстибэлэрин харыстааһыҥҥа туох кыалларын барытын оҥорор, сыралаһар, туруулаһар дьоҥҥо дириҥ махталбытын тириэрдиэх кэриҥнээхпит.

Бэлэмнээтэ Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыска: ЯСИА